I UK 616/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I UK 616/12

POSTANOWIENIE

Dnia 20 maja 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska (przewodniczący,

sprawozdawca)

SSN Małgorzata Gersdorf

SSN Halina Kiryło

w sprawie z odwołania J. S.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o rentę z tytułu niezdolności do pracy,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 20 maja 2013 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonej od postanowienia Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 17 kwietnia 2012 r.,

1) oddala skargę kasacyjną;

2) zasądza od Skarbu Państwa (Sądu Apelacyjnego) na rzecz

adwokata P. W. tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej

ubezpieczonej z urzędu w postępowaniu kasacyjnym kwotę 120

(sto dwadzieścia) zł, podwyższoną o obowiązującą stawkę

podatku od towarów i usług.

UZASADNIENIE

Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych postanowieniem z

dnia 17 kwietnia 2012 r. oddalił zażalenie ubezpieczonej na postanowienie Sądu

Okręgowego – Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w K. z dnia 25 sierpnia

2011 r., uchylające decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 17 września

2009 r., odmawiającą J. S. prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy,

przekazujące

sprawę

do

rozpoznania

organowi

rentowemu i umarzające

postępowanie sądowe.

Według ustaleń faktycznych poczynionych w sprawie, ubezpieczona,

urodzona 21 sierpnia 1954 r., legitymuje się wykształceniem wyższym, z zawodu

jest ekonomistką, wykonuje działalność gospodarczą, w ramach której prowadzi

kancelarię biegłego rewidenta. W dniu 4 czerwca 2009 r. wnioskodawczyni

wystąpiła o przyznanie jej renty z tytułu niezdolności do pracy. Komisja lekarska

ZUS orzeczeniem z dnia 15 września 2009 r. uznała ją za zdolną do pracy, wobec

czego zaskarżoną decyzją odmówiono jej prawa do renty z tytułu niezdolności do

pracy. Już po wszczęciu postępowania sądowego, w okresie od 11 kwietnia 2011 r.

do 22 kwietnia 2011 r. ubezpieczona była hospitalizowana na Oddziale

Neurochirurgicznym

Wojewódzkiego

Szpitala

Zespolonego

w

K.,

gdzie

przeprowadzono zabieg operacyjny polegający na usunięciu tarczy międzykręgowej

i przepukliny jądra miażdżystego C5/C6 i wykonano stabilizację przednią implantem

międzytrzonowym 5 mm. Następnie od dnia 19 maja 2011 r. do dnia 28 czerwca

2011

r.

wnioskodawczyni

przebywała

w

Ośrodku

Rehabilitacji

Dziennej

Wojewódzkiego Szpitala Zespolonego w K., gdzie została przyjęta z silnymi

dolegliwościami

bólowymi

odcinka

lędźwiowo

–

krzyżowego

kręgosłupa,

dolegliwościami bólowymi odcinka szyjnego kręgosłupa oraz bólami i zawrotami

głowy. Ubezpieczona posiada też, datowane na dzień 21 czerwca 2011 r.,

skierowanie do Wojewódzkiego Szpitala Specjalistycznego w O. z rozpoznaniem

degeneracji odcinka kręgosłupa L-S i planowanym na dzień 27 listopada 2011 r.

terminem przyjęcia.

W takim stanie faktycznym Sąd odwoławczy zaakceptował stanowisko Sądu

Okręgowego wyrażone w postanowieniu z dnia 25 sierpnia 2011 r., podnosząc w

szczególności, że postępowanie dowodowe przed sądem ubezpieczeń społecznych

w sprawie o świadczenie uzależnione od niezdolności ubezpieczonego do pracy

powinno zmierzać do ustalenia, czy w dacie orzekania przez organ rentowy po

stronie

wnioskodawcy

występowały

w

tym

zakresie

wszystkie

przesłanki

warunkujące przyznanie świadczenia. Sąd, w związku z tym, nie ma obowiązku

przeprowadzania dowodów w celu ustalenia niezdolności do pracy, która miała

powstać po wydaniu zaskarżonej odwołaniem decyzji odmawiającej prawa do renty

z tytułu niezdolności do pracy. Dlatego też późniejsza (po wydaniu decyzji) zmiana

stanu zdrowia ubezpieczonego nie może stanowić – co do zasady – podstawy do

uwzględnienia odwołania. Potwierdza to treść art. 47714 § 4 k.p.c., zgodnie z którym

w sprawie o świadczenie z ubezpieczeń społecznych, do którego prawo

uzależnione jest od stwierdzenia niezdolności do pracy lub niezdolności do

samodzielnej egzystencji, a podstawę do wydania decyzji stanowi orzeczenie

lekarza orzecznika Zakładu Ubezpieczeń Społecznych lub orzeczenie komisji

lekarskiej tego Zakładu i odwołanie od decyzji opiera się wyłącznie na zarzutach

dotyczących tego orzeczenia, sąd nie orzeka co do istoty sprawy na podstawie

nowych okoliczności dotyczących stwierdzenia niezdolności do pracy lub

niezdolności do samodzielnej egzystencji, które powstały po dniu złożenia

odwołania od tej decyzji. W takim przypadku sąd uchyla decyzję, przekazuje

sprawę do rozpoznania organowi rentowemu i umarza postępowanie. Zdaniem

Sądu drugiej instancji, Sąd Okręgowy prawidłowo uznał, że taka sytuacja wystąpiła

w niniejszej sprawie. Potwierdzeniem zmiany stanu zdrowia wnioskodawczyni już

po złożeniu odwołania do Sądu jest przedłożona przez nią dokumentacja lekarska

wraz z pismem procesowym z dnia 3 czerwca 2011 r., z której wynika, że dopiero w

2011 r. ubezpieczona była hospitalizowana z powodu nasilenia dolegliwości

bólowych kręgosłupa, a także orzeczenie Miejskiego Zespołu ds. Orzekania o

Niepełnosprawności z dnia 14 września 2011 r., zaliczające ją do umiarkowanego

stopnia niepełnosprawności od 14 lipca 2011 r., co może świadczyć o pogorszeniu

jej stanu zdrowia w toku postępowania sądowego i wpływać na ocenę zdolności do

pracy, zwłaszcza że biegły lekarz sądowy neurolog, oceniając w opinii z dnia 27

kwietnia 2010 r. stopień zmian zwyrodnieniowych kręgosłupa szyjnego, uznał, ze

nie ogranicza on zdolności wnioskodawczyni do pracy.

W tym stanie rzeczy Sąd Apelacyjny uznał, że Sąd pierwszej instancji

prawidłowo zastosował dyspozycję art. 47714 § 4 k.p.c., wobec czego zażalenie

ubezpieczonej nie mogło być uwzględnione.

W skardze kasacyjnej pełnomocnik reprezentujący ubezpieczoną z urzędu

zarzucił naruszenie art. 47714 § 4 k.p.c., przez jego zastosowanie, polegające na

przyjęciu, że w przedmiotowej sprawie pojawiły się nowe okoliczności dotyczące

stwierdzenia niezdolności do pracy, które powstały po dniu złożenia odwołania od

decyzji ZUS, w sytuacji, gdy przedkładane przez skarżącą w toku postępowania

dokumenty medyczne dotyczyły jej stanu zdrowia sprzed dnia złożenia tego

odwołania.

Opierając skargę na takiej podstawie, skarżąca wniosła o uchylenie

postanowienia Sądu Apelacyjnego i poprzedzającego je orzeczenia Sądu

Okręgowego oraz przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego

rozpoznania. Pełnomocnik ubezpieczonej wniósł nadto o przyznanie na jego rzecz

kosztów nieopłaconej pomocy prawnej, oświadczając że koszty te nie zostały

uiszczone ani w całości, ani w części.

W uzasadnieniu skargi podniesiono, między innymi, że oceniając stan

faktyczny, Sąd Apelacyjny pominął, że już w trakcie postępowania przed organem

rentowym ubezpieczona zgłaszała dolegliwości bólowe w obrębie odcinka szyjnego

kręgosłupa, a biegły lekarz sądowy neurolog w opinii z dnia 27 kwietnia 2010 r.,

sporządzonej na podstawie dostępnej dokumentacji lekarskiej skarżącej, wyraźnie

wskazał na występowanie u niej zmian zwyrodnieniowych kręgosłupa szyjnego z

wypuklinami jąder miażdżystych. Okoliczności te, zdaniem skarżącej, świadczą o

tym, że już w trakcie postępowania przed organem rentowym występowały u niej

schorzenia, które w konsekwencji doprowadziły do jej hospitalizacji w czasie

toczącego się postępowania sądowego. Przedłożona przez wnioskodawczynię

dokumentacja medyczna za okres od 19 kwietnia do 28 czerwca 2011 r. potwierdza

więc jedynie występujące już w chwili wydania zaskarżonej decyzji schorzenia oraz

ich rozmiar, pozwalając na ustalenie, czy w dacie wydania decyzji skarżąca była

zdolna lub niezdolna do pracy. Dokumentacja ta nie może zatem świadczyć o tym,

że po dacie złożenia odwołania od decyzji ujawniły się nowe okoliczności mające

wpływ na ustalenie jej zdolności do pracy, a tym samym nie doszło do wyczerpania

dyspozycji art. 47714 § 4 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wpływ nowych okoliczności dotyczących stwierdzenia niezdolności do pracy,

które powstały w okresie wymaganym do nabycia uprawnień rentowych i przed

zakończeniem postępowania rentowego lub w trakcie sądowego postępowania

odwoławczego od negatywnej decyzji rentowej (odmawiającej prawa do renty z

powodu niespełnienia wymaganego warunku niezdolności do pracy w dacie

wydania decyzji), regulują obowiązujące od 1 stycznia 2005 r. art. 4779 § 21 i

art. 47714 § 4 k.p.c. Pierwszy z tych przepisów stanowi, że jeżeli w odwołaniu od

decyzji organu rentowego wskazano nowe okoliczności dotyczące niezdolności do

pracy lub niezdolności do samodzielnej egzystencji, które powstały po dniu wydania

orzeczenia przez lekarza orzecznika Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, od

którego nie wniesiono sprzeciwu lub orzeczenia komisji lekarskiej Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych, organ rentowy nie przekazuje odwołania do sądu, lecz

kieruje do lekarza orzecznika do ponownego rozpatrzenia. Organ rentowy

(następnie) uchyla poprzednią decyzję, rozpatruje nowe okoliczności i wydaje nową

decyzję, od której przysługuje odwołanie do sądu. Przepis ten stosuje się także

wówczas, gdy nie można ustalić daty powstania wskazanych w odwołaniu nowych

okoliczności. Nowe okoliczności dotyczące stwierdzenia niezdolności do pracy to

ujawnione

„nowości”

dotyczące

potencjalnej

niezdolności

do

pracy

ubezpieczonego, które powstały w terminie późniejszym, bo po dniu wydania

orzeczeń przez lekarza orzecznika lub komisję lekarską Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych, których te organy nie znały ani nie mogły ocenić i których nie znał

organ rentowy w chwili wydawania decyzji, a które nadal „utrzymują” warunek

niezdolności ubezpieczonego do pracy w okresie wymaganym do nabycia prawa do

renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy (art. 57 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 17

grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych;

jednolity tekst: Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.; dalej jako: ustawa

emerytalna).

Z kolei z zastosowanego w niniejszej sprawie przez Sąd Okręgowy art. 477 14

§ 4 k.p.c. wynika wprost, że w sprawie o świadczenie z ubezpieczeń społecznych,

do którego prawo jest uzależnione od stwierdzenia niezdolności do pracy lub

niezdolności do samodzielnej egzystencji, a podstawę do wydania decyzji stanowi

orzeczenie lekarza orzecznika Zakładu Ubezpieczeń Społecznych lub orzeczenie

komisji lekarskiej Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych i odwołanie od decyzji opiera się wyłącznie na zarzutach dotyczących

tego orzeczenia, sąd nie orzeka co do istoty sprawy na podstawie nowych

okoliczności dotyczących stwierdzenia niezdolności do pracy lub niezdolności do

samodzielnej egzystencji, które powstały po dniu złożenia odwołania od tej decyzji.

W tym przypadku sąd uchyla decyzję, przekazuje sprawę do ponownego

rozpoznania organowi rentowemu i umarza postępowanie. Zacytowana regulacja

nie tylko zakazuje wyrokowania co do istoty sprawy w razie ujawnienia nowych

okoliczności dotyczących stwierdzenia niezdolności do pracy lub niezdolności do

samodzielnej egzystencji, które powstały po dniu złożenia odwołania od tej decyzji,

tj. tych, które jeszcze nie istniały przed zaskarżeniem negatywnej decyzji rentowej,

ale w celu ich weryfikacji w postępowaniu rentowym zobowiązuje sąd do uchylenia

zaskarżonej decyzji, przekazania sprawy do rozpoznania organowi rentowemu i

umorzenia dotychczasowego postępowania odwoławczego z mocy art. 47714 § 4

zdanie ostatnie k.p.c. Obowiązek takiego orzekania należy do sądu pierwszej

instancji, zważywszy że wedle dotychczasowej wykładni art. 47714 § 4 k.p.c.

dokonanej przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 5 kwietnia 2007 r., I UK 316/06

(OSNP 2008 nr 13-14, poz. 199), przepis ten nie ma zastosowania w postępowaniu

apelacyjnym, jeżeli nowe okoliczności dotyczące stwierdzenia niezdolności do

pracy lub niezdolności do samodzielnej egzystencji powstały po wyroku sądu

pierwszej instancji. Mające walor nowości okoliczności dotyczące stwierdzenia

niezdolności do pracy lub niezdolności do samodzielnej egzystencji, które powstały

po dniu złożenia odwołania od negatywnej decyzji rentowej i nadal utrzymują się w

okresie wymaganym do nabycia prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy

(art. 57 ust. 1 ustawy emerytalnej), nie mogą być samodzielnie ocenione przez sąd

z zastosowaniem dyspozycji art. 316 k.p.c. przede wszystkim ze względu na

kodeksowy zakaz orzekania co do istoty sprawy zawarty w art. 47714 § 4 k.p.c.,

który w takich przypadkach bezwzględnie zobowiązuje sąd do uchylenia

zaskarżonej decyzji, przekazania sprawy ze względu na ujawnione nowości do

rozpoznania organowi rentowemu i umorzenia postępowania sądowego.

W okolicznościach niniejszej sprawy, postępowanie orzecznicze przed

organem rentowym koncentrowało się wokół ograniczenia sprawności rąk

wnioskodawczyni na skutek obustronnego zespołu cieśni nadgarstka, stanu po

zabiegu operacyjnym uwolnienia nerwu pośrodkowego lewego i prawego,

przykurczu Dupuytrena ręki lewej – stanu po zabiegu wycięcia rozcięgna

dłoniowego, bowiem tego rodzaju schorzenia zostały opisane w zaświadczeniu o

stanie zdrowia z dnia 5 maja 2009 r., przedstawionym przez ubezpieczoną w

organie rentowym. Dopiero w postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji

skarżąca przedstawiła zaświadczenia lekarskie dotyczące schorzeń kręgosłupa –

pierwsze z 18 grudnia 2009 r. (k. 18), a potem kolejne, w wyniku czego również

stan jej zdrowia w tym zakresie został poddany ocenie biegłego lekarza sądowego

neurologa, który w swojej opinii nie stwierdził z tego powodu niezdolności

odwołującej się do pracy. Nowe okoliczności mogące mieć znaczenie przy ocenie

zdolności ubezpieczonej do pracy ujawniły się dopiero w 2011 roku, bowiem w

okresie od 11 kwietnia 2011 r. do 22 kwietnia 2011 r. ubezpieczona była

hospitalizowana

na

Oddziale

Neurochirurgicznym

Wojewódzkiego

Szpitala

Zespolonego w K., gdzie przeprowadzono zabieg operacyjny polegający na

usunięciu tarczy międzykręgowej i przepukliny jądra miażdżystego C5/C6 i

wykonano stabilizację przednią implantem międzytrzonowym 5 mm. Następnie od

dnia 19 maja 2011 r. do dnia 28 czerwca 2011 r. wnioskodawczyni przebywała w

Ośrodku Rehabilitacji Dziennej Wojewódzkiego Szpitala Zespolonego w K., gdzie

została przyjęta z silnymi dolegliwościami bólowymi odcinka lędźwiowo –

krzyżowego kręgosłupa, dolegliwościami bólowymi odcinka szyjnego kręgosłupa

oraz bólami i zawrotami głowy. Ubezpieczona posiada też, datowane na dzień 21

czerwca 2011 r., skierowanie do Wojewódzkiego Szpitala Specjalistycznego w O. z

rozpoznaniem degeneracji odcinka kręgosłupa L-S i planowanym na dzień 27

listopada 2011 r. terminem przyjęcia. Oznacza to, że w toku postępowania przed

Sądem Okręgowym doszło do istotnej zmiany w stanie zdrowia ubezpieczonej,

powodującej,

że

należy

poddać

weryfikacji

dotychczasowe

ustalenia

(„stwierdzenie”) co do istnienia u niej niezdolności (zdolności) do pracy, jak

prawidłowo przyjął Sąd Apelacyjny. Jak już zaś powiedziano, mające walor nowości

okoliczności dotyczące stwierdzenia niezdolności do pracy lub niezdolności do

samodzielnej egzystencji, które powstały po dniu złożenia odwołania od negatywnej

decyzji rentowej i nadal utrzymują się w okresie wymaganym do nabycia prawa do

renty z tytułu niezdolności do pracy (art. 57 ust. 1 ustawy emerytalnej), nie mogą

być samodzielnie ocenione przez sąd z zastosowaniem dyspozycji art. 316 k.p.c.

przede wszystkim ze względu na kodeksowy zakaz orzekania co do istoty sprawy

zawarty w art. 47714 § 4 k.p.c., który w takich przypadkach bezwzględnie

zobowiązuje sąd do uchylenia zaskarżonej decyzji, przekazania sprawy ze względu

na ujawnione nowości do rozpoznania organowi rentowemu i umorzenia

postępowania sądowego.

Skarga kasacyjna okazała się zatem nieuzasadniona, wobec czego Sąd

Najwyższy postanowił jak w sentencji (art. 39814 k.p.c.).