I UK 415/10 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 14 czerwca 2011 r.

I UK 415/10

Przyznanie salowej zatrudnionej w bezpośrednim kontakcie z pacjentami

oddziałów psychiatrycznych lub oddziałów leczenia uzależnień prawa do emerytury pomostowej wymaga spełnienia ustawowych warunków, o których

mowa w art. 3 ust. 3 w związku z art. 4 ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych (Dz.U. Nr 237, poz. 1656 ze zm.), co oznacza, że nie

może być oparte na interpretacji nieobowiązujących aktów prawnych, które regulowały uposażenia pracowników zakładów społecznych służby zdrowia i zaliczały salowe do niższego personelu działalności podstawowej.

Przewodniczący SSN Roman Kuczyński, Sędziowie SN: Bogusław Cudowski,

Zbigniew Myszka (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 14 czerwca

2011 r. sprawy z odwołania Heleny M. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w B. o emeryturę pomostową, na skutek skargi kasacyjnej organu

rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 21 września 2010 r.

[…]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Apelacyjnemu w

Białymstoku do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 21 września 2010 r. Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku oddalił apelację Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w B. od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku z dnia 27 maja 2010 r., zmieniającego decyzję organu rentowego o odmowie przyznania wnioskodawczyni Helenie M. prawa do emerytury

pomostowej, w ten sposób, że przyznał jej prawo do tego świadczenia od dnia 16

stycznia 2010 r.

W sprawie tej ustalono, że Samodzielny Publiczny Psychiatryczny ZOZ w C.

dnia 30 września 2009 r. zaświadczył, że wnioskodawczyni we wskazanych okresach

2009 r. stale wykonywała pracę w szczególnym charakterze jako salowa na oddziale

psychiatrycznym w bezpośrednim kontakcie z pacjentami. W kolejnym zaświadczeniu z dnia 26 października 2009 r. potwierdził, że wnioskodawczyni wykonywała

pracę niższego personelu medycznego oddziałów psychiatrycznych i leczenia uzależnień w bezpośrednim kontakcie z pacjentami zgodnie z przepisami ustawy z dnia

19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego (Dz.U. Nr 111, poz. 535 ze

zm.). W zaświadczeniu z tej samej daty SPP ZOZ podał, że wnioskodawczyni zatrudniona na stanowisku salowej w oddziale psychiatrycznym „wykonywała prace

niższego personelu medycznego” w bezpośrednim kontakcie z pacjentami. Organowi

rentowemu doręczono też zakres obowiązków wnioskodawczyni oraz jej świadectwo

pracy, z którego wynikało, że była zatrudniona do dnia 15 stycznia 2010 r.

Zaskarżoną decyzją organ rentowy odmówił przyznania wnioskodawczyni

prawa do emerytury pomostowej na mocy ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych (Dz.U. Nr 237, poz. 1656 ze zm.) oraz ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity

tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm., powoływanej dalej jako ustawa o

emeryturach i rentach), ponieważ nie uznał zatrudnienia wnioskodawczyni na stanowisku salowej jako pracy wykonywanej w warunkach szczególnych, przyjmując, że

nie jest to zawód medyczny.

Rozpoznając apelację organu rentowego, Sąd Apelacyjny w pełni podzielił

ocenę Sądu Okręgowego, że po dniu 31 grudnia 2008 r. wnioskodawczyni wykonywała pracę w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, w rozumieniu

art. 3 ust. 1 i 3 ustawy o emeryturach pomostowych. W pkt 23 załącznika nr 2 do tej

ustawy, zawierającego wykaz prac o szczególnym charakterze, zostały wymienione

prace personelu medycznego oddziałów psychiatrycznych i leczenia uzależnień w

bezpośrednim kontakcie z pacjentami, zgodnie z przepisami ustawy o ochronie

zdrowia psychicznego. Sąd Apelacyjny podkreślił, że nie istnieje regulacja ustawowa

wskazująca zawody, które stricte wchodzą w skład personelu medycznego. Natomiast powołany w apelacji art. 18d ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 1991 r. o

zakładach opieki zdrowotnej (jednolity tekst: Dz.U. z 2007 r. Nr 14 poz. 89 ze zm.,

zwanej dalej ustawą o zoz) określa jedynie „osobę wykonującą zawód medyczny”,

która z pewnością należy do personelu medycznego, jednak pojęcia tego nie wyczerpuje. Bez wątpienia wnioskodawczyni nie jest osobą wykonującą zawód medyczny, ta bowiem „na podstawie odrębnych przepisów uprawniona jest do udzielania świadczeń zdrowotnych oraz legitymuje się nabyciem fachowych kwalifikacji do

udzielania świadczeń zdrowotnych w określonym zakresie lub w określonej dziedzinie medycyny”. Oznaczało to, że wnioskodawczyni „nie mogła należeć do osób wykonujących zawód medyczny”. Jednakże nie można przyjąć, że wnioskodawczyni nie

należała do personelu medycznego zgodnie z pkt 23 powołanego załącznika nr 2 do

ustawy o emeryturach pomostowych, skoro pracowała na oddziale psychiatrycznym i

leczenia uzależnień, pozostając nieustannie w bezpośrednim kontakcie z pacjentami,

stwarzającymi zagrożenie dla jej zdrowia. Określenie „niższego personelu medycznego”, użyte przez pracodawcę w zaświadczeniu z dnia 26 października 2009 r., występowało w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 1 marca 1982 r. w sprawie uposażenia pracowników zakładów społecznych służby zdrowia, zakładów pomocy społecznej i zakładów rehabilitacji zawodowej inwalidów (Dz.U. Nr 8 poz. 65), które

przestało obowiązywać po 31 grudnia 2008 r. Przepis § 2 pkt 3 tego rozporządzenia

obejmował niższy personel działalności podstawowej, a w tym wymieniał między innymi salowe. Analogiczny przepis zawierało również aktualnie nieobowiązujące rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 2 marca 1984 r. w sprawie uposażenia pracowników zakładów społecznych służby zdrowia, zakładów pomocy społecznej i zakładów

rehabilitacji zawodowej inwalidów (Dz.U. Nr 18 poz. 86). Uchylenie tych aktów nie ma

żadnego wpływu na sytuację wnioskodawczyni w kwestii ustalenia, że pełnione przez

nią obowiązki salowej po dniu 31 grudnia 2008 r. powinny być zaliczone do prac personelu medycznego wykonywanych w warunkach szczególnych, gdyż w jej przypadku istotne było, że pracowała w bezpośrednim kontakcie z pacjentami szpitala psychiatrycznego.

W skardze kasacyjnej organ rentowy zarzucił naruszenie przepisów prawa

materialnego, w szczególności: 1) art. 4 ustawy o emeryturach pomostowych, przez

jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że wnioskodawczyni spełnia warunki

do przyznania jej emerytury pomostowej w sytuacji, gdy nie udowodniła, że po 31

grudnia 2008 r. wykonywała pracę o szczególnym charakterze w rozumieniu art. 3

ust. 3 tej ustawy, 2) art. 3 ust. 3 ustawy o emeryturach pomostowych w związku z pkt

23 załącznika nr 2 do tej ustawy, przez ich błędną wykładnię i przyjęcie, że wniosko-

dawczyni zatrudniona jako salowa wykonywała pracę o szczególnym charakterze

personelu medycznego oddziału psychiatrycznego w bezpośrednim kontakcie z pacjentami, zgodnie z przepisami ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia

psychicznego. W skardze zarzucono też naruszenie art. 385 k.p.c. przez oddalenie

apelacji skarżącego pomimo zaistnienia podstaw do jej uwzględnienia w świetle całokształtu zebranego w sprawie materiału dowodowego potwierdzającego, że wnioskodawczyni nie udowodniła wykonywania pracy o szczególnym charakterze.

Jako okoliczność uzasadniającą rozpoznanie skargi skarżący wskazał potrzebę wykładni: 1) art. 4 pkt 6 w związku z art. 3 ust. 3 ustawy o emeryturach pomostowych, przez rozstrzygnięcie, czy praca wykonywana przez salową na oddziale psychiatrycznym szpitala psychiatrycznego jest pracą w szczególnym charakterze, o

której mowa w załączniku nr 2 do ustawy o emeryturach pomostowych pod poz. 23 ,

2) art. 3 ust. 3 ustawy o emeryturach pomostowych, tj. doprecyzowania pojęcia „personelu medycznego" użytego w załączniku nr 2 do ustawy o emeryturach pomostowych pod poz. 23. W sprawie występują też następujące zagadnienia prawne: 1) czy

dla oceny, że warunek pracy w szczególnym charakterze opisanej w pkt 23 załącznika Nr 2 do ustawy o emeryturach pomostowych został spełniony, wystarczające jest

ustalenie wykonywania pracy na oddziale psychiatrycznym w bezpośrednim kontakcie z pacjentami, podobnie tak jak wymagały tego przepisy rozporządzenia z dnia 7

lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8 poz. 43 ze zm.) w

Dziale XII pkt 1 wykazu A, czy też zasadne jest zbadanie również, czy wnioskodawczyni należy do personelu medycznego oddziału psychiatrycznego, 2) czy w świetle

art. 4 pkt 6 w związku z art. 3 ust. 3 ustawy o emeryturach pomostowych przez pojęcie „personelu medycznego" należy rozumieć niższy personel działalności podstawowej, w skład którego wchodziły salowe, wymieniony w § 2 ust. 1 pkt 3 nieobowiązującego obecnie rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 1 marca 1982 r. w sprawie

uposażenia pracowników zakładów społecznych służby zdrowia, zakładów pomocy

społecznej i zakładów rehabilitacji zawodowej inwalidów, czy też należy posłużyć się

pojęciem „osoby wykonującej zawód medyczny" w rozumieniu ustawy o zoz.

Zdaniem skarżącego, stanowisko salowej nie może być zaliczone do personelu medycznego. Ustawodawca zamieszczając pod poz. 23 załącznika nr 2 do

ustawy o emeryturach pomostowych pracę personelu medycznego oddziałów psychiatrycznych i leczenia uzależnień w bezpośrednim kontakcie z pacjentami, zwrócił

„szczególną uwagę na krąg podmiotów wykonujących tę pracę, tj. na osoby dysponujące odpowiednim wykształceniem, doświadczeniem, czy też przeszkoleniem”.

Przyjął zatem odmienne rozwiązanie niż w rozporządzeniu z dnia 7 lutego 1983 r.

Dziale XII pkt 1 wykazu A, gdzie prace na oddziałach psychiatrycznych w bezpośrednim kontakcie z pacjentami były włączone do wykazu prac w szczególnych warunkach bez wskazania kręgu podmiotów wykonujących te prace. Skarżący zauważył

też, że Sąd Apelacyjny bezpodstawnie nawiązał do rozporządzenia z dnia 1 marca

1982 r. i z dnia 1 marca 1982 r. Ich § 2 pod pojęciem pracowników działalności podstawowej wyróżniał pracowników medycznych z wyższym wykształceniem, średni

personel medyczny, w tym pracowników medycznych i innych pracowników działalności podstawowej oraz trzecią kategorię pracowników - niższy personel działalności

podstawowej. Pojęcia „niższego personelu działalności podstawowej” nie można

wprost utożsamiać z pojęciem personelu medycznego, użytego w załączniku do

ustawy o emeryturach pomostowych.

W konsekwencji skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości

oraz poprzedzającego go wyroku i oddalenie odwołania wnioskodawczyni, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu oraz o zasądzenie od wnioskodawczyni na rzecz skarżącego kosztów procesu przed Sądem Najwyższym, w tym kosztów postępowania

według norm przepisanych, a w przypadku uwzględnienia skargi kasacyjnej skarżący

wniósł, na podstawie art. 415 k.p.c., o orzeczenie obowiązku zwrotu „nadpłaconej” na

podstawie prawomocnego orzeczenia Sądu Apelacyjnego w Białymstoku emerytury

pomostowej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna ma usprawiedliwione podstawy, ponieważ Sąd drugiej instancji mógł dokonać wadliwej wykładni art. 3 ust. 3 oraz art. 4 ustawy o emeryturach

pomostowych w związku pkt 23 załącznika nr 2 do tej ustawy, posiłkując się przy zaliczeniu ubezpieczonej okresów pracy salowej na oddziale psychiatrycznym w bezpośrednim kontakcie z pacjentami jako umożliwiających nabycie prawa do emerytury

pomostowej, przepisami zawartymi w nieobowiązujących (nieaktualnych) aktach

prawnych, które regulowały zupełnie odmienną kategorię spraw, tj. „uposażenia” pracowników zakładów społecznej służby zdrowia. Sąd Apelacyjny argumentował, że §

2 pkt 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 1 marca 1982 r. w sprawie uposażenia

pracowników zakładów społecznych służby zdrowia, zakładów pomocy społecznej i

zakładów rehabilitacji zawodowej inwalidów (Dz.U. Nr 8, poz. 65), a także „analogiczny przepis” zawarty w nieobowiązującym rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia

2 marca 1984 r. w sprawie uposażenia pracowników zakładów społecznej służby

zdrowia zakładów pomocy społecznej i zakładów rehabilitacji zawodowej inwalidów

(Dz.U. Nr 18, poz. 86) zaliczały salowe do „niższego personelu działalności podstawowej”. Na tych podstawach oraz w związku z wystawieniem przez pracodawcę

ubezpieczonej dokumentów, z których wynikało, że wykonywała ona „pracę w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze salowej w oddziale psychiatrycznym we wskazanych w tym świadectwie okresach oraz prace personelu medycznego

oddziałów psychiatrycznych i leczenia uzależnień w bezpośrednim kontakcie z pacjentami, zgodnie z przepisami ustawy o ochronie zdrowia psychicznego”, Sąd Apelacyjny przyjął, że wskazane obowiązki salowej po dniu 31 grudnia 2008 r. powinny

być zaliczone do „prac personelu medycznego, oddziałów psychiatrycznych i leczenia uzależnień w bezpośrednim kontakcie z pacjentami, zgodnie z przepisami ustawy

z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego (pkt 23 załącznika Nr 2

do ustawy z dnia 19.12.2008 r. o emeryturach pomostowych)”. Tymczasem nastąpiła

jakościowo istotna zmiana normatywna w porównaniu do poprzedniego stanu prawnego, w którym wszystkie prace, bez względu na rodzaj pracy, wykonywane na oddziałach psychiatrycznych w bezpośrednim kontakcie z pacjentami były uznawane za

prace w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze z powodu ich

znacznej uciążliwości, wymagającej pozostawania w wysokiej sprawności psychicznej ze względu na bezpieczeństwo własne lub otoczenia (por. § 1 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze

w związku z pkt 1 Działu XII Wykazu A prac w służbie zdrowia i opiece społecznej,

których wykonywanie uprawniało do niższego wieku emerytalnego). Nastąpiło to

przez przedmiotowe i podmiotowe ograniczenie dopuszczalności dalszego uznawania szczególnego charakteru tylko do „prac personelu medycznego oddziałów psychiatrycznych i leczenia uzależnień w bezpośrednim kontakcie z pacjentami, zgodnie

z przepisami ustawy o ochronie zdrowia psychicznego (pkt 23 załącznika nr 2 do

ustawy o emeryturach pomostowych)”. Kontestowane przez skarżący organ rentowy

stanowisko zaskarżonego wyroku nie jest trafne już dlatego, że celem przepisów

ustawy o emeryturach pomostowych było ograniczenie i zracjonalizowanie dopuszczalności przyznania „wcześniejszego” prawa do długoterminowych świadczeń z

ubezpieczenia społecznego, w tym przyznanie prawa do emerytury pomostowej, wyłącznie z tytułów: prac związanych z czynnikami ryzyka, które z wiekiem mogą z dużym prawdopodobieństwem spowodować trwałe uszkodzenie zdrowia, wykonywanych w szczególnych warunkach środowiska pracy, determinowanych siłami natury

lub procesami technologicznymi, które mimo zastosowania środków profilaktyki technicznej, organizacyjnej i medycznej stawiają przed pracownikami wymagania przekraczające poziom ich możliwościom w stopniu utrudniającym ich pracę na dotychczasowym stanowisku, a wykaz prac wykonywanych w takich szczególnych warunkach określa załącznik nr 1 do ustawy (art. 3 ust. 1 tej ustawy); lub prac o szczególnym charakterze, którymi są prace wymagające szczególnej odpowiedzialności oraz

szczególnej sprawności psychofizycznej, których możliwość należytego wykonywania

w sposób niezagrażający bezpieczeństwu publicznemu, w tym zdrowiu i życiu innych

osób, zmniejsza się przed osiągnięciem wieku emerytalnego na skutek pogorszenia

sprawności psychofizycznej, związanego z procesem starzenia się: wykaz takich

pracy określa załącznik nr 2 do ustawy (jej art. 3 ust. 4). Tak ustawowo określone

przesłanki i uwarunkowania tytułów nabycia prawa do emerytury pomostowej, a nie

przepisy nieobowiązujących „uposażeniowych” aktów prawnych lub sporne świadectwa pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, powinny

uwzględniać sądy ubezpieczeń społecznych przy osądzaniu (rozstrzyganiu) sporu o

dopuszczalność i zasadność uznania pracy salowej za pracę w szczególnym charakterze personelu medycznego oddziałów psychiatrycznych i leczenia uzależnień w

bezpośrednim kontakcie z pacjentami, zgodnie z przepisami ustawy o ochronie

zdrowia psychicznego w rozumieniu pkt 23 załącznika nr 2 do ustawy o emeryturach

pomostowych. Dla dopuszczalności zaliczenia okresów pracy salowej do okresów

zatrudnienia w wyżej opisanym szczególnym charakterze znaczenie mają następujące ustawowe okoliczności. Po pierwsze, możliwość i zasadność zaliczenia salowej

do personelu medycznego, która prima facie jest kwestyjna, zważywszy że do tej

kategorii należą osoby wykonujące zawody medyczne w rozumieniu art. 18d ust. 1

pkt 1 ustawy o zoz, uprawnione do udzielania świadczeń zdrowotnych polegających

na podejmowaniu działań służących zachowaniu, ratowaniu, przywracaniu i poprawie

zdrowia oraz inne działania medyczne wynikające z procesu leczenia oraz zasad ich

wykonywania. Po drugie, w ocenie Sądu Najwyższego, „precedensowe” i pierwszo-

razowe rozstrzygnięcie wątpliwości co do dopuszczalności kwalifikacji prac salowych,

pracujących w bezpośrednim kontakcie z pacjentami oddziałów psychiatrycznych lub

leczenia uzależnień, które nie mogą udzielać świadczeń zdrowotnych, bo do tego

uprawnione są wyłącznie osoby wykonujące zawód medyczny (art. 10 ust. 1 ustawy

o zoz), do okresów o szczególnym charakterze wymaganych do nabycia prawa do

emerytury pomostowej, wymaga zasięgnięcia opinii adekwatnego biegłego, który

oceni pracę wnioskodawczyni pod kątem wyczerpania ustawowo określonych przesłanek wykonywania prac personelu medycznego oddziałów psychiatrycznych i leczenia uzależnień w bezpośrednim kontakcie z pacjentami, zgodnie z przepisami

ustawy o ochronie zdrowia psychicznego (por. odpowiednio wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 kwietnia 2011 r., I UK 360/10). Wymagałoby to stwierdzenia szczególnej

odpowiedzialności oraz szczególnej sprawności psychofizycznej wymaganych do

wykonywania obowiązków salowej zatrudnionej „w bezpośrednim kontakcie z pacjentami oddziałów psychiatrycznych lub leczenia uzależnień”, które ze względu na

nieprzewidywalność zachowań pacjentów potencjalnie zagrażają bezpieczeństwu

publicznemu, w tym zdrowiu lub życiu innych osób, co zmniejsza możliwość należytego wykonywania pracy salowej przed osiągnięciem wieku emerytalnego wskutek

pogorszenia się jej sprawności psychofizycznej, związanego z procesem starzenia

się (art. 3 ust. 3 ustawy o emeryturach pomostowych w związku z pkt 23 załącznika

nr 2 do tej ustawy). Inaczej rzecz ujmując, przyznanie prawa do emerytury pomostowej salowej, zatrudnionej w bezpośrednim kontakcie z pacjentami oddziałów psychiatrycznych lub leczenia uzależnień, wymaga spełnienia ustawowych warunków, o

których mowa w art. 3 ust. 3 w związku z art. 4 ustawy o emeryturach pomostowych,

co oznacza, że nie może być oparte na interpretacji aktualnie nieobowiązujących

aktów prawnych, które regulowały uposażenia pracowników zakładów społecznych

służby zdrowia i zaliczały salowe do ich niższego personelu działalności podstawowej.

Powyższe wymaga ponownego rozpoznania sprawy i w tym celu Sąd Najwyższy wyrokował na podstawie art. 39815 k.p.c.