I UK 402/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I UK 402/11

POSTANOWIENIE

Dnia 22 marca 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Korzeniowski

w sprawie z odwołania S. P.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o odszkodowanie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 22 marca 2012 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych

z dnia 29 kwietnia 2011 r.,

odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy wyrokiem z 29 kwietnia 2011 r. oddalił apelację powoda S. P.

od wyroku oddalającego jego odwołanie od decyzji pozwanego z 29 grudnia 2008 r.

odmawiającej mu prawa do jednorazowego odszkodowania wobec niestwierdzenia,

iż udar mózgu był wypadkiem przy pracy 26 września 2005 r. Brak związku

pomiędzy pracą a zachorowaniem Sąd pierwszej instancji ustalił w oparciu o trzy

opinie medyczne biegłych sądowych, które były zgodne co do braku takiego

związku. W apelacji powód zarzucał, że udar mózgu był następstwem silnego

stresu i przeciążenia fizycznego. Sąd Okręgowy ustalenie i rozstrzygnięcie o braku

przyczyny zewnętrznej uznał za prawidłowe. Zarzut apelującego, że nigdy się nie

leczył i nie chorował, stąd tylko stres i ciężka pracy fizyczna wywołały udar, nie były

zasadne, już choćby dlatego, że to właśnie brak wczesnego rozpoznania schorzeń

doprowadził do wystąpienia udaru. Gdyby apelujący poddawał się choćby

profilaktycznie badaniom odpowiednio do wieku, to prawdopodobnie uniknąłby

skutków jakie nastąpiły 26 września 2005 r. Udar mózgu nie był wywołany

okolicznościami na które powołuje się apelujący, a tylko i wyłącznie chorobą naczyń

mózgowych, zaburzeniami w gospodarce lipidowej.

We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania wskazano na

istotne zagadnienie prawne polegające na ustaleniu: „czy zaniechanie przez

pracownika we własnym zakresie przeprowadzenia profilaktycznych badań

lekarskich z racji wieku pomimo poddania się okresowym kontrolnym badaniom

lekarskim zleconym przez pracodawcę i wystąpienie stanu chorobowego – w

przedmiotowej sprawie udaru mózgu – wyklucza zakwalifikowanie owego zdarzenia

jako zewnętrznej przyczyny wypadku przy pracy ewentualnie współsprawczej

przyczyny zewnętrznej wypadku przy pracy”. Czy jeśli pracownik poddał się w

wyznaczonym terminie zleconym przez pracodawcę badaniom okresowym, na

podstawie których brak było przeciwwskazań do wykonywania pracy na danym

stanowisku i mimo to doszło do zdarzenia w postaci uszczerbku na zdrowiu w

miejscu pracy i w związku z wykonywaną pracą czy poleceniami przełożonego, to

czy pracownik miał obowiązek w okresie do kolejnych okresowych badań

wykonywać we własnym zakresie profilaktyczne badania stosowne do jego wieku

(przy przyjęciu, że pracownik do chwili wystąpienia zdarzenia w postaci udaru

mózgu nie cierpiał na żadne dolegliwości i nie pozostawał w leczeniu w związku z

tym schorzeniem) by w efekcie zaistnienia stanu chorobowego przedmiotowe

zdarzenie mogło zostać zakwalifikowane za przyczynę wypadku przy pracy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wskazana we wniosku podstawa nie spełnia się jako przesłanka przedsądu

z art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c., gdyż nie stanowi istotnego zagadnienia prawnego lecz

sprowadza się tylko do zwykłej wykładni prawa. Kluczowe znaczenie w sprawie

miał przepis art. 3 ust. 1 ustawy wypadkowej (z 30 października 2002 r. o

ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych),

zgodnie z którym za wypadek przy pracy uważa się nagłe zdarzenie wywołane

przyczyną zewnętrzną powodujące uraz lub śmierć, które nastąpiło w związku z

pracą. Pytanie dotyczy więc przyczyny zewnętrznej, która w sprawie łączona była

ze stresem i wysiłkiem fizycznym, a nie z brakiem badań profilaktycznych

lekarskich ponad okresowe zlecane przez pracodawcę. Inny był przedmiot sporu

niż stawiany w zagadnieniu. W odwołaniu ani w apelacji skarżący nie twierdził, że

przyczyną zewnętrzną był brak takich badań. Również Sąd drugiej instancji tego nie

stwierdził wskazując, że udar mózgu był wywołany chorobą samoistną. Oczywiście

Sąd ten wskazał w uzasadnieniu na możliwość indywidualnego profilaktycznego

badania, jednak odniósł się w ten sposób do zarzutu, że skarżący nie leczył się i nie

był chory, a nie, że brak takiego indywidualnego profilaktycznego badania był

przyczyną zewnętrzną. To omówienie dotyczy tego, że podstawa przedsądu z art.

3989 § 1 pkt 1 k.p.c. nie może wykraczać poza przedmiot sprawy („Sąd Najwyższy

przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne

zagadnienie prawne”). Innymi słowy spór nie polegał na tym, że przyczyną

wypadku przy pracy był brak profilaktycznych badań ponad okresowe badania

zlecone przez pracodawcę, lecz czy przyczyną tą był stres i obciążenie fizyczne

pracą.

Pytanie odnosi się do okoliczności pozostającej po stronie pracownika, gdy

w definicji wypadku przy pracy znaczenie ma przyczyna zewnętrzna zdarzenia,

zaszłego w związku z pracą. Kwestia badań lekarskich pracownika jako przyczyna

wypadku przy pracy była już rozważana w orzecznictwie. Wskazano w nim, że

wypadek przy pracy wymaga ustalenia powiązań między tym zdarzeniem, a

przyczyną

zewnętrzną,

pochodzącą

spoza

organizmu

poszkodowanego

pracownika. Za zewnętrzną przyczynę wypadku może być uznane dopuszczenie

pracownika do pracy na podstawie zaświadczenia lekarskiego zawierającego

oczywiście błędną ocenę jego zdrowia (por. wyroki Sądu Najwyższego z 9 grudnia

1977 r., III PRN 49/77, OSPiKA 1979 nr 3, poz. 48, z glosą W. Masewicza; z 18

sierpnia 1999 r., II UKN 89/99, OSNAPiUS 2000 nr 20, poz. 762; z 23 listopada

1999 r., II UKN 208/99, OSNAPiUS 2001 nr 5, poz. 172 i z 17 listopada 2000 r., II

UKN 49/00, OSNAPiUS 2002 nr 11, poz. 275). Sąd Najwyższy dopatruje się

istnienia

zewnętrznej

przyczyny

wypadku

w

oczywistym

błędzie

lekarza

wystawiającego

zaświadczenie

po

przeprowadzeniu

kontrolnego

badania

lekarskiego oraz w dopuszczeniu pracownika do pracy na podstawie zaświadczenia

niezawierającego stosownych przeciwwskazań do zatrudnienia mimo obiektywnego

istnienia takich przeciwwskazań. W żadnym z tych orzeczeń Sąd Najwyższy nie

zaprezentował jednak stanowiska sprowadzającego się do wnioskowania w

kierunku od skutku do przyczyny. Nie traktował sekwencji przyczynowo-skutkowej

w taki sposób, że jeżeli stan chorobowy pracownika pogorszył się w czasie pracy,

to orzeczenie lekarskie stwierdzające jego zdolność do wykonywania pracy było

oczywiście błędne. Sąd Najwyższy dał wyraz poglądowi, że wynikający z art. 229 §

4 k.p. zakaz dopuszczenia pracownika do pracy bez aktualnego orzeczenia

lekarskiego o jego zdolności do pracy oznacza, że pracodawca musi wiedzieć, iż

pracownik jest osobą niezdolną do pracy, przy czym to na pracowniku ciąży

obowiązek dostarczenia pracodawcy zaświadczenia lekarskiego stwierdzającego

istnienie lub brak przeciwwskazań do zatrudnienia na danym stanowisku.

Dopuszczenie pracownika do pracy na podstawie aktualnego orzeczenia

lekarskiego może zyskać charakter przyczyny zewnętrznej jako elementu definicji

wypadku przy pracy w zasadzie tylko w sytuacji, w której pracodawca nakazuje

daną pracę, nie uwzględniając treści zaświadczenia obejmującej przeciwwskazania

do jej wykonywania (por. wyroki Sądu Najwyższego z 2 października 1997 r., II

UKN 281/97, OSNAPiUS 1998 nr 5, poz. 456 oraz z 16 kwietnia 1997 r., II UKN

66/97, OSNAPiUS 1998 nr 2, poz. 53). W związku z ustanowionym w art. 229 § 4

k.p. zakazem dopuszczenia pracownika do pracy bez aktualnego orzeczenia

lekarskiego jako zewnętrzną przyczynę wypadku można więc także potraktować

dopuszczenie do pracy bez przeprowadzenia badań kontrolnych lub na podstawie

nieaktualnego zaświadczenia albo w przypadku oczywistej błędności tego

orzeczenia, czyli możliwości potraktowania go w taki sposób, jakby nie istniało.

Dopuszczenie do pracy w takich warunkach wiąże się przyczynowo z zaistniałym

wypadkiem, ponieważ pracownik nie ma wówczas właściwej ochrony przed

szkodliwymi przy stanie jego zdrowia warunkami pracy (art. 207 § 1 k.p. w związku

z art. 212 pkt 1 i 3 k.p.) i wykonuje pracę, która sama w sobie stanowi dla niego

zagrożenie takiego samego rodzaju, jak zadziałanie szczególnych czynników, które

orzecznictwo uznaje za zewnętrzne przyczyny wypadku - pod warunkiem jednak,

że pracodawca ma świadomość takiej sytuacji. W konsekwencji za zewnętrzną

przyczynę może być uznane dopuszczenie do pracy tylko wtedy, gdy aktualnego

zaświadczenia lekarskiego nie było albo zawierało ono oczywiście błędną ocenę

zdolności do wykonywania pracy i gdy błąd ten mógł być łatwo dostrzeżony przez

pracodawcę (por. wyroki Sądu Najwyższego z 16 kwietnia 1997 r., II UKN 66/97,

OSNAPiUS 1998 nr 2, poz. 53; z 20 listopada 1997 r., II UKN 347/97, OSNAPiUS

1998 nr 17, poz. 525; z 5 września 1996 r., II PRN 9/96, OSNAPiUS 1997 nr 5, poz.

70 oraz z 18 sierpnia 1999 r., II UKN 89/99, OSNAPiUS 2000 nr 20, poz. 762). Gdy

wynik aktualnego okresowego badania lekarskiego nie zawiera danych o rodzaju

pracy szkodliwej dla określonego pracownika, to o oczywistej błędności

zaświadczenia lekarskiego można mówić tylko wówczas, gdy łatwo dostrzec jego

wady lub braki, bez wnikania w zawartą w nim - zastrzeżoną dla lekarzy - ocenę

merytoryczną; oczywiste jest bowiem, że sam fakt dopuszczenia do pracy

pracownika niezdolnego do jej wykonywania, bez naruszenia art. 229 § 4 k.p., nie

jest objęty definicją wypadku przy pracy, ponieważ przyczyną taką (samodzielną

lub współistniejącą z wewnętrznymi schorzeniami) może być tylko zadziałanie

jakiegokolwiek

związanego

z pracą

czynnika

zewnętrznego

na

organizm

pracownika dopuszczonego do pracy dla niego przeciwwskazanej (por. wyrok Sądu

Najwyższego z 2 grudnia 2003 r., II UK 175/03, OSNP 2004 nr 18, poz. 318).

Innymi słowy pojęcie związku przyczynowego w definicji wypadku przy pracy

jest szersze (normatywne) niż tylko adekwatny związek przyczynowy prawa

cywilnego i nie jest warunkowane winą pracodawcy czy pracownika. Jednak nie

idzie tak daleko, iżby ryzyko odpowiedzialności wypadkowej (ubezpieczeniowej),

pomimo pozytywnego wyniku badań okresowych (art. 211 pkt 5 k.p.), miało

obejmować również sytuację, w której pracownik sam nie przeprowadzał

dodatkowych (indywidualnych) badań profilaktycznych. Zatraciłaby się wówczas

przesłanka

przyczyny

zewnętrznej

i

odpowiedzialność

wypadkowa

byłaby

absolutna, gdyż zależałaby tylko od faktu nieprzeprowadzenia indywidualnego

badania lekarskiego. Stawiałaby w lepszej sytuacji tych pracowników, którzy nie

przeprowadzili sobie takich badań. Obowiązek badań pracownika w związku z

zatrudnieniem jest ściśle uregulowany i tylko z nim można łączyć przyczynę

zewnętrzną wypadku przy pracy w postaci wadliwego zaświadczenia lekarskiego

lub pracy wbrew przeciwwskazaniom medycznym. Nie można wszak redukować

tego, że wypadek przy pracy to pogorszenie stanu zdrowia pracownika wywołane

zasadniczo przyczyną fizyczną lub psychiczną. Badania lekarskie pracownika

stanowią okoliczność, która może być ujmowana jako taka przyczyna, jednak tylko

w zakresie obowiązku kierowania i poddania się takim badaniom przez pracownika.

Nie obejmuje to indywidualnych, dalszych badań pracownika, który też może

powstrzymać

się

od

wykonywania

pracy,

gdy

warunki

pracy

stwarzają

bezpośrednie zagrożenie dla jego zdrowia lub życia (art. 210 § 1 k.p.).

Z tych motywów orzeczono jak w sentencji, stosownie do art. 398 9 § 2 k.p.c.