I UK 39/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I UK 39/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 2 czerwca 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Bogusław Cudowski (przewodniczący)

SSN Roman Kuczyński (sprawozdawca)

SSN Romualda Spyt

w sprawie z odwołania R. D.

przeciwko Prezesowi Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego

o ubezpieczenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 2 czerwca 2010 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 4 sierpnia 2009 r.,

1. oddala skargę kasacyjną,

2. zasądza od Skarbu Państwa - Sądu Apelacyjnego na rzecz

adw. R. K. kwotę 120 zł (sto dwadzieścia), powiększoną o kwotę

podatku od towarów i usług tytułem kosztów nieopłaconej

pomocy prawnej wykonywanej z urzędu w postępowaniu

kasacyjnym.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w K. wyrokiem z

dnia 19 lutego 2009 r., oddalił odwołanie R. D. od decyzji Prezesa Kasy Rolniczego

Ubezpieczenia Społecznego z dnia 20 listopada 2007 r., którą to decyzją organ

rentowy stwierdził ustanie ubezpieczenia społecznego rolników w stosunku do R.

D. w okresie od dnia 1 kwietnia 2001 r. do 31 stycznia 2003 r. oraz od dnia 1

kwietnia 2003 r., uzasadniając to tym, iż w wymienionych w decyzji okresach R.

D.nie spełniał warunków koniecznych do podlegania ubezpieczeniu społecznemu

rolników.

Sąd Okręgowy ustalił, że R. D. w okresie od 19 stycznia 2001 r. do 31

stycznia 2003 r. pobierał rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy z Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych. Na podstawie umowy dzierżawy z dnia 1 marca 2003 r.

wnioskodawca wydzierżawił grunt o powierzchni 2,0049 ha W. G. na okres od 1

marca 2003 r. do 31 grudnia 2003 r. W dniu 1 września 2003 r. R. D. rozpoczął

prowadzenie działalności gospodarczej.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 19 lutego 2009 r. uznał, że odwołanie

nie zasługuje na uwzględnienie. Sąd Okręgowy wskazał, że w okresie od 1 kwietnia

2001 r. do 31 stycznia 2003 r. nie było podstaw do podlegania przez R. D.

ubezpieczeniu społecznemu rolników, ponieważ pobierał on rentę z tytułu

niezdolności do pracy wypłacaną przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych. Ponadto

przeszkodą do podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników było także

wydzierżawienie gruntu, ponieważ nie mógł on z tego powodu prowadzić

działalności rolniczej. Sąd Okręgowy wyjaśnił też, że w związku z rozpoczęciem

działalności gospodarczej od dnia 1 września 2003 r. wnioskodawca nie spełniał

przesłanek z art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, ponieważ przed

rozpoczęciem działalności gospodarczej nie podlegał nieprzerwanie przez co

najmniej 1 rok ubezpieczeniu społecznemu rolników z mocy ustawy.

Powyższy wyrok zaskarżył apelacją R. D., wnosząc o jego zmianę poprzez

uwzględnienie odwołania od decyzji organu rentowego i stwierdzenie podlegania

ubezpieczeniu społecznemu rolników.

Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 4

sierpnia 2009 r. oddalił apelację.

W przedmiotowej sprawie sporne było, czy prawidłowe było stwierdzenie w

stosunku do R. D. ustania ubezpieczenia społecznego rolników w okresach od 1

kwietnia 2001 r. do 31 stycznia 2003 r. i od 1 kwietnia 2003 r. Odnosząc się do

pierwszego okresu Sąd stwierdził, że zasadnicze znaczenie miała kwestia

pobierania

przez R.

D. świadczenia

rentowego

z Zakładu

Ubezpieczeń

Społecznych (renta z tytułu częściowej niezdolności do pracy) w okresie od 19

stycznia 2001 r. do 31 stycznia 2003 r. Z przepisu art. 7 ustawy z dnia 20 grudnia

1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz.U. z 2008 r. Nr 50, poz. 291 ze

zm.) wynika, że ubezpieczeniu z mocy ustawy podlega rolnik, którego

gospodarstwo

rolne

obejmuje

obszar

użytków

rolnych

powyżej

ha

przeliczeniowego, o ile ten rolnik nie podlega innemu ubezpieczeniu społecznemu

lub nie ma ustalonego prawa do emerytury lub renty albo nie ma ustalonego prawa

do świadczeń z ubezpieczeń społecznych. W przypadku wnioskodawcy pobieranie

renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy wypłacanej przez Zakład

Ubezpieczeń Społecznych stanowiło przeszkodę do podlegania ubezpieczeniu

społecznemu rolników, jako odpowiadające definicji z art. 6 pkt 10c w związku z art.

7 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników (tj. ustalone prawo do renty z

ubezpieczenia). Początkiem okresu był dzień 19 stycznia 2001 r., od którego

wnioskodawca miał ustalone prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy. Zgodnie

z art. 3a ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, ubezpieczenie ustaje

z końcem kwartału, w którym ustały okoliczności uzasadniające podleganie

ubezpieczeniu, dlatego też zasadne było stwierdzenie ustania ubezpieczenia

społecznego rolników od dnia 1 kwietnia 2001 r. (okoliczności uzasadniające

podleganie ubezpieczeniu ustały w pierwszym kwartale 2001 r.). W kwestii

stwierdzenia przez organ rentowy ustania podleganiu ubezpieczeniu rolniczemu od

dnia 1 kwietnia 2003 r., Sąd wskazał, że co do tego okresu zasadnicze znaczenie

miał fakt wydzierżawienia przez wnioskodawcę posiadanych przez niego gruntów

rolnych. Jak wynika z dokumentów zgromadzonych w aktach organu rentowego, w

2003 r. wielkość gospodarstwa rolnego R. D. wynosiła 2,0043 ha fizycznego, a w

dniu 1 marca 2003 r. wnioskodawca zawarł umowę dzierżawy, na podstawie której

wydzierżawił grunty rolne o powierzchni 2,0043 ha, a więc stanowiące całe

ówczesne gospodarstwo (grunty te były dzierżawione od 1 marca 2003 r. do 31

grudnia 2003 r.). W tej sytuacji Sąd pierwszej instancji prawidłowo przyjął, że

wobec braku gruntów rolnych wnioskodawca nie mógł być rolnikiem prowadzącym

działalność rolniczą, a zatem nie spełniał przesłanek, od których zależało

podleganie ubezpieczeniu społecznemu rolników w świetle art. 7 i art. 6 pkt 1

ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Zatem skoro w pierwszym kwartale

2003 r. ustały okoliczności uzasadniające podleganie ubezpieczeniu, zasadne było

stwierdzenie ustania ubezpieczenia społecznego rolników od dnia 1 kwietnia 2003

r. Ponadto z dniem 1 września 2003 r. wnioskodawca rozpoczął prowadzenie

pozarolniczej działalności gospodarczej. Od dnia 1 stycznia 1997 r. obowiązuje

przepis art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, który zapewnia

rolnikom możliwość pozostania przy ubezpieczeniu społecznym rolników, pomimo

wykonywania działalności gospodarczej. Na podstawie tego przepisu możliwe jest

pozostanie przy ubezpieczeniu społecznym rolników, o ile przed datą rozpoczęcia

działalności gospodarczej rolnik nieprzerwanie przez okres 1 roku podlegał

ubezpieczeniu społecznemu rolników z mocy ustawy. W przypadku wnioskodawcy

wymogi z art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników nie zostały

spełnione, bowiem do dnia 31 stycznia 2003 r. apelujący pobierał rentę z tytułu

niezdolności do pracy wypłacaną z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, zatem

dopiero od dnia 1 lutego 2003 r. mógł podlegać ubezpieczeniu społecznemu

rolników. Sąd stwierdził, że gdyby nawet wnioskodawca nie zawarł umowy

dzierżawy z dnia 1 marca 2003 r., to przed dniem 1 września 2003 r. legitymowałby

się okresem tylko 7 miesięcy podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników,

zatem podjęcie działalności gospodarczej musiałoby skutkować dla niego ustaniem

ubezpieczenia społecznego rolników.

Wnioskodawca na powyższe rozstrzygnięcie wniósł skargę kasacyjną

zarzucając naruszenie prawa materialnego - art. 3a ust. 1 ustawy o ustawy o

ubezpieczeniu społecznym rolników w związku z art. 7 ust. 1 i art. 16 ust. 1 i 3

ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników poprzez ich niewłaściwą wykładnię

polegającą na przyjęciu, iż ubezpieczenie społeczne rolników ustaje z datą

ustalenia prawa do emerytury lub renty, nie zaś z chwilą wydania decyzji

orzekającej o tych świadczeniach w sytuacji, gdy prawo to zostało przyznane z

mocą wsteczną i w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie powyższych przepisów

polegające na przyjęciu, iż skarżący nie podlegał ubezpieczeniu społecznemu

rolników w okresie od 1 kwietnia 2001 r. do 31 stycznia 2003 r., pomimo że jego

prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy zostało ustalone decyzją

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 9 maja 2002 r. oraz art. 3a ust. 4 ustawy

o ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, poprzez jego niezastosowanie i

tym samym przyjęcie, iż skarżący nie podlegał ubezpieczeniu społecznemu

rolników w okresie od 1 kwietnia 2001 r. do 31 stycznia 2003 r., pomimo że jego

prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy zostało ustalone decyzją

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 9 maja 2002 r.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przepis art. 3a ust. 4 stanowi, że jeżeli zostanie złożony wniosek o rentę lub

emeryturę, obowiązek ubezpieczenia ustaje z końcem kwartału, w którym została

wydana decyzja o przyznaniu świadczenia, jednak nie wcześniej niż z końcem

kwartału, w którym ubezpieczony nabył to prawo. Celem tej regulacji było

umożliwienie osobom, których obowiązek ubezpieczenia ustał, a które chcą

skorzystać z dobrowolnego ubezpieczenia, kontynuowania tego ubezpieczenia

nieprzerwanie. Intencja ta wynika z treści art. 3a ust. 3, który dotyczy ustania

ubezpieczenia z mocy ustawy, w sytuacji gdy istnieją warunki do objęcia

ubezpieczeniem

na

ubezpieczenie

ustaje

wniosek.

z

Na

końcem

podstawie

kwartału,

tego

w

przepisu

którym

obowiązkowe

doręczono

decyzję

stwierdzającą ustanie ubezpieczenia. Sytuacja taka nie występowała w przypadku

wnioskodawcy, który nie składał takiego wniosku o objęcie ubezpieczeniem

rolniczym. Ponadto zgodnie z art. 7 ust. 1 i 16 ust. 3 ustawy o ubezpieczeniu

społecznym rolników nie mógł podlegać takiemu ubezpieczeniu (nie spełniał

warunków

do

objęcia

ubezpieczeniem

na

wniosek),

co

wynika

z

niekwestionowanych w skardze kasacyjnej ustaleń faktycznych - poprzez brak

wskazania naruszenia przepisów prawa procesowego w postaci przyjęcia przez

Sądy orzekające, że od dnia 19 stycznia 2001 r. miał ustalone prawo do renty z

tytułu niezdolności do pracy oraz nie spełniał przesłanek do kontynuowania

ubezpieczenia na wniosek. Tym samym mając na uwadze okoliczność, że dnia 19

stycznia 2001 r. wnioskodawca miał ustalone prawo do renty z powszechnego

systemu

ubezpieczeń

społecznych

oraz

brak

możliwość

skorzystania

z

dobrowolnego ubezpieczenia, stwierdzić należy, że nie było uzasadnione w

niniejszej sprawie przyjęcie, że od dnia 9 maja 2002 r. (daty wydania decyzji

przyznającej prawo do renty) ustało ubezpieczenie rolnicze wnioskodawcy. Ujmując

inaczej, nie było uzasadnione odstępstwo z ust. 4 od ogólnych zasad wyrażonych w

ust. 1 art. 3a ustawy, iż ubezpieczenie ustaje z końcem kwartału, w którym ustały

okoliczności uzasadniające podleganie ubezpieczeniu, skoro jak zostało wyżej

wskazane uzasadnieniem wprowadzenia art. 3a ustawy z dnia 12 września 1996 r.

o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz.U. Nr 124, poz. 585)

było umożliwienie osobom, których obowiązek ubezpieczenia ustał, a które mogą

skorzystać z dobrowolnego ubezpieczenia, kontynuowanie tego ubezpieczenia

nieprzerwanie, co w niniejszej sprawie ze względu na okoliczność, że objęcie

ubezpieczeniem na wniosek nie było możliwe, nie uzasadniało zastosowania art. 3a

ust 4 ustawy. Zatem Sąd drugiej instancji prawidłowo zastosował art. 3a ust 1

ustawy, stwierdzając że ubezpieczenie wnioskodawcy ustało w dniu 19 stycznia

2001 r., z chwilą ustalenia prawa do renty z powszechnego systemu ubezpieczeń

społecznych.

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji wyroku

na podstawie art. 39814 k.p.c.