I UK 374/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I UK 374/11

POSTANOWIENIE

Dnia 9 marca 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Korzeniowski

w sprawie z odwołania E. L.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o emeryturę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 9 marca 2012 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 15 czerwca 2011 r.,

odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

UZASADNIENIE

Sąd Apelacyjny uwzględnił apelację pozwanego organu rentowego i

wyrokiem z 15 czerwca 2011 r. zmienił przyznający wnioskodawczyni E.L.

emeryturę wyrok Sądu Okręgowego z 31 stycznia 2011 r. i oddalił jej odwołanie od

decyzji pozwanego z 22 października 2010 r. Decyzją tą pozwany odmówił jej

emerytury nauczycielskiej wobec braku 30-letniego stażu ubezpieczenia (art. 88

ustawy z 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela). Spornym w zakresie tego stażu

był okres pracy wnioskodawczyni w gospodarstwie rolnym rodziców w czasie jej

uczęszczania do liceum ogólnokształcącego. Niespornym było, że rodzice

wnioskodawczyni posiadali gospodarstwo rolne o pow. około 9 ha we wsi B.

Wnioskodawczyni dojeżdżała pociągiem do liceum w B. Według świadków

wnioskodawczyni pracowała w gospodarstwie rolnym rodziców. Pracowało w nim

także starsze jej rodzeństwo oraz ojciec. Matka była chora. Ojciec i bracia

wnioskodawczyni pracowali też zawodowo. Sąd Okręgowy wskazał, iż z zeznań

świadków wynikało, że wnioskodawczyni przed pójściem do szkoły pomagała przy

inwentarzu, następnie około godziny 6.00 miała pociąg, którym dojeżdżała do

liceum. Po powrocie ze szkoły około godziny 16.00 również pracowała w

gospodarstwie. Sąd Okręgowy uznał, że wnioskodawczyni udowodniła, iż w

spornym okresie od 27 lutego 1977 r. do 31 sierpnia 1978 r. (z wyłączeniem

zamieszkiwania w bursie szkolnej w III klasie liceum) i od 1 lipca 1979 r. do 30

września 1980 r., co najmniej 4 godziny dziennie pracowała w gospodarstwie

rolnym, co łącznie zapewniało jej staż emerytalny. Natomiast Sąd Apelacyjny

stwierdził, iż – wbrew stanowisku Sądu Okręgowego – zebrany materiał nie

pozwala na przyjęcie, iżby wnioskodawczyni w spornym okresie pracowała w

gospodarstwie rolnym rodziców stale w wymiarze co najmniej czterech godzin

dziennie. Nauka w liceum ogólnokształcącym oddalonym od jej miejsca

zamieszkania około 40 kilometrów powoduje, że takie ustalenie jest niewiarygodne.

Bez wątpienia konieczne było poświęcanie przez nią czasu na domowe

przygotowanie się do obowiązków szkolnych. W ocenie Sądu Apelacyjnego,

uwzględniając zeznania świadków i wnioskodawczyni, nie jest realnym (wobec

czasu poświęcanego na naukę), aby wykonywała pracę w gospodarstwie rolnym w

wymiarze co najmniej 4 godzinny dziennie. Zeznania odwołującej się jak i

przesłuchanych świadków nie były wiarygodne. Sprzeciwiały się im inne

okoliczności

-

długotrwałe

dojazdy

do

szkoły

jak

również

konieczność

przygotowania się do obowiązków szkolnych. Prace wnioskodawczyni należało

traktować tylko jako pomoc gospodarstwie rolnym rodziców.

We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania wskazano, że

„skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona na co wskazują ewidentne

uchybienia wykazane w niniejszej skardze kasacyjnej oraz niewłaściwa wykładnia

przepisu art. 88 ust. 1, 1a i 2a ustawy z dnia 26.01.1982 r. Karta Nauczyciela

poprzez nie zaliczenie powódce okresu pracy w gospodarstwie rolnym rodziców do

okresu zatrudnienia z uwagi na błędne – hipotetyczne przyjęcie przez Sąd

Apelacyjny, że młoda dziewczyna pobierająca naukę w szkole średniej nie mogła

pracować w gospodarstwie rolnym rodziców stale w wymiarze co najmniej czterech

godzin dziennie. Istotnym zagadnieniem prawnym jest też potrzeba wyjaśnienia czy

Sąd Apelacyjny nie mając bezpośredniej styczności z zeznaniami świadków i

bezspornymi dowodami urzędowymi stwierdzającymi pracę ojca i braci poza

gospodarstwem może dokonać rozbieżnej analizy tych dowodów i w wyniku

przyjęcia hipotetycznych własnych założeń orzec, że Sąd Okręgowy dokonał

błędnej oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego. Na zasadność

zarzutów naruszenia prawa procesowego, mające istotny wpływ na wynik sprawy

wskazuje wyrok Sądu Najwyższego – Izba Cywilna z dnia 15 stycznia 2010 r., I

CSK 197/09 (…). Sąd Apelacyjny uzasadniając swe hipotetyczne tezy odwołał się

do wyroków Sądu Najwyższego, które to w całości popierają jego stanowisko

zaprezentowane w zaskarżonym wyroku. W tym miejscu należy wskazać, iż

przytoczone orzeczenia Sądu Najwyższego odnoszą się do diametralnie innej

sytuacji faktycznej, zaś w kwestii dowodowej pozostają w rozbieżności z

obowiązującą w orzecznictwie Sądu Najwyższego linią orzeczniczą. Przykładowo

można tu powołać orzeczenia: 2004.01.21 wyrok – SN – IV CK 394/02 – Wokanda

2004/10/12 (…). 2003.04.11 wyrok – SN – III CKN 1466/00 – M.Prawn. 2006/8/441

(…). 1999.03.23 uchwała – SN – CZP 59/98 – OSNC 1999/7-8/124 (…). W świetle

przedstawionych orzeczeń Sądu Najwyższego wskazujących na doniosłość

bezpośredniego przeprowadzania dowodów w postaci zeznań świadków i

przesłuchania stron nasuwa się wniosek, że zachować należy szczególną

ostrożność w sferze dokonywania przez sąd drugiej instancji oceny tych dowodów,

jeżeli zostały one przeprowadzone tylko przez sąd pierwszej instancji”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wskazane w wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej podstawy (wyżej in

extenso prócz cytowania orzeczeń Sądu Najwyższego) nie spełniają się jako

przesłanki przedsądu.

Wniosek nie wykazuje naruszenia prawa procesowego i materialnego, które

uzasadniałoby stwierdzenie, że skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c.

Podstawa

przedsądu

jest

odrębnym

elementem

skargi

i

wymaga

samodzielnego wykazania, gdyż jej funkcja jest inna niż podstawy kasacyjnej

(art. 3984 § 1 pkt 2 i § 2 k.p.c.). Jeżeli zasadna podstawa kasacyjna prowadzi do

uwzględnienia skargi (wniosek a contrario z art. 39814 k.p.c.), to w szczególnej

podstawie przedsądu z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. (która ma na uwadze indywidualny

interes skarżącej), chodzi o wskazanie i wykazanie naruszenia prawa procesowego

lub materialnego, które bez wątpliwości pozwala przyjąć, że skarga kasacyjna jest

aż oczywiście uzasadniania i dlatego powinna być przyjęta do rozpoznania.

Natomiast podstawy kasacyjne nie podlegają rozpoznaniu na etapie przedsądu i

nie zastępują podstawy przedsądu ani jej uzasadnienia.

Przepis art. 88 ustawy Karta Nauczyciela w spornym zakresie nie ma

znaczenia, gdyż w ogóle nie zajmuje się kwalifikacją pracy w gospodarstwie rolnym

jako okresu stażowego do emerytury nauczycielskiej. Nie mógł więc zostać

naruszony w sposób opisany we wniosku o przyjęcie skargi.

Z kolei istotne zagadnienie prawne jako przesłanka przedsądu z art. 398 9 § 1

pkt 1 k.p.c., nie może polegać na ocenie rozstrzygnięcia w konkretnej sprawie

skarżącego, gdyż przedmiotem jego zainteresowania jest problem jurydycznie

uniwersalny, o istotnym znaczeniu dla systemu lub dziedziny prawa. Istotne

zagadnienie prawne nie może być zatem redukowane do pytania czy Sąd

Apelacyjny nie mając bezpośredniej styczności z dowodami (zeznaniami świadków)

może dokonać „rozbieżnej analizy dowodów” i orzec, że Sąd Okręgowy dokonał

błędnej oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego”. Problem ten był

już rozważany w orzecznictwie, choćby w uchwale powiększonego składu Sądu

Najwyższego z 23 marca 1999 r., III CZP 59/98, OSNC 1999 nr 7-8, poz. 124, co

zresztą we wniosku się zauważa. Przedmiotem istotnego zagadnienia prawnego

nie może być zatem to, co zostało już rozważano w orzecznictwie. Wniosek o

przyjęcie skargi nie wskazuje prawnej argumentacji, podważającej dotychczasową

wykładnię lub prowadzącą do innej wykładni prawa. Sąd drugiej instancji ma więc

prawo do samodzielnej oceny zebranego w sprawie materiału, w tym do odmiennej

jego oceny, co dotyczy również zeznań świadków. Samodzielnie stosuje więc

przepis art. 233 § 1 k.p.c.

W odniesieniu do podstawy przedsądu z art. 398 9 § 1 pkt 4 k.p.c. nie

wystarcza zatem odwołanie się do orzecznictwa, lecz wymaga się wskazania

naruszenia konkretnego przepisu prawa i wykazania w jaki sposób naruszenie ma

wpływ na wynik sprawy (porównawczo art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c.). Wniosek tego nie

czyni. Prócz tego, skoro podstawą kasacyjną nie mogą być zarzuty dotyczące

ustalenia faktów lub oceny dowodów (art. 398 3 § 3 k.p.c.), to takie procesowe

ograniczenie odnosi się również do podstawy przedsądu z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c.,

gdyż w przeciwnym razie zachodziłby dysonans pomiędzy etapem przedsądu i

późniejszym rozpoznaniem skargi, w którym obowiązuje ta reguła. Sąd Apelacyjny

miał prawo do suwerennej oceny dowodów i nie można by zarzucać, iż naruszył

art. 233 § 1 k.p.c., jako że ten przepis bezpośrednio dotyczy ustalenia faktów i

oceny dowodów, dlatego nie mógłby być podstawą zarzutu.

Sąd Apelacyjny nie zakwestionował też zasadniczego ustalenia, że

wnioskodawczyni wyjeżdżała o 6.00 pociągiem do szkoły i wracała o 16.00. Nie

zakwestionował też ustalenia, że pracowała w gospodarstwie rolnym. Czym innym

jest jednak doraźna pomoc w gospodarstwie rolnym, zwykle wymagana w

stosunkach wiejskich od dzieci, od stałej pracy w gospodarstwie rolnym. W tym

zakresie wnioskodawczyni nie twierdzi, że świadkowie dysponowali stałą ewidencją

jej czasu pracy lub że ona taką ewidencję prowadziła. Nie ustalono też iżby miała

stałe obowiązki w zakresie prac w gospodarstwie rolnym, chociażby przy

inwentarzu żywym. Natomiast praca przy produkcji roślinnej jest z reguły okresowa.

Innymi słowy dowód z zeznań świadków nie był wystarczający do ustalenia, że

pracowała stałe co najmniej przez 4 godziny dziennie. Z art. 382 k.p.c. nie wynika

dla Sądu drugiej instancji każdorazowo obowiązek ponowienia dowodu ze zeznań

świadków, gdy zeznania te nie decydują o ustaleniach w sprawie, albowiem

kolidują (są sprzeczne) z innymi okolicznościami (faktami), a więc Sąd drugiej

instancji samodzielnie dokonuje ustaleń w oparciu o cały materiał zebrany w

postępowaniu. Innymi słowy o wyniku sprawy nie przesądza treść zeznań

świadków, skoro inne fakty były istotne i prowadziły do innych ustaleń. W

szczególności chodziło o obowiązki wnioskodawczyni wynikające z wymaganego

od niej wysiłku związanego z reżimem nauki w liceum, dojazdem do szkoły,

przygotowaniem się w domu do zajęć szkolnych. Ponadto skoro jej ojciec i bracia

pracowali zawodowo, to trudno aby ona przy określonym obowiązku szkolnym

musiała pracować stale w gospodarstwie rolnym. Ocena ta wykracza poza potrzebę

argumentacji, gdyż ważniejsze jest stwierdzenie, że wniosek o przyjęcie skargi nie

określa zasadnie, który przepis został naruszony oraz iżby to naruszenie składało

się na podstawę przedsądu z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c.

Z tych motywów orzeczono jako w sentencji, stosownie do art. 398 9 § 2

k.p.c.