I UK 371/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I UK 371/11

POSTANOWIENIE

Dnia 9 marca 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Korzeniowski

w sprawie z odwołania M. K.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o rentę socjalną,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 9 marca 2012 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 12 maja 2011 r.,

odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny wyrokiem z 12 maja 2011 r. oddalił apelację M. K. od wyroku

oddalającego jego odwołanie od decyzji pozwanego z 17 czerwca 2011 r., którą

odmówiono mu prawa do renty socjalnej. Rozstrzygnięcie oparto na ustaleniu, że

wnioskodawca nie jest całkowicie niezdolny do pracy. Podstawę prawną stanowił

przepis art. 4 ust. 1 ustawy z 27 czerwca 2003 r. o rencie socjalnej oraz art. 12 ust.

1 i 2 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS.

We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania wskazano na

podstawy przedsądu z art. 3989 § 1 pkt 1, 2 i 4 k.p.c.

W zakresie pierwszej (art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.) istotne zagadnienie prawne

ma dotyczyć odpowiedzi na pytania: 1. jakie środki dowodowe mogą być zgłaszane

do udowodnienia okoliczności mających istotne znaczenie w sprawie o ustalenie

prawa do renty socjalnej. Wyjaśnienia wymaga, czy w tego rodzaju sprawach, w

których

decydująca

jest

kwestia

ewentualnej

całkowitej

niezdolności

do

jakiejkolwiek pracy, oprócz opinii biegłego sądowego określonej specjalności,

dopuszczalne jest przeprowadzenie dowodu z przesłuchania świadków na

okoliczności funkcjonowania ubezpieczonego w życiu społecznym, rodzinnym,

zawodowym. Odpowiedzi wymaga, jaką rolę dowodową w sprawie o ustalenie

prawa do renty socjalnej, o którą ubiega się osoba ze schorzeniem neurologicznym

ma zeznanie członków rodziny i zeznanie lekarza prowadzącego. Sąd Apelacyjny

uznał, iż przeprowadzenie tych dowodów jest bezprzedmiotowe i że oceny takiej

może dokonać jedynie biegły odpowiedniej specjalności. Zdaniem wnoszącego

skargę kasacyjną pogląd Sądu Apelacyjnego jest niezasadny. Biegły w sprawie o

ustalenie prawa do renty socjalnej powinien dysponować pełnym materiałem do

wydania opinii. Przeprowadzenie dowodu z zeznań świadków, odebranie od

biegłego

ustnych

wyjaśnień

złożonej

opinii

i

następnie

przeprowadzenie

uzupełniającego dowodu z opinii biegłego w sprawie lub biegłych różnych

specjalności

oceniających

zachowanie

i

funkcjonowanie

ubezpieczonego

wynikające z zeznań świadków w odniesieniu do jego zdolności intelektualnych,

psychofizycznych i motorycznych do pracy stanowić może dopiero podstawę

zastosowania przepisów art. 4 ust. 1 ustawy z 27 czerwca 2003 r. o rencie socjalnej

w związku z przepisem art. 12 ust. 1 i ust. 2 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z FUS; 2. jaka jest rola Sądu w sprawie o ustalenie prawa do

renty socjalnej w sytuacji działania ubezpieczonego bez profesjonalnego

pełnomocnika. Wyjaśnienia wymaga, czy w tego rodzaju sprawach, w których

decydująca jest kwestia ewentualnej całkowitej niezdolności do pracy do

jakiejkolwiek pracy wobec zmiany treści przepisu art. 232 k.p.c. i uchyleniu z mocą

obowiązująca od 1 lipca 1996 r. przepisu art. 3 § 2 k.p.c. dokonanych ustawą z 1

marca 1996 r. o zmianie Kodeksu postępowania cywilnego (…) oraz obecnego

brzmienia wskazanego przepisu i wobec zmiany treści przepisu art. 212 zdanie 2

k.p.c. dokonanej ustawą z 2 lipca 2004 r. o zmianie ustawy Kodeks postępowania

cywilnego, dopuszczalne jest w sytuacji braków w dokumentacji medycznej

przeprowadzenie przez Sąd niewskazanego przez ubezpieczonego dowodu z opinii

biegłego

lub

biegłych

innej

specjalności

w

celu

ustalenia

możliwości

funkcjonowania ubezpieczonego w życiu zawodowym. Odpowiedzi wymaga, jaką

rolę dowodową w sprawie o ustalenie prawa do renty socjalnej ma Sąd i czy winien

dopuścić niewskazany przez ubezpieczonego dowód z opinii biegłego lub biegłych

innej specjalności, jeżeli z opinii biegłego powołanego w sprawie wynika, iż nie

dysponował on pełną dokumentacją medyczną. Sąd Apelacyjny nie dopuścił z

urzędu dowodu z opinii biegłego lub biegłych innej specjalności pomimo, iż z opinii

biegłego w sprawie wynikało, iż nie dysponował on pełną dokumentacją medyczną.

Zdaniem wnoszącego skargę kasacyjną wobec braku pełnej dokumentacji

medycznej i określonego zachowania się ubezpieczonego w następstwie

posiadanego schorzenia, przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego lub biegłych

innej specjalności oceniających zachowanie i funkcjonowanie ubezpieczonego

wynikające z jego zdolności intelektualnych, fizycznych, psychofizycznych i

motorycznych do pracy stanowić może dopiero podstawę zastosowania przepisów

art. 4 ust. 1 ustawy z 27 czerwca 2003 r. o rencie socjalnej w związku z art. 12 ust.

1 i ust. 2 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS.

W zakresie drugiej podstawy przedsądu (art. 398 9 § 1 pkt 2 k.p.c.) wskazano

na potrzebę wykładni przepisów budzących poważane wątpliwości i rozbieżności w

orzecznictwie sądów, a to art. art.: 5, 212 zdanie drugie, 227, 232 zdanie drugie,

278 § 1, 286 k.p.c. oraz art. 6 k.c., i tym samym konieczności wyjaśnienia

charakteru pisemnej opinii biegłego w sprawie o ustalenie prawa do renty socjalnej,

a co za tym idzie dopuszczalności i zakresu innych środków dowodowych, ciężaru

dowodu w tego rodzaju sprawach oraz dopuszczalności działania Sądu z urzędu,

zakresu niezbędnych pouczeń ubezpieczonego, w tym pouczeń, co do czynności

procesowych oraz celowości ustanowienia pełnomocnika. Potrzebę wykładni

wskazanych wyżej przepisów w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych (w

tym w sprawach o ustalenie prawa do renty socjalnej) uzasadnia istnienie

poważanych

wątpliwości

ich

dotyczących.

Wskazane

przepisy

wywołują

rozbieżności w orzecznictwie Sądów, czego przykładem są m.in. orzeczenia: wyroki

Sądu Najwyższego w sprawach o sygnaturach: V CSK 360/06, I UK 64/10, I CR

140/69, II CKN 656/97, I UK 356/07, I UK 3/09, III UK 130/06, I UK 230/10

(zapewne I UK 230/09), II UKN 260/97, II UK 399/09, II PK 122/09, II UK 1/09, II

UKN 131/97, I PKN 20/99, III UK 144/05, II UKN 701/100 (zapewne II UKN 701/00),

II UKN 585/00, II UKN 266/01, II UK 106/09, I UK 138/09, II UK 277/04, II UKN

288/97, II UKN 45/97, III CKN 6/9 (zapewne III CKN 6/96), I CKU 45/96, II UKN

182/98, II UKN 246/96 (zapewne II UKN 246/98), II UKN 33/00, I CKN 233/98

(zapewne I CKN 223/98) oraz wyroki kilku Sądów Apelacyjnych (przy czym

chodziłoby zapewne o wyrok Sądu w Katowicach z 11 maja 1993 r. - a nie z 11

czerwca 1993 r. – I ACr 236/93 oraz o wyrok Sądu w Szczecinie z 6 listopada 2007

r., - a nie z 8 listopada 2007 r. – III AUa 529/07, według Lex Omega). Przykładowe

orzeczenia Sądów odmiennie oceniają charakter pisemnej opinii biegłego w

sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych i możliwość dopuszczania w tych

sprawach innych dowodów również przez Sąd. Rozbieżności w orzecznictwie

Sądów oraz potrzebę wykładni budzi także kwestia zakresu działania Sądu z

urzędu w tego rodzaju sprawach, zakresu pouczeń o czynnościach procesowych

ubezpieczonego działającego bez profesjonalnego pełnomocnika oraz potrzeby

zwracania przez Sąd uwagi osobie ubezpieczonej na celowość ustanowienia

pełnomocnika procesowego także z urzędu. Dokonane zmiany ustawodawstwa,

wprowadzenie zasady kontradyktoryjności i odpowiedzialności stron za przebieg

sprawy nie może pozostawać bez wpływu na konieczność wyjaśniania przez Sąd

Najwyższy zagadnień określających zasady współdziałania Sądu z ubezpieczonym

w celu zapewnienia ochrony zagwarantowanej Konstytucją i równości stron w

procesie, zwłaszcza w kontekście działania w sprawach ubezpieczeniowych po

drugiej stronie wyspecjalizowanego organu.

Skarga jest też oczywiście uzasadniona (art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c.), gdyż

zaskarżone orzeczenie „rażąco narusza przepisy postępowania wskazane w

niniejszej skardze kasacyjnej, które to naruszenie miało istotny wpływ na wynik

sprawy. Sąd Apelacyjny pominął część zgromadzonego materiału dowodowego i

niezasadnie uznał, że opinia biegłego w sprawie stanowi jedyny dowód i przesłankę

do ustalenia prawa wnioskodawcy do renty socjalnej z tytułu całkowitej niezdolności

do jakiejkolwiek pracy. Sąd Apelacyjny pominął materiał dowodowy zgromadzony w

sprawie, tj. wyjaśnienia wnioskodawcy o: decyzji Miejskiego Ośrodka Pomocy

Rodzinie o przyznaniu pomocy społecznej w formie renty socjalnej wobec

stwierdzenia przez ten organ całkowitej niezdolności do pracy wnioskodawcy oraz

ustaleniu prawa do zasiłku pielęgnacyjnego celem częściowego pokrycia wydatków

wynikających z konieczności zapewnienia wnioskodawcy opieki i pomocy innej

osoby w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji, posiadanych

kwalifikacji, wykształceniu, możliwościach zarobkowych, decyzji Miejskiego Urzędu

Pracy o przyznaniu wnioskodawcy statusu bezrobotnego bez prawa do zasiłku dla

bezrobotnych. Pominięcie wskazanego materiału dowodowego doprowadziło w

sposób oczywisty do nieprawidłowych rozważań prawnych Sądu Apelacyjnego i

oceny całkowitej niezdolności wnioskodawcy do jakiejkolwiek pracy. Ostateczna

ocena czy wnioskodawca jest całkowicie niezdolny do pracy w zakresie

dotyczącym naruszenia sprawności organizmu musi uwzględniać inne elementy,

niż jedynie opinia biegłego w sprawie. Ocena taka winna uwzględniać zwłaszcza

poziom i rodzaj wykształcenia wnioskodawcy, możliwości zarobkowania w zakresie

posiadanych kwalifikacji, możliwość podjęcia pracy biorąc pod uwagę m.in.: wiek,

predyspozycje psychofizyczne, motoryczne. Sąd Apelacyjny oceny takiej nie

dokonał ograniczając się w uzasadnieniu swego wyroku wyłącznie do stwierdzenia,

że skoro wnioskodawca pracował okresowo i ukończył studia, to nie jest całkowicie

niezdolny do pracy, nie odnosząc się i nie wyjaśniając dlaczego wnioskodawca już

nie pracuje. Na jakiej podstawie Sąd Apelacyjny ocenił zdolności intelektualne

wnioskodawcy,

wobec

braku

w

tym

zakresie

opinii

biegłego

określonej

specjalności?

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wskazane wyżej podstawy nie spełniają się jako przesłanki przedsądu z art.

3989 § 1 pkt 1, 2 i 4 k.p.c.

Pierwsza, z art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c., gdyż istotne zagadnienie prawne

sprowadza do zwykłej wykładni prawa i jego zastosowania w konkretnej sprawie.

Odpowiedź na pytanie o prowadzenie postępowania dowodowego wynika z prawa

procesowego. Oczywistym jest wszak to, że przedmiotem dowodu są fakty mające

dla rozstrzygnięcia sprawy istotne znaczenie (art. 227 k.p.c.), jak i to, że Sąd pomija

środki dowodowe, jeżeli okoliczności sporne zostały już dostatecznie wyjaśnione

lub jeżeli strona powołuje dowody jedynie dla zwłoki (art. 217 § 2 k.p.c.). Wykracza

to poza potrzebę argumentacji, gdyż postawiona kwestia nie stanowi istotnego

zagadnienia prawnego. Taki sam mankament ma druga kwestia ujęta pod

hasłowym odwołaniem się do istotnego zagadnienia prawnego, gdyż przedstawiana

argumentacja może składać się na podstawę przedsądu z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c.,

natomiast nie stanowi istotnego zagadnienia prawnego, albowiem sąd może

dopuścić dowód z urzędu (art. 232 zdanie drugie k.p.c.), nawet gdy strona działa z

profesjonalnym pełnomocnikiem. Sprawa o rentę socjalną nie rządzi się w tym

zakresie szczególnymi (odmiennymi) regułami postępowania. Natomiast ocena

zaniechania określonego postępowania dowodowego i jego znaczenia dla

rozstrzygnięcia nie jest przedmiotem przesłanki przedsądu z art. 398 9 § 1 pkt 1

k.p.c.

W zakresie drugiej podstawy przedsądu, z art. 398 9 § 1 pkt 2 k.p.c.,

przytoczenie kilkudziesięciu wyroków nadawałoby walor tej podstawie przedsądu,

gdyby wpierw konkretnie i jednoznacznie wskazano, który z wymienionych

przepisów powoduje wątpliwości w wykładni i dlaczego. Wniosek zbyt ogólnie

odwołuje się do wątpliwości w wykładni, bowiem czym innym jest odmienna ocena

„charakteru pisemnej opinii biegłego” w konkretnej sprawie i czym innym podstawa

przedsądu z art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c. Przedmiotem zainteresowania tej podstawy

przedsądu jest sam przepis a nie jego zastosowanie w konkretnej sprawie.

Wniosek powinien więc wykazać jakie sprzeczne normy wynikają z wykładni tego

samego (konkretnego) przepisu prawa. Wszak nie jest niczym odkrywczym, że

opinia biegłego nie jest dowodem wiążącym i podlega kontroli stron oraz sądu,

który nie musi na niej poprzestać. Kumulacja kilku przepisów procedury cywilnej i

zestawienie kilkudziesięciu wyroków Sądu Najwyższego i Sądów Apelacyjnych nie

wystarcza, jeżeli wpierw we wniosku nie zostanie precyzyjnie i jednostkowo w

odniesieniu do konkretnego przepisu, jurydycznie wykazane, że istnieje potrzeba

jego wykładni, gdyż budzi poważane wątpliwości lub rozbieżności w orzecznictwie.

Wniosek odwołuje się do podstawowych przepisów procedury cywilnej, a tu istnieje

już określona analiza doktrynalna (komentarze, publikacje i opracowania naukowe)

oraz jurydyczna. Różne tezy orzeczeń Sądów wynikają ze stosowania prawa i

mogą mieścić się w granicach jego wykładni. Jeżeli więc choćby któreś z tych

orzeczeń składa się na rozbieżność orzecznictwa w zakresie wykładni konkretnego

przepisu, to wniosek wyraźnie powinien to wskazać i wykazać potrzebę wykładni

konkretnego przepisu (a nie kumulację kilku przepisów). Wniosek poprzestał na

samym zestawieniu niemałej ilości wyroków (i nie do wszystkich podał prawidłowe

daty lub sygnatury).

Trzecia podstawa nie wykazuje, że skarga kasacyjna jest oczywiście

uzasadniona (art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c.). Skarga przysługuje od prawomocnego

wyroku i na etapie przedsądu nie ocenia się podstaw kasacyjnych, gdyż wniosek o

przyjęcie skargi ma samodzielnie i odrębnie od tych podstaw wykazać, że jest

oczywiście uzasadniona (art. 3984 § 1 pkt 2 i § 2 k.p.c. w związku z art. 398 9 § 1

k.p.c.). Innymi słowy brakujących elementów tej przesłanki przedsądu nie zastępuje

odwołanie się do podstaw kasacyjnych. Zasadne podstawy kasacyjne mogą

prowadzić do uwzględnienia skargi (a contrario z art. 39814 k.p.c.), jednak w

szczególnej podstawie przedsądu z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. chodzi o wykazanie,

że skarga jest aż oczywiście uzasadniona. Analiza tej podstawy powinna więc bez

wątpliwości prowadzić do wniosku o naruszeniu prawa i jego oczywistym wypływie

na rozstrzygnięcie sprawy. Tymczasem w podstawie przedsądu wniosek w ogóle

nie odwołuje się i nie zarzuca naruszenia prawa materialnego. To prawo w

pierwszej

kolejności

decyduje

jak

znaczenie

ma

naruszenie

przepisów

postępowania (art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c.). Brak jest też wskazania (odrębnie od

podstawy kasacyjnej), które przepisy prawa procesowego zostały naruszone. Taka

wadliwość ma znaczenie w ocenie podstaw kasacyjnych, gdyż te ocenia się tylko w

granicach zarzutów naruszenia przepisów (art. 39813 § 1 k.p.c.), zatem tym bardziej

reguła ta obowiązuje w ocenie podstawy przedsądu z art. 398 9 § 1 pkt 4 k.p.c.,

która tak jak już zauważano powinna samodzielnie i odrębnie od podstaw

kasacyjnych wykazać naruszenie przepisów procesowych lub materialnych.

Z tych motywów orzeczono jak w sentencji, stosownie do art. 398 9 § 2 k.p.c.