I UK 349/04 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 7 marca 2006 r.

I UK 349/04

Na podstawie umowy między Polską Rzecząpospolitą Ludową a Republiką Federalną Niemiec o zaopatrzeniu emerytalnym i wypadkowym podpisanej w Warszawie dnia 9 października 1975 r. (Dz.U. z 1976 r. Nr 16, poz. 101 ze

zm.) świadczenia z zaopatrzenia emerytalnego i wypadkowego przysługują

tylko przez okres zamieszkiwania ubezpieczonego na terytorium państwa, którego instytucja ustaliła świadczenie (art. 4 ust. 3 i art. 7 ust. 3 tej umowy).

Przewodniczący SSN Katarzyna Gonera, Sędziowie: SN Roman Kuczyński,

SA Zbigniew Korzeniowski (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 marca 2006 r. sprawy

z odwołania Zygmunta Ł. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w R. o prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy w związku z wypadkiem

przy pracy, na skutek kasacji organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w

Katowicach z dnia 21 lipca 2004 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu w

Katowicach do ponownego rozpoznania.

Uzasadnienie

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny w Katowicach zmienił wyrok Sądu

Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gliwicach z 22 października

2002 r., w ten sposób, że ustalił, iż należna Zygmuntowi Ł. renta z tytułu wypadku

przy pracy podlega wypłacie od 13 maja 1998 r., a w pozostałej części oddalił jego

apelację.

Rozpoznając odwołanie Zygmunta Ł., wniesione na podstawie art. 477 9 § 4

k.p.c., wobec niewydania przez organ rentowy decyzji w sprawie z wniosku ubezpieczonego o wznowienie postępowania w trybie art. 114 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z FUS i przyznanie prawa do renty w związku z wypadkiem

przy pracy, Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gliwicach ustalił, że ubezpieczony w dniu 13 września 1978 r. uległ wypadkowi przy pracy, który w

związku z urazem kręgosłupa spowodował u niego inwalidztwo II a później III grupy i

miał on prawo do renty wypadkowej przyznane od 1 stycznia 1980 r. Rentę tę otrzymywał do 31 marca 1989 r. Renta został wstrzymana wobec wyjazdu ubezpieczonego do Niemiec. Tam od 1 lutego 1993 r. otrzymywał rentę z tytułu niezdolności do

wykonywania zawodu, która nie jest rentą wypadkową, gdyż zdarzenia nie uznawano

za wypadek przy pracy według prawa niemieckiego.

W dniu 28 września 1999 r. ubezpieczony wystąpił w Polsce o przyznanie

renty wypadkowej w związku z wypadkiem przy pracy z 13 września 1978 r. Biuro

Rent Zagranicznych ZUS decyzją z 14 kwietnia 2000 r. odmówiło rozpatrzenia wniosku wskazując, że właściwą jest niemiecka instytucja ubezpieczeniowa na podstawie

umowy z 9 października 1975 r. między Polską Rzecząpospolitą Ludową a Republiką

Federalną Niemiec o zaopatrzeniu emerytalnym i wypadkowym, skoro ubezpieczony

w 1989 r. przesiedlił się i zamieszkuje w Niemczech. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie wyrokiem z 5 lipca 2000 r. oddalił odwołanie

ubezpieczonego od tej decyzji. W kolejnej sprawie Sąd Okręgowy w Katowicach Ośrodek Zamiejscowy w Rybniku wyrokiem z 6 grudnia 2000 r. oddalił odwołanie

ubezpieczonego o nakazanie organowi rentowemu wydania decyzji przyznającej

rentę wypadkową. Wobec ponownego wniosku ubezpieczonego o rentę wypadkową

pozwany organ rentowy pisemnie odpowiedział, że właściwa jest niemiecka instytucja ubezpieczeniowa. Rozstrzygając o oddaleniu odwołania w obecnej sprawie o nakazanie wydania decyzji przez organ rentowy Sąd Okręgowy przyjął, że wobec zamieszkiwania ubezpieczonego w Niemczech właściwe w sprawie było Biuro Rent

Zagranicznych ZUS a nie jego Oddział w R. Nie przekazał jednak temu Biuru sprawy

do załatwienia wobec braku powołania przez ubezpieczonego nowych dowodów.

Jednocześnie ocenił, że pogorszenie stanu zdrowia ubezpieczonego w następstwie

wypadku przy pracy z 13 września 1978 r. było bez znaczenia dla rozstrzygnięcia

sprawy, wobec przepisów art. 7 ust. 1 i ust. 2 umowy z 9 października 1975 r. między

Polską Rzecząpospolitą Ludową a Republiką Federalną Niemiec o zaopatrzeniu

emerytalnym i wypadkowym.

Apelacja ubezpieczonego zarzucała naruszenie art. 114 ust. 1 ustawy z 17

grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS oraz obwieszczenia Prezesa Trybunału Konstytucyjnego z 22 czerwca 1994 r. o utracie mocy obowiązującej art. 84 ust.

1 pkt 1 oraz ust. 4 ustawy z 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin, który stanowił nieuzasadnioną podstawę wstrzymania ubezpieczonemu renty wypadkowej.

Na rozprawie apelacyjnej pełnomocnik ubezpieczonego wniósł o wypłatę renty

wypadkowej od 1 sierpnia 1989 r., to jest od faktycznego jej wstrzymania, z uwagi na

niewydanie decyzji przez organ rentowy o wstrzymaniu wypłaty świadczenia.

Sąd Apelacyjny uwzględniając argumentację apelacji przyjął, że renta wypadkowa została ubezpieczonemu zawieszona na podstawie art. 84 ust. 1 ustawy z 14

grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników wobec jego wyjazdu do

Niemiec i w konsekwencji wstrzymana na podstawie art. 102 ust. 1 pkt 1 tej ustawy.

Przepisy art. 84 ust. 1 i ust. 4 utraciły jednak moc w dniu 29 czerwca 1994 r. w

związku ze stwierdzeniem ich niekonstytucyjności. W aktach rentowych ubezpieczonego brak jest jednak decyzji wstrzymującej wypłatę renty wypadkowej w związku z

wyjazdem za granicę. Stanowiło to naruszenie art. 102 ust. 1 ustawy z 14 grudnia

1982 r. Wstrzymanie wypłaty świadczenia wymagało wydania decyzji przez organ

rentowy (wyrok Sądu Najwyższego z 30 czerwca 1999 r., II UKN 19/99, OSNAPiUS

2000 nr 18, poz. 694). W przypadku ubezpieczonego nie doszło do „formalnego”

wstrzymania wypłaty renty inwalidzkiej wypadkowej. Organ rentowy winien doręczyć

ubezpieczonemu decyzję o wstrzymaniu świadczenia. Zaniechanie tego obowiązku

Sąd Apelacyjny ocenił jako błąd organu rentowego, co na podstawie art. 133 ust. 1

pkt 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS rodzi obowiązek wypłaty ubezpieczonemu świadczenia za okres 3 lat wstecz od wniosku o podjęcie wypłaty świadczenia.

Uzasadniało to zmianę wyroku Sądu pierwszej instancji i ustalenie, że renta z tytułu

wypadku przy pracy, należna ubezpieczonemu, podlega wypłacie od 13 maja 1998 r.

W pozostałej części apelacja został oddalona i tu Sąd Apelacyjny podzielił argumentację Sądu Okręgowego, że skoro dla osób zamieszkałych za granicą decyzje

wydaje Biuro Rent Zagranicznych, to brak było podstaw do zobowiązania ZUS Oddział w R. do wydania decyzji „w tym zakresie”.

W kasacji organ rentowy zarzucił: 1) oczywiste naruszenie przepisów prawa

procesowego, art. 241 k.p.c., mające istotny wpływ na wynik postępowania przez

niewyjaśnienie wszystkich okoliczności sprawy oraz błędną ocenę zebranego materiału dowodowego, w szczególności pobierania przez ubezpieczonego renty z niemieckiej instytucji ubezpieczeniowej; 2) oczywiste naruszenie prawa materialnego,

art. 134 ust. 1 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS w związku

z art. 4 ust. 1 oraz art. 5 ust. 1 umowy z 9 października 1975 r. między Polską Rzecząpospolitą Ludową a Republiką Federalną Niemiec o zaopatrzeniu emerytalnym i

wypadkowym, przez „ich nieuwzględnienie i nie wzięcie pod uwagę w przedmiotowej

sprawie”. W uzasadnieniu kasacji wskazano na pominięcie w ocenie prawnej okoliczności o zasadniczym znaczeniu dla sprawy. W szczególności pobierania przez

ubezpieczonego renty z niemieckiej instytucji ubezpieczeniowej, która zgodnie z

umową polsko-niemiecką była zobowiązana do świadczenia wobec zamieszkania

ubezpieczonego w Niemczech przed 31 grudnia 1990 r. Na tej podstawie skarżący

wniósł o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja oparta została na uzasadnionych podstawach i jej wniosek o uchylenie zaskarżonego wyroku zasługuje na uwzględnienie. Zaskarżony wyrok przyjmuje,

że działanie pozwanego organu rentowego było bezprawne, gdyż nie było podstaw

do zawieszenia i wstrzymania ubezpieczonemu prawa do renty wypadkowej. Poza

tym, już tylko sam brak decyzji o wstrzymaniu świadczenia miał być wystarczającą

podstawą do przyjęcia błędu organu rentowego i w konsekwencji do wyrównania

ubezpieczonemu świadczenia za okres 3 lat poprzedzających wniosek.

Sąd Apelacyjny podejmując takie rozstrzygnięcie naruszył prawo materialne,

bowiem do niespornego stanu faktycznego, zgodnie z którym ubezpieczony po wypadku przy pracy w 1978 r. miał rentę wypadkową i w 1989 r. przesiedlił się do Niemiec, nie zastosował umowy z 9 października 1975 r. między Polską Rzecząpospolitą Ludową a Republiką Federalną Niemiec o zaopatrzeniu emerytalnym i wypadkowym (Dz.U. z 1976 r. Nr 16, poz. 101 ze zm.; powoływana dalej jako „umowa”).

Umowa ta w systemie źródeł prawa stosowana jest przed ustawą i stwierdzenie to

uzasadnia prawo międzynarodowe (art. 27 Konwencji wiedeńskiej o prawie traktatów

z 23 maja 1969 r., Dz.U. z 1990 r. Nr 74, poz. 439), Konstytucja RP (art. 241 ust. 1 w

związku z art. 91, art. 89 ust. 1 i art. 87 ust. 1) oraz art. 84 ustawy z 14 grudnia 1982

r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze

zm.: powoływana dalej jako „ustawa o zep”) i art. 132 ustawy z dnia 17 grudnia 1998

r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, jednolity tekst:

Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.). Umowę stosuje się do sytuacji ubezpieczonego z tego względu, że w czasie jej obowiązywania nabył w Polsce prawo do renty

wypadkowej oraz zmienił miejsce pobytu i zamieszkał w Niemczech. Umowę tę stosuje się do zdarzeń powstałych przed 1 stycznia 1991 r., czyli przed umową z 8

grudnia 1990 r. między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Federalną Niemiec o

zabezpieczeniu społecznym (art. 27, Dz.U. z 1991 r. Nr 108, poz. 468). Rozróżnienie

obu tych umów jest konieczne z tego względu, że pierwsza oparta jest na zasadzie

terytorialności nieprzewidującej wzajemnego transferu świadczeń. Jej szczególna

regulacja uwzględnia zmianę miejsca zamieszkania (przesiedlenie się) ubezpieczonego do drugiego kraju, w którym w ogóle może on nie mieć żadnego okresu ubezpieczenia. Rozwiązanie jakie w niej przyjęto polega na tym, że renty z zaopatrzenia

emerytalnego lub wypadkowego przyznaje tylko instytucja ubezpieczeniowa państwa, na którego terytorium osoba uprawniona mieszka, przy czym przy ustalaniu

świadczenia uwzględnia według obowiązujących ją przepisów okresy ubezpieczenia,

okresy zatrudnienia oraz okresy z nimi zrównane w drugim państwie w taki sposób,

jak gdyby zaistniały na terytorium pierwszego państwa (art. 4 ust. 2 umowy). Podobnie, przy ustalaniu renty z zaopatrzenia wypadkowego, instytucja ta, uwzględnia

według obowiązujących ją przepisów wypadki lub choroby, które zaistniały lub są

uznane za zaistniałe na terytorium drugiego państwa, w taki sposób, jak gdyby zaistniały na terytorium pierwszego państwa (art. 7 ust. 2 umowy). Zasadą jest również,

że świadczenia z zaopatrzenia emerytalnego i wypadkowego przysługują tylko przez

okres zamieszkiwania ubezpieczonego na terytorium państwa, którego instytucja

świadczenie ustaliła (art. 4 ust. 3 i art. 7 ust. 3 umowy).

Takim podstawowym zasadom umowy i dalszym, które należy rozważyć w

związku z nietrafnością zaskarżonego wyroku, podlegał ubezpieczony. Jego prawo

do renty wypadkowej w związku ze zmianą miejsca pobytu i zamieszkaniem w 1989

r. w Niemczech, nie podlegało zawieszeniu na podstawie art. 84 ust. 1 ustawy o zep

w związku z wyjazdem za granicę. Umowa z 9 października 1975 r. wyprzedzała tu

stosowanie tej ustawy i dla sytuacji ubezpieczonego określała odrębną podstawę

prawną wstrzymania świadczenia. Zgodnie z art. 8 umowy, jeżeli osoba pobierająca

rentę z zaopatrzenia wypadkowego zmieniła miejsce pobytu i zamieszkała na terytorium drugiego państwa, zastosowanie miał art. 5 umowy. Według niego, jeżeli rencista zmienił miejsce pobytu i zamieszkał na terytorium drugiego państwa, to następowało wstrzymanie renty z upływem miesiąca, w którym nastąpiła zmiana miejsca

zamieszkania. Te przepisy umowy stanowiły więc samodzielną podstawę do wstrzymania ubezpieczonemu renty wypadkowej.

Sąd Apelacyjny natomiast błędnie miał na względzie zawieszenie świadczenia

na podstawie przepisu art. 84 ust. 1 pkt 1 ustawy o zep. Konsekwentnie, nie było

również uzasadnione odwoływanie się do obwieszczenia o niekonstytucyjności przepisu art. 84 ust. 1 pkt 1 i ust. 4 ustawy o zep, gdyż odnosiło ono swój skutek wobec

emerytów i rencistów, którzy wyjechali za granicę, jednak nie wobec tych, których

świadczenia zostały wstrzymane na podstawie umowy polsko-niemieckiej z 9 października 1975 r. Podobnie jest, gdy idzie o powołany w uzasadnieniu zaskarżonego

rozstrzygnięcia wyrok Sąd Najwyższego z 30 czerwca 1999 r. (II UKN 19/99,

OSNAPiUS 2000 nr 18, poz. 694), a to z tego względu, że dotyczyło ono wyjazdu

ubezpieczonego do innego kraju i w podstawie jego rozstrzygnięcia zastosowanie

miały tylko przepisy ustawy a nie szczególna umowa międzynarodowa.

Nie jest również uprawnione zasadnicze stwierdzenie Sądu Apelacyjnego o

braku doręczenia ubezpieczonemu decyzji o wstrzymaniu świadczenia. Otóż jest

całkiem przeciwnie. Z akt rentowych ubezpieczonego wynika, że otrzymał zaświadczenie o wstrzymaniu z końcem marca 1989 r. renty wypadkowej w trybie umowy i w

tym dniu odebrał je osobiście, co też potwierdził swoim podpisem (zaświadczenie

P/D 4 [...]).

Skarżący ma więc rację, że sytuację prawną ubezpieczonego i prawo do renty

wypadkowej w Polsce determinuje wskazana umowa międzynarodowa i nieprzerwane zamieszkiwanie ubezpieczonego w Niemczech od opuszczenia kraju w 1989

r. Tym samym nie było podstaw prawnych do przyjętego przez Sąd Apelacyjny założenia, że ubezpieczony prawa tego nie utracił oraz że organ rentowy bezprawnie

wstrzymał mu wypłatę świadczenia. Umowa wyklucza bowiem sytuację, w której

ubezpieczony zamieszkuje na terytorium jednego państwa i jednocześnie pobiera

świadczenie od instytucji ubezpieczeniowej drugiego państwa. Wstrzymaniu świadczenia w związku ze zmianą miejsca pobytu i zamieszkaniem na terytorium drugiego

państwa, odpowiada prawo do wznowienia wypłaty renty, jednak dopiero po ponownej zmianie miejsca pobytu i zamieszkaniu (po powrocie) na terytorium pierwszego

państwa (art. 8 w związku z art. 5 ust. 4 umowy).

Z tych motywów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na mocy art. 398 15 § 1

k.p.c.