I UK 346/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I UK 346/11

POSTANOWIENIE

Dnia 15 lutego 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Korzeniowski

w sprawie z odwołania T. Ł.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

z udziałem zainteresowanej "J." R. M.

o ustalenie podlegania ubezpieczeniu,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 15 lutego 2012 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 26 października 2010 r.,

odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

UZASADNIENIE

Sąd Apelacyjny wyrokiem z 26 października 2010 r. oddalił apelację

ubezpieczonej (skarżącej) T. Ł. od wyroku oddalającego jej odwołanie od decyzji

pozwanego z 13 maja 2009 r., stwierdzającej, iż od 1 listopada 2005 r. nie

podlegała ubezpieczeniom społecznym jako osoba wykonująca pracę na podstawie

umowy o pracę nakładczą na rzecz R. M., z uwagi na pozorność umowy, mającej

na celu uniknięcie opłacania wyższych składek na ubezpieczenia społeczne z tytułu

prowadzenia własnej pozarolniczej działalności gospodarczej w stosunku do

składek, jakie zostały opłacone z tytułu umowy o pracę nakładczą oraz nieważność

umowy o pracę nakładczą z uwagi na sprzeczność z zasadami współżycia

społecznego (opłacanie składek od niskich podstaw w stosunku do pozostałych

osób prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą). Sąd pierwszej instancji

uznał, że umowa o pracę nakładczą była pozorna albowiem strony umowy nie były

zainteresowane faktyczną jej realizacją, a jedynie możliwością opłacania niższych

składek na ubezpieczenia społeczne (wyrok Sądu Najwyższego z 9 stycznia 2008

r., III UK 75/07, OSNP 2009 nr 3-4, poz. 53). Głównym źródłem utrzymania

odwołującej się były dochody z prowadzonej działalności gospodarczej, stąd

umowa o pracę nakładczą była tylko na użytek niskiej składki, co jest sprzeczne z

zasadami współżycia społecznego. Sąd Apelacyjny podzielił rozstrzygnięcie Sądu

pierwszej instancji, w szczególności iż umowa o pracę nakładczą nie realizowała i

nie gwarantowała wynagrodzenia w wysokości co najmniej połowy minimalnego

wynagrodzenia (wyrok Sądu Najwyższego z 21 maja 2010 r., I UK 43/10, LEX nr

619658).

We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania wskazano na:

1) art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. - „potrzebę wykładni przepisu § 3 pkt 1 i 2

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 31 grudnia 1975 r. w sprawie uprawnień

pracowniczych osób wykonujących pracę nakładczą w związku z art. 11 pkt 3

ustawy z 10 października 2002 r. o minimalnym wynagrodzeniu za pracę.

Wykładania przyjęta przez Sąd Apelacyjny sprowadza się do tezy, iż wykonywanie

pracy nakładczej o ile nie prowadzi do uzyskania w całym okresie jej trwania

każdorazowo

kwoty

wynagrodzenia

odpowiadającej

50%

najniższego

wynagrodzenia określonego przez Ministra Pracy i Polityki Socjalnej na podstawie

art. 774 pkt 1 Kodeksu pracy, jest umową pozorną. Tymczasem prawidłowa analiza

treści przepisu powinna prowadzić do wniosku, iż umowa ma charakter pracy

nakładczej jeżeli polega na zarobkowym wykonywaniu przez osobę fizyczną na

zlecenie i rachunek pracodawcy czynności w szczególności – w zakresie

wytwarzania przedmiotów z materiałów powierzonych, naprawiania, wykańczania,

konserwacji przedmiotów oraz świadczenia innych usług. Wykonujący zaś pracę

nakładczą zobowiązuje się wobec nakładcy do osiągnięcia określonych rezultatów.

Strony nie określają jednak wyraźnie przedmiotu umowy, zostaje on określony

przez nakładcę dopiero w momencie udzielenia indywidualnego zamówienia.

Uzyskanie zatem nawet tylko w niektórych okresach zatrudnienia wymaganego

wynagrodzenia winno być uwzględnione i zakwalifikowane jako element istotny –

wskazujący na wykonywanie pracy nakładczej. Stąd pominięcie tych okresów w

których wykonawca osiągał wynagrodzenie odpowiadające ww. 50% najniższego

wynagrodzenia określonego przez Ministra Pracy i Polityki Socjalnej na podstawie

art. 774 pkt 1 Kodeksu pracy, i przypisanie pozorności w całym okresie, umowie

faktycznie wykonywanej jest nieprawidłowe i contra wskazanym przepisom.

2) art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c., bowiem w sprawie istnieje potrzeba wykładni

przepisu § 3 pkt 1 i 2 rozporządzenia Rady Ministrów z 31 grudnia 1975 r. w

sprawie uprawnień pracowniczych osób wykonujących pracę nakładczą w związku

z art. 83 § 1 Kodeksu cywilnego oraz w związku z przepisem art. 58 § 1 Kodeksu

cywilnego w związku z art. 9 ust. 2a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

Wykładnia przyjęta przez Sąd Apelacyjny sprowadza się do tezy, po pierwsze iż

czynność prawna może jednocześnie być zdziałana dla pozoru i zmierzać do

obejścia prawa. Co więcej, Sąd Apelacyjny przyjął, że także wtedy można

przypisać pozorność umowie, kiedy była faktycznie wykonywana. Tymczasem

prawidłowa analiza treści wymienionych przepisów powinna prowadzić do wniosku,

iż w sytuacji kiedy umowa jest faktycznie wykonywana nie może być mowy o

pozorności tej umowy, zaś zawarcie jej w dacie wejścia w życie przepisu art. 9 ust.

2a o systemie ubezpieczeń społecznych, nie może świadczyć samo przez się o

obejściu prawa, a zatem zastosowaniu przepisu art. 58 § 1 Kodeksu cywilnego,

także dlatego, że strony zawały kilka a nie tylko jedną umowę”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wskazane we wniosku podstawy (wyżej in extenso) nie spełniają się jako

przesłanki przedsądu.

Przede wszystkim skarżąca nie może odwoływać się do przepisu art. 3989 §

1 pkt 1 k.p.c., gdyż we wniosku o przyjęcie skargi nie sformułowano istotnego

zagadnienia prawnego. Natomiast postawione kwestie mogą odpowiadać wykładni

prawa, co potwierdza zresztą ich treść – „w sprawie istnieje potrzeba wykładni

przepisu …”. Jednak wykładnia prawa jako podstawa przedsądu z art. 398 9 § 1 pkt

2 k.p.c. jest ściśle uwarunkowana poważnymi wątpliwościami lub rozbieżnością

w orzecznictwie sądów.

Tymczasem w zakresie pierwszej kwestii wszystkie wymienione w niej

przepisy prawa - § 3 pkt 1 i 2 rozporządzenia z 31 grudnia 1975 r. w związku z

art. 11 pkt 3 ustawy z 10 października 2002 r. oraz art. 77 4 pkt 1 k.p. – nie budzą

wątpliwości co do wykładni, czyli co do norm prawnych jakie z nich wynikają.

Wniosek nie wskazuje żadnych, nie tylko poważnych, wątpliwości w zakresie

wykładni tych przepisów. Kontestuje natomiast zastosowanie tych przepisów w

sprawie

skarżącej

co

jest

wadliwe

metodycznie,

jako

że

przedmiotem

zainteresowania przesłanek przedsądu z art. 398 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c. nie jest ocena

rozstrzygnięcia przez zastosowanie prawa w konkretnej sprawie. Należy to do

podstawy przedsądu z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c., do której wniosek nie odwołuje się.

Nawet hasłowo nie twierdzi, że skarga jest oczywiście uzasadniona. Niezależnie od

tego, regulacje zawarte w tych przepisach nie dotyczą pozorności umowy (w tym o

pracę nakładczą), zatem również z tego względu nie można doszukać się w nich

spełnienia kryteriów dla podstaw przedsądu z art. 3989 § 1 pkt 1 czy pkt 2 k.p.c.

Nie inną ocenę należy odnieść do drugiej, wskazanej we wniosku podstawy

przedsądu (pkt 2), gdyż również ma mankamenty, które nie pozwalają stwierdzić

istotnego zagadnienia prawnego ani potrzeby wykładni przepisów. Tak jak

wskazano wyżej przedmiotem zainteresowania podstawy przedsądu z art. 3989 § 1

pkt 2 k.p.c. jest sam przepis ze względu na poważne wątpliwości co do wykładni lub

rozbieżności w orzecznictwie. Generalnie ta podstawa przedsądu nie może być

odnoszona jednocześnie (w kumulacji) do kilku przepisów, zwłaszcza wówczas gdy

wniosek ma na uwadze zastosowanie prawa a nie jego wykładnię. Wszak treść

wniosku wyraźnie to potwierdza, gdyż nie dopuszcza aby czynność prawna mogła

być jednocześnie zdziałana dla pozoru i zmierzała do obejścia prawa. Co więc,

wniosek nie dopuszcza aby Sąd Apelacyjny mógł przypisać pozorność umowie,

która była faktycznie wykonywana. Taka argumentacja odpowiada podstawie

przedsądu z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. a nie z art. 3989 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c. Niemniej

nieuprawnione byłoby założenie, iż umowa o pracę nakładczą nie mogła zostać

zakwestionowana jako podstawa (tytuł) ubezpieczenia społecznego, ze względu

(na niewielką) ilość pracy wykonywanej w ramach tej umowy. U podstaw

rozstrzygnięcia leży stwierdzenie, iż została zawarta (instrumentalnie) tylko po to,

aby uchylić się od zapłaty składek z prowadzonej działalności gospodarczej.

Kwestie prawne nie wykraczają tu jednak poza zwykłą wykładnię prawa i nie

stanowią istotnego zagadnienia prawnego. Zwłaszcza, że Sąd Najwyższy

wielokrotnie zajmował się nimi na tle podobnych stanów faktycznych – por. wyroki z

9 stycznia 2008 r. w sprawach III UK 73/07, LEX nr 356045, III UK 74/07, LEX nr

376437, III UK 75/07, OSNP 2009 nr 3-4, poz. 53; III UK 77/07, LEX nr 465895; z

8 maja 2008 r., I UK 354/07, OSNP 2009 nr 17-18, poz. 237; z 10 czerwca 2008 r.,

I UK 377/07, LEX nr 494100; z 17 kwietnia 2009 r., I UK 314/08, OSNP 2010 nr 2122, poz. 272; z 19 stycznia 2010 r., I UK 261/09, LEX 577825. Natomiast co do

pytania jak należy rozumieć „pozorność umowy o pracę nakładczą”, to odpowiedź

zależy od stanu faktycznego, bowiem umowa może być pozorna już na etapie jej

zawierania lub ukrywać inną umowę i zostać nawet wykorzystana instrumentalnie

dla osiągnięcia celu sprzecznego z ustawą. Spektrum sytuacji jest tu niemałe i

wystarczy jedynie przeanalizować wyroki Sądu Najwyższego wskazane wyżej.

Oczywiście, że pozorność umowy na podstawie art. 83 § k.c. prima facie wyklucza

się z jej nieważnością na podstawie art. 58 § 1 k.c., jednak nie występuje tu

bezwzględnie

alternatywa

rozłączna,

albowiem

uprawnione

jest

również

stanowisko, które dopuszcza niejako równolegle pozorność umowy zawartej w celu

obejścia ustawy. Umowa formalnie może nie sprzeciwiać ustawie, jednak może być

zawarta w celu obejścia ustawy i z tej przyczyny jest nieważna (art. 58 § 1 k.c.).

Nawet formalnie poprawna realizacja umowy w efekcie może zmierzać do obejścia

prawa. Zastosowanie klauzuli nieważności z art. 58 § 1 k.c. jest szczególne

(wyjątkowe), a zarazem szerokie, gdyż ocenie poddaje się skutki różnych zdarzeń i

czynności prawnych. Działanie pozorne strony często składa się na obejście prawa

(art. 58 § 1 k.c.). Zwłaszcza, gdy postanowienia umowy o pracę nakładczą

wyraźnie rozmijają się z jej realizacją, nie zachodziła realna potrzeba zawarcia

takiej umowy, która nie była konieczna jako źródło utrzymania, gdy ubezpieczony

prowadził działalność gospodarczą a dochód z umowy nakładczej był niewielki; z

drugiej strony, sam nakładca nie wymagał większej ilości pracy (takiej jak w

umowie); ubezpieczony nie zawarłby umowy o pracę nakładczą i nie realizowałby

jej w znikomym zakresie, gdyby nie prowadził działalności gospodarczej. Wówczas

chodzi więc tylko o przedmiotowe wykorzystanie przepisów o ubezpieczeniu

społecznym i stworzenie formalnej podstawy ubezpieczenia, która nie była

realizowana w sposób typowy dla umowy o pracę nakładczą, a za jedyny cel miała

unikanie płacenia składek na ubezpieczenia społeczne z prowadzonej działalności

gospodarczej (wyrok Sądu Najwyższego z17 kwietnia 2009 r., I UK 314/08, OSNP

2010 nr 21-22, poz. 272).

Z powyższych motywów wniosek o przyjęcie skargi nie został oparty na

podstawach (przesłankach) przedsądu z art. 398 9 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c. i dlatego

orzeczono jak w sentencji, stosownie do art. 3989 § 2 k.p.c.