I UK 341/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I UK 341/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 9 marca 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Teresa Flemming-Kulesza (przewodniczący)

SSN Zbigniew Korzeniowski (sprawozdawca)

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec

w sprawie z odwołania J. K.

przeciwko Prezesowi Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego

o objęcie obowiązkiem ubezpieczenia społecznego,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 9 marca 2012 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 26 stycznia 2011 r.,

I. oddala skargę kasacyjną,

II. adw. W.

D. przyznaje

od

Skarbu Państwa

-

Sądu

Okręgowego wynagrodzenie za nieopłaconą pomoc prawną

udzieloną skarżącemu w postępowaniu kasacyjnym w kwocie

zł

(sto

dwadzieścia),

którą

należy

podwyższyć

obowiązującą stawkę od podatku od towarów i usług.

UZASADNIENIE

o

Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczeniowego Społecznego decyzją z 18

maja 2010 r. stwierdził, że pobierający rentę strukturalną J. K. nie podlegał

ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu od 1 kwietnia 2006 r. do 31 grudnia 2008 r.,

gdyż w tym okresie prowadził działalność gospodarczą. Sąd Okręgowy uwzględnił

odwołanie wnioskodawcy i wyrokiem z 5 października 2010 r. zmienił decyzję

pozwanego i ustalił, że wnioskodawca J. K. w spornym okresie podlegał

ubezpieczeniu

emerytalno-rentowemu.

Ustalił,

że

wnioskodawca

podlegał

ubezpieczeniu społecznemu rolników w latach 1977-2004. W 1991 r. rozpoczął

prowadzenie działalności gospodarczej, którą zawieszał w okresach od 30 września

do 2 stycznia 2006 r., od 1 stycznia do 31 grudnia 2009 r. i od 1 stycznia 2010 r. Od

2005 r. przyznano mu rentę strukturalną i zaprzestał działalności rolniczej. Sąd

Okręgowy ocenił, że skoro wnioskodawca z chwilą otrzymania renty strukturalnej

nie był rolnikiem, to nie mógł być wyłączony ze szczególnego ubezpieczenia

emerytalno-rentowego przysługującego z tytułu pobierania tej renty, nawet gdy

prowadził działalność gospodarczą. Podstawę prawną rozstrzygnięcia stanowiły

przepisy art. 6 pkt 1, art. 5a, art. 16 ust. 1 pkt 3 ustawy z 20 grudnia 1990 r. o

ubezpieczeniu społecznym rolników (jednolity tekst: Dz. U. z 2008 r. Nr 50, poz.

291 ze zm.; dalej jako „ustawa o usr”).

Sąd Apelacyjny uwzględnił apelację pozwanego i wyrokiem z 26 stycznia

2011 r. zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji i oddalił odwołanie wnioskodawcy.

Zauważył, że wnioskodawca został wyłączony z ubezpieczenia społecznego

rolników w pełnym zakresie wobec zaprzestania działalności rolniczej, co było

warunkiem otrzymania renty strukturalnej, a następnie pozwany zgodnie z art. 16

ust. 1 pkt 3 ustawy o usr objął go ubezpieczeniem społecznym rolników jedynie w

zakresie emerytalno-rentowym od 1 stycznia 2005 r. W tej sytuacji nie miał do

niego zastosowania art. 5a tej ustawy, gdyż dotyczy rolników ubezpieczonych w

pełnym zakresie i prowadzących działalność gospodarczą. Jako rozwiązanie

wyjątkowe przepis ten nie ma zastosowania do innej sytuacji wnioskodawcy, który

nie prowadził działalności rolniczej a podlegał tylko ubezpieczeniu emerytalnorentowemu rolników w związku z pobieraną rentą strukturalną. Zasadą jest

wyłączenie z tego ubezpieczenia osób spełniających warunki do objęcia innym

ubezpieczeniem społecznym (art. 16 ust. 3 ustawy o usr). Dotyczy to również

wnioskodawcy, który pobierając rentę strukturalną podjął działalność gospodarczą

po jej odwieszeniu od 2 stycznia 2006 r. i prowadził ją do 31 grudnia 2008 r. W tej

sytuacji od następnego kwartału, czyli od 1 kwietnia 2006 r. do 31 grudnia 2008 r.

nie podlegał ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu rolników na podstawie art. 16

ust. 1 pkt 3 i ust. 3 ustawy o usr. W tym wypadku J. K. podlegał ubezpieczeniu

społecznemu z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej na podstawie art. 6

ust. 1 pkt 5 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych

(jednolity tekst: Dz. U. 2009 r. Nr 205, poz. 1585; dalej jako „ustawa o sus”).

W skardze kasacyjnej zarzucono naruszenie art. 16 ust. 1 pkt 3 i art. 16 ust.

3 ustawy o usr oraz art. 6 ust. 1 pkt 5 ustawy o sus przez ich błędne zastosowanie

wskutek wyłączenia spod ubezpieczenia emerytalno-rentowego rolników osoby

pobierającej rentę strukturalną współfinansowaną ze środków pochodzących z

Sekcji Gwarancji Europejskiego Funduszu Orientacji i Gwarancji Rolnej lub ze

środków pochodzących z Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju

Obszarów Wiejskich z powodu rozpoczęcia prowadzenia przez tę osobę

pozarolniczej działalności gospodarczej, pomimo że podlega taka osoba z mocy

prawa tylko ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu na podstawie ustawy o usr.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie jest zasadna i dlatego została oddalona.

Zakłada

ona,

że

skarżący podlegał bezwzględnemu

(samoistnemu)

ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu, czyli na podstawie art. 16 ust. 1 pkt 3

ustawy o usr, zgodnie z którym ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu podlega z

mocy ustawy osoba pobierająca rentę strukturalną współfinansowaną ze środków

pochodzących z Sekcji Gwarancji Europejskiego Funduszu Orientacji i Gwarancji

Rolnej lub ze środków pochodzących z Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz

Rozwoju Obszarów Wiejskich. Skarżący kwestionuje rozstrzygnięcie przyjmujące,

iż ten przepis dawał mu tylko wyjątkowe prawo do podlegania takiemu

ubezpieczeniu.

Ubezpieczenie emerytalno-rentowe z art. 16 ust. 1 pkt 3 ustawy o usr jest

wyłączone zgodnie z art. 16 ust. 3 tej ustawy, gdy osoba pobierająca rentę

strukturalną podlega innemu ubezpieczeniu społecznemu. Wbrew zapatrywaniom

skarżącego

właśnie

ten

ostatni

przepis

stanowi

zasadniczą

podstawę

rozstrzygnięcia. Przede wszystkim jest to regulacja (norma) istniejąca od początku

w ustawie o usr i zachowuje istotną rolę, gdyż reguluje odrębność ubezpieczenia

społecznego rolników i ubezpieczeń społecznych w systemie powszechnym. Taką

samą rolę w tej ustawie – w części dotyczącej ubezpieczenia wypadkowego,

chorobowego i macierzyńskiego - pełni przepis art. 7 ust. 1. Oba przepisy wyłączają

ubezpieczenie społeczne rolników, jeżeli rolnik podlega innemu ubezpieczeniu

społecznemu. Rolnik prowadzący działalność rolniczą nie podlegał ubezpieczeniu

społecznemu rolników, gdy podlegał innemu ubezpieczeniu społecznemu. Regułę

tę wyłączono tylko w określonych przypadkach do prowadzenia lub rozpoczęcia

przez rolnika działalności gospodarczej, lecz wówczas takie wyłączenie z

podlegania ubezpieczeniom społecznym w systemie powszechnym miało swą

ścisłą regulację (art. 2 ustawy z 12 września 1996 r. o zmianie ustawy o

ubezpieczeniu społecznym rolników, Dz. U. Nr 124, poz. 586 ze zm. i art. 5a

ustawy o usr). Oba zatem przepisy – art. 7 ust. 1 i art. 16 ust. 3 ustawy o usr –

wyrażają też zasadę pierwszeństwa ubezpieczenia w systemie powszechnym

przed ubezpieczeniem w systemie rolniczym.

Dla rozważanej kwestii ważniejsze jest jednak stwierdzenie, iż nie jest

uprawnione zapatrywanie skarżącego, że przepis art. 16 ust. 3 ustawy o usr ma

zastosowanie tylko do rolników wyłączonych z ubezpieczenia społecznego ze

względu na podleganie innemu ubezpieczeniu, a nie do tych, którzy uzyskali

ubezpieczenie emerytalno-rentowe na szczególnej podstawie z art. 16 ust. 1 pkt 3

ustawy o usr, i dlatego późniejsze rozpoczęcie działalności gospodarczej przez

osobę uprawnioną do renty strukturalnej miałoby pozostawać bez wypływu na to

ubezpieczenie.

Argument skarżącego, że jego ubezpieczenie emerytalno-rentowe wynika z

samoistnej, niepodlegającej ograniczeniom regulacji art. 16 ust. 1 pkt 3, gdyż

ustawodawca wprowadził ją, mimo że uprawniony do renty strukturalnej nie

prowadzi działalności rolniczej, traci na znaczeniu ze względów systemowych. W

ubezpieczeniach społecznych podleganie ubezpieczeniom zachodzi z mocy ustawy

(rzadko na wniosek) i wynika z reguły z prowadzenia określonej działalności

(rolniczej, gospodarczej, zatrudnienia itp.). Natomiast sytuacja uprawnionego do

renty strukturalnej jest w istocie wyjątkowa, bo ustawodawca zdecydował, że

podlega ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu choć nie prowadzi działalności

rolniczej, gdyż musiał jej zaprzestać aby uzyskać prawo do renty strukturalnej.

Nabycie prawa do renty strukturalnej łączy się z tej samej przyczyny z wyłączeniem

z podlegania ubezpieczeniom społecznym rolników. Sytuacja uprawnionego do

renty strukturalnej może

być uznana

za

szczególną,

gdyż podlega

on

ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu, choć nie prowadzi działalności rolniczej.

Można zauważyć, że brak takiego faktycznego tytułu ubezpieczenia podobny jest

do dobrowolnego ubezpieczenia w systemie powszechnym, jako że zgodnie z art.

10 ustawy o sus osoby objęte obowiązkowo ubezpieczeniami emerytalnym i

rentowymi, mogą po ustaniu tych ubezpieczeń kontynuować je dobrowolnie.

Wytłumaczenie rozwiązania przyjętego w art. 16 ust. 1 pkt 3 ustawy o usr,

wprowadzającego podleganie ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu z mocy

ustawy, może wynikać z tego, że prawo do renty strukturalnej jest okresowe, po

którym to okresie ubezpieczony może uzyskać świadczenie z dotychczasowego

(uprzedniego)

ubezpieczenia.

Rolnik

zapewne

prowadziłby

działalność

do

uzyskania świadczenia w zwykłym trybie, gdyby nie zdecydował się na rentę

strukturalną. Skoro celem renty strukturalnej były określone zmiany w rolnictwie, to

indywidualnie dla rolnika okres tej renty nie powinien być wyłączony z

ubezpieczenia

emerytalno-rentowego.

Rolnik

podlega

więc

ubezpieczeniu

emerytalnemu na podstawie art. 16 ust. 1 pkt 3 ustawy o usr. Jednak wobec niego

mają

również

zastosowanie

pozostałe

przepisy

dotyczące

podlegania

ubezpieczeniom społecznym w systemie powszechnym (ustawa o sus).

Wyjątkowa zatem regulacja z art. 16 ust. 1 pkt 3 ustawy o usr nie podważa

podstawowej zasady systemu ubezpieczeń społecznych, że ubezpieczenie

zachodzi z mocy ustawy i zależy od faktycznej działalności rolniczej w systemie

ubezpieczenia społecznego rolników albo od zatrudnienia lub innej działalności w

systemie powszechnych ubezpieczeń społecznych. Zapatrywanie skarżącego o

szczególnym znaczeniu art. 16 ust. 1 pkt 3 ustawy o usr nie uprawnia stwierdzenia,

że

przepis

ten

stanowi

bezwzględną

(samoistną)

podstawę

podlegania

ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu, gdyż jest wyłączona w sytuacji określonej w

art. 16 ust. 3 tej ustawy.

Innymi słowy przepis art. 16 ust. 3 ma zastosowanie również do osób, które

podlegają ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu na podstawie art. 16 ust. 1 pkt 3,

jeżeli w okresie prawa do renty strukturalnej podejmują działalność gospodarczą.

Regulacja z przepisu art. 16 ust. 3 istniała przed wprowadzeniem tego

szczególnego ubezpieczenia i gdyby miało być inaczej, to ustawodawca wyraźnie

uregulowałby wyłączenie stosowania tego przepisu do ubezpieczenia na podstawie

art. 16 ust. 1 pkt 3. Zwłaszcza, że uprawniony do renty strukturalnej może podjąć

zatrudnienie lub działalność gospodarczą i prawodawca nie pomija tych sytuacji w

regulacji dotyczącej prawa do renty strukturalnej. Renta strukturalna ulega bowiem

zawieszeniu w przypadku podjęcia zatrudnienia lub wykonywania innej pracy

zarobkowej podlegającej obowiązkowi ubezpieczenia społecznego, z wyjątkiem

prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej (§ 15 ust. 1 pkt 1

rozporządzenia z 30 kwietnia 2004 r. w sprawie szczegółowych warunków i trybu

udzielania pomocy finansowej na uzyskiwanie rent strukturalnych objętych planem

rozwoju obszarów wiejskich – Dz. U. Nr 114, poz. 1191 ze zm.). Choć ta regulacja

ogranicza się tylko do samego prawa do renty strukturalnej, to jednocześnie nic nie

zmienia w zakresie podlegania ubezpieczeniom społecznym. W takim kształcie

potwierdza

obwiązywanie

zwykłych

reguł

o

ubezpieczeniu

społecznym

wynikających z faktycznego prowadzenia określonej działalności (zatrudnienia).

Wszak

sama

renta

strukturalna

nie

stanowi

legitymacji

do

podlegania

ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu, skoro prawo do renty strukturalnej ulega

zawieszeniu w razie podjęcia zatrudnienia. Jeżeli jednak w przypadku prowadzenia

pozarolniczej działalności gospodarczej takie zawieszenie prawa do renty

strukturalnej nie zachodzi, to nie znaczy to, że prowadzenie takiej działalności nie

stanowi tytułu podlegania ubezpieczeniom społecznym. Ustawa o sus nie jest w

takiej sytuacji wyłączona. Innymi słowy w przypadku działalności gospodarczej

uprawniony do renty strukturalnej podlega ubezpieczeniu społecznemu z tego

tytułu. Oczywiście o podleganiu ubezpieczeniom społecznym z tego tytułu w tej

sprawie pozwany nie rozstrzygnął w decyzji, gdyż to należy do Zakład Ubezpieczeń

Społecznych, zatem nie można stwierdzić naruszenia art. 6 ust. 1 pkt 5 ustawy o

sus.

Reasumując nie można przyjąć, że szczególna regulacja z art. 16 ust. 1 pkt

3 ustawy o usr podważa regułę, iż ubezpieczenie społeczne rolników ustępuje, gdy

ubezpieczony

podlega

innemu

ubezpieczeniu

społecznemu

w

systemie

powszechnym (ustawie o sus). Ze względu na wspomniane wyżej regulacje z art.

16 ust. 3 i art. 7 ust. 1 ustawy o usr ubezpieczenie społeczne w systemie

powszechnym ma pierwszeństwo przed ubezpieczeniem społecznym rolników.

Skoro przepisy te wyłączają ubezpieczenie społeczne rolników prowadzących

działalność rolniczą, to tym bardziej ubezpieczenie emerytalno-rentowe rolnika

korzystającego z prawa do renty strukturalnej. Przepis art. 5a ustawy o usr stanowi

tu wyjątek i w sprawie nie ma zastosowania, gdyż skarżący nie podlegał

ubezpieczeniu społecznemu jako rolnik, który prowadził działalność rolniczą.

Z tych motywów orzeczono jak w sentencji, stosownie do art. 398 14 k.p.c.

O kosztach nieopłaconej pomocy prawnej orzeczono w uwzględnieniu § 2

ust. 3, § 12 ust. 2, § 13 ust. 4 pkt 2, § 19 rozporządzenia z 28 września 2002 r. w

sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa

kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu.