I UK 340/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I UK 340/11

POSTANOWIENIE

Dnia 7 lutego 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Myszka

w sprawie z powództwa W. N.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o świadczenie rehabilitacyjne i zasiłek chorobowy,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 7 lutego 2012 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych

z dnia 28 kwietnia 2011 r.,

odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 28 kwietnia 2011 r. Sąd Okręgowy Wydział Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych oddalił apelację ubezpieczonego W. N. od wyroku Sądu

Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 5 listopada 2010 r.,

oddalającego jego odwołanie od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia

grudnia

2005

r.

odmawiającej

mu

przyznania

prawa

świadczenia

rehabilitacyjnego za okres od 7 kwietnia 2005 r. do 28 lutego 2006 r. oraz od

decyzji z dnia 28 grudnia 2006 r. odmawiającej mu prawa do zasiłku chorobowego

za okres od 1 lutego 2006 r. do 15 lutego 2006 r.

W uzasadnieniu Sąd Apelacyjny wskazał, że poza sporem pozostaje

okoliczność wyłączenia ubezpieczonego „ze wszystkich ubezpieczeń społecznych”

od dnia 13 stycznia 2004 r. - na mocy prawomocnej decyzji organu rentowego z

dnia 20 października 2008 r. O tym wyłączeniu przesądziło postanowienie z dnia 16

marca 2011 r., I UK 390/10, którym Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skargi

kasacyjnej od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 24 czerwca 2010 r. Objęcie

ubezpieczeniem

chorobowym

osób

fizycznych

prowadzących

działalność

gospodarczą ma charakter dobrowolny i następuje od dnia wskazanego we

wniosku o objęcie tym ubezpieczeniem, nie wcześniej niż od dnia, w którym

wniosek został zgłoszony (art. 14 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie

ubezpieczeń społecznych j.t. Dz.U. z 2009 r., Nr 205, poz. 1585 ze zm.).

Ubezpieczony nie złożył takiego wniosku do dnia przedłożenia organowi

rentowemu zwolnień lekarskich za okresy objęte zaskarżoną decyzją i do dnia

złożenia wniosku o świadczenie rehabilitacyjnej, co wykluczało możliwość objęcia

go dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym. Sąd Apelacyjny podkreślił, że nie

jest możliwe dorozumiane objęcie dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym

przez fakt opłacania składek na ubezpieczenie społeczne. Tym samym

ubezpieczony został wyłączony z dobrowolnego ubezpieczenia społecznego od

dnia 13 maja 2004 r. do dnia złożenia wniosku o ponowne objęcie go

ubezpieczeniem w trybie art. 14 ustawy systemowej, co miało miejsce w kwietniu

2011 r. „Nawet gdyby przyjąć niezgodnie z obowiązującymi przepisami, że

ubezpieczony zostanie objęty dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym, od dnia

1 października 2008 r. jak wnosił we wniosku złożonym w kwietniu 2011 r., to i tak,

oba świadczenia objęte zakresem zaskarżonych decyzji, zawierają się w okresie, w

którym odwołujący został wyłączony z ubezpieczeń społecznych|”. Sąd Apelacyjny

wskazał przy tym, że przyczyną wyłączenia z ubezpieczeń społecznych decyzją z

dnia 20 października 2008 r. była fikcyjność tytułu ubezpieczenia. Z ustaleń Sądu

Okręgowego dokonanych w sprawie z odwołania od tej decyzji (wyrok z dnia 27

października 2009 r.) wynika, że ubezpieczony mimo formalnego przystąpienia do

obowiązkowego ubezpieczenia emerytalnego i rentowego oraz do dobrowolnego

ubezpieczenia

chorobowego

faktycznie

nie

prowadził

żadnej

działalności

gospodarczej rodzącej obowiązek podlegania ubezpieczeniu społecznemu, a

jedynie opłacał składki na ubezpieczenie społeczne w krótkich okresach przerw

między okresami pobierania zasiłków chorobowych. Sam fakt opłacania składek nie

powoduje objęcia ubezpieczeniem chorobowym. Jedynie w przypadku zawieszenia

prowadzenia działalności gospodarczej nie jest wymagany ponowny wniosek o

objęcie tym ubezpieczeniem społecznym (art. 36a ust. 4 ustawy systemowej).

Osobie niepodlegającej ubezpieczeniom społecznym nie przysługują świadczenia.

Ustalenia uniewinniającego wyroku karnego nie wiążą sądu rozpoznającego

sprawę cywilną.

W skardze kasacyjnej ubezpieczony zarzucił „oczywiste naruszenie”: 1/ art.

47714 § 2 w związku z art. 325 k.p.c., art. 386 § 1 k.p.c. i art. 391 § 1 k.p.c.

polegające na tym, że Sąd Okręgowy: a) rozstrzygnął apelację bez uwzględnienia

okoliczności, że decyzja organu rentowego z dnia 20 października 2008 r.

wyłączająca skarżącego z ubezpieczeń społecznych od 13 stycznia 2004 r.,

dotyczyła wyłącznie okresu objętego kontrolą organu rentowego, tj. okresu od dnia

13 stycznia 2004 r. do dnia 18 sierpnia 2008 r., b) rozstrzygnął apelację bez

jednoznacznego wyjaśnienia w jaki sposób decyzja z dnia 20 października 2008 r.

mogła wpłynąć na wydanie przez ZUS zaskarżonych decyzji, które zostały wydane

zanim była wydana decyzja wyłączeniowa i w oparciu o całkowicie odmienne

przesłanki niż przesłanki wskazane w decyzji z dnia 20 października 2008 r. oraz c)

nie określił, podobnie zresztą jak Sąd pierwszej instancji i organ rentowy, okresu

wyłączenia skarżącego z ubezpieczeń społecznych, 2/ art. 7 pkt 1 ustawy z dnia 25

czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie

choroby i macierzyństwa (Dz.U. Nr 60, poz. 636 ze zm.) wskutek przyjęcia, że w

sprawie nie zaistniały przesłanki określone w tym przepisie, czego skutkiem był

brak jego zastosowania, 3/ art. 18 ust. 1 i 2 w związku z art. 2 tej ustawy przez brak

ich zastosowania, 4/ art. 8 ustawy o świadczeniach pieniężnych przez jego błędną

wykładnię i przyjęcie, że skarżącemu nie przysługiwało prawo do zasiłku

chorobowego po dniu 23 listopada 2005 r., 5/ art. 58 k.c. przez jego niewłaściwe

zastosowanie w związku z błędną wykładnią art. 84 ust. 1 i ust. 8c oraz art. 85 ust.

11a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych wskutek dowolnego przyjęcia, że

w odniesieniu do skarżącego „samo przystąpienie do ubezpieczenia społecznego

bez zamiaru i możliwości prowadzenia działalności gospodarczej jest czynnością

prawną mającą na celu obejście ustawy, a w konsekwencji nieważną z mocy prawa

i nie wywołującą żadnych skutków prawnych (art. 58 § 1 k.c.)", która to okoliczność,

w ocenie Sądu Okręgowego, wskazywała na fikcyjność tytułu ubezpieczenia

skarżącego.

Skarżący wniósł o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania ze względu na

występowanie w sprawie istotnych zagadnień prawnych: czy decyzja z dnia 20

października 2008 r. wyłączająca skarżącego z ubezpieczeń społecznych w okresie

od 13 stycznia 2004 r. „może obejmować swoją skutecznością okres następujący

po ostatnim dniu objętym kontrolą przeprowadzoną przez ZUS tj. po dniu 18

sierpnia 2008 r.”, oraz „czy decyzja ZUS wyłączająca konkretnego ubezpieczonego

-

prowadzącego

pozarolniczą

działalność

gospodarczą

-

z

ubezpieczeń

społecznych (w tym również z dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego) wydana w wyniku przeprowadzenia przez organ rentowy kontroli za dany okres

czasu - jednocześnie niweluje zgłoszenie do tych ubezpieczeń dokonane w okresie

poprzedzającym okres objęty taką kontrolą i w związku z tym, czy osoba, której

taka decyzja dotyczy jest zobowiązana do ponownego zgłoszenia się do

ubezpieczeń społecznych, a jeżeli tak, to od jakiej daty”. W ocenie skarżącego

„kolejne, istotne zagadnienie prawne, sprowadza się do wykładni art. 7 pkt 1 ustawy

o świadczeniach wymagającej następujących ustaleń: 1/ od jakiego momentu

należy liczyć wskazany w tym przepisie „okres 14 dni w sytuacji, gdy w okresie

następującym po wydaniu decyzji merytorycznych została wydana decyzja

wyłączeniowa tj. należy ustalić w jakiej dacie ustał w takim przypadku tytuł

ubezpieczenia chorobowego i czy w ogóle - w odniesieniu do decyzji

merytorycznych - tytuł ten ustał zważywszy na fakt, iż decyzja wyłączeniowa

została wydana po upływie znacznego okresu czasu do wydania decyzji

merytorycznych, 2/ „w razie stwierdzenia, że tytuł ubezpieczenia w tym przypadku

jednak ustał, konieczne są dalsze ustalenia na okoliczność, czy tytuł ubezpieczenia

chorobowego ustał od pierwszego dnia okresu, którego dotyczy decyzja

wyłączeniowa (w przedmiotowej sprawie od dnia 13 stycznia 2004 r.), czy tytuł ten

ustał w dacie wydania decyzji wyłączeniowej (co w niniejszej sprawie nastąpiło w

dniu 20 października 2008 r.), czy też taki tytuł ustał dopiero z dniem

uprawomocnienia się decyzji wyłączeniowej (co nastąpiło z dniem wydania przez

Sąd Apelacyjny wyroku z dnia 24 czerwca 2010 r., który dotyczył decyzji

wyłączeniowej)”.

Sąd Najwyższy żważył, co następuje:

W uzasadnieniu postanowienia z dnia 16 marca 2011 r., I UK 390/10, o

odmowie przyjęcia poprzedniej skargi kasacyjnej tego samego skarżacego,

wydanym w przedmiocie podlegania ubezpieczeniu społecznemu, Sąd Najwyższy

przesądził, iż w okresie objętym decyzją organu rentowego (od 13 stycznia 2004 r.)

skarżący faktycznie nie prowadził pozarolniczej działalności gospodarczej i dlatego

nie podlegał - stosownie do art. 6 ust. 1 pkt 5 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych - obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym osób

prowadzących pozarolniczą działaność, przeto nie mógł być objęty z tego

nieistniejacego tytułu również dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym na

podstawie art. 11 ust. 2 tej ustawy.

W obecnym postępowaniu Sąd drugiej instancji wskazał w tym zakresie, że z

ustaleń wydanego w sprawie podlegania ubezpieczeniu społecznemu osób

prowadzących pozarolniczą działaność - prawmocnego wyroku Sądu Okręgowego

z dnia 27 października 2009 r., wiążąco wynikało, iż w spornym okresie skarżący

„faktycznie nie prowadził żadnej działalności gospodarczej rodzącej obowiazek

podlegania

ubezpieczeniu

społecznemu”,

a

jedynie

opłacał

składki

na

ubezpieczenie społeczne i to tylko „w krótkich okresach przerw między okresami

pobierania zasiłków chorobowych”. Tego typu nieprowadzenie działalności

gospodarczej, którą skarżący, wedle miarodajnych ustaleń, podjął „bez zamiaru i

mozliwości” jej prowadzenia, nie stanowiło tytułu podlegania obowiazkowym

ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowych ani tytułu podlegania dobrowolnemu

tytułowi ubezpieczenia chorobowego, ponieważ sam wniosek o przystąpienie lub

opłacanie składek na ubezpieczenie społeczne osób prowadzących pozarolniczą

działalność, która nie może polegać ani zmierzać wyłącznie do pobierania

świadczeń z ubezpieczenia społecznego, nie kreują wymienionych tytułów

ubezpieczenia

społecznego.

Te

istotne

okoliczności

zostały

prawomocnie

potwierdzone w poprzednio (wcześniej) zakończonym postępowaniu w sprawie „o

podleganie ubezpieczeniu społecznemu”, a przeto usuwają się spod ponownego

rozpoznania w postępowaniu o świadczenia z nieistniejacego ubezpieczenia

społecznego.

Tymczasem poddana procedurze przedsądowej kolejna skarga kasacyjna

zmierza w istocie rzeczy do podważenia wyników opisanego prawomocnie

osądzonego postępowania, które zakończyło się odmową przyjęcia skargi

kasacyjnej do rozpoznania postanowieniem Sądu Najwyższego z dnia 16 marca

2011 r., I UK 390/10, i nie podlega dalszemu zaskarżeniu. Skoro z tego

miarodajnego, wiążącego i prawomocnie zakończonego postępowania (art. 356 i

366 k.p.c.) wynika, że skarżący w spornym okresie, za który w aktualnym

postępowaniu

dochodził

przyznania

zasiłku

chorobowego

i

świadczenia

rehabilitacyjnego, nie podlegał ubezpieczeniu społecznemu osób prowadzących

pozarolniczą działalność, bo jej faktycznie nie prowadził, to oczywiście wykluczone

było przyznanie mu tych świadczeń z ubezpieczenia społecznego, któremu

skarżacy nie podlegał, co wszechstronnie i precyzjnie wyjaśnił Sąd drugiej instancji

w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku. Wyrok ten nie wymagał niepotrzebnego i

niejako „dodatkowego” odwołania się do art. 58 § 1 k.c., skoro w rozpoznanej

sprawie brak prawa do zasiłku chorobowego i świadczenia rehabilitacyjnego

wynikał z wcześniej prawomocnie potwierdzonego niepodlegania skarżącego

ubezpieczeniu społecznemu osób prowadzących pozarolniczą działałność, co

wykluczało przyznanie mu świadczeń bez podstawy i tytułu prawnego.

Równocześnie w postępowaniu kasacyjnym z zakresu świadczeń z

ubezpieczenia społecznego nie ma potrzeby ani możliwości procesowych

rozważania

lub

wyjaśniania

sformułowanych

przez

skarżącego

zagadnień

prawnych, które dotyczyły kwestii prawnych zawartych w „decyzji wyłączeniowej”, a

zatem zagadnień innych niż sporne prawo do świadczenia rehabilitacyjnego lub

zasiłku chorobowego, które zostało negatywnie osądzone w zaskarżonym wyroku

ze względu na brak, tj. nieistnienie tytułu ubezpieczenia społecznego w okresie, z

którego sporne świadczenia miałyby być wypłacone. Ponadto i przede wszystkim

postawione

w

skardze

kasacyjnej

pytania

ignorują

zasadnicze

ustalenia

zaskarżonego wyroku, z których wynika, że skarżący w okresie objętym decyzją

organu rentowego nie prowadził pozarolniczej działalności gospodarczej, i dlatego

nie podlegał - stosownie do art. 6 ust. 1 pkt 5 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych - obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym, a także nie

zachodziły przesłanki dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego na podstawie art.

11 ust. 2 tej ustawy. W kosekwencji nie miał on prawa do świadczeń z

nieistniejacego ubezpieczenia społecznego.

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy postanowił jak w sentencji na

podstawie art. 3989 § 2 k.p.c.