I UK 332/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I UK 332/11

POSTANOWIENIE

Dnia 14 marca 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Bogusław Cudowski (przewodniczący)

SSN Józef Iwulski

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania B.K.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o zwrot nienależnie pobranego świadczenia,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 14 marca 2012 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 12 maja 2011 r.,

odrzuca skargę kasacyjną.

UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 22 marca 2010 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych

zobowiązał wnioskodawczynię B. K. do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń

za okres od 1 września 2009 r. do 28 lutego 2010 r. w kwocie 16.379,58 zł.

Wyrokiem z dnia 16 września 2010 r. Sąd Okręgowy w pkt 1. zmienił

częściowo zaskarżoną decyzję i ustalił wysokość miesięcznych potrąceń tytułem

nienależnie pobranego przez wnioskodawczynię świadczenia na kwotę 800 zł, w

pkt 2. oddalił odwołanie w pozostałej części, w pkt 3. nowy wniosek o umorzenie w

całości nienależnie pobranego świadczenia przekazał do rozpoznania Zakładowi

Ubezpieczeń Społecznych. Podstawę rozstrzygnięcia stanowiły następujące

ustalenia.

Wnioskodawczyni od dnia 27 lipca 2004 r., na mocy decyzji organu

rentowego, uprawniona była do emerytury w obniżonym wieku emerytalnym.

Świadczenie emerytalne było wypłacane w terminie 20-go dnia każdego miesiąca.

Wnioskodawczyni w dniu 20 lipca 2009 r. zgłosiła wniosek o ustalenie prawa do

emerytury w związku z ukończeniem 60 roku życia. Wniosek ten został przekazany

do rozpoznania Oddziałowi Zakładu w C. Decyzją tego Oddziału z dnia 18 września

2009 r. przyznano wnioskodawczyni emeryturę w pełnym wieku emerytalnym od

dnia 18 lipca 2009 r. Świadczenie to było wyższe od dotychczas pobieranej

emerytury. Oddział Zakładu w C. wypłacił wnioskodawczyni wyrównanie od dnia 18

lipca 2009 r. z uwzględnieniem kwoty świadczenia wypłaconego przez Oddział

Zakładu w Z. za okres od 18 lipca 2009 r. do 31 sierpnia 2009 r. Pomimo braku

decyzji Oddziału Zakładu w Z. o wstrzymaniu wypłaty dotychczasowej emerytury,

Oddział Zakładu w C. podjął wypłatę świadczenia przyznanego decyzją z dnia 18

września 2009 r. W konsekwencji w okresie od 1 września 2009 r. do 28 lutego

2010 r. wnioskodawczyni pobierała dwa świadczenia emerytalne, w związku z czym

została jej nadpłacona kwota 16.379,55 zł. Wnioskodawczyni od początku była w

pełni świadoma, że na jej konto wpływały dwa świadczenia. Pomimo wątpliwości co

do zasadności wypłaty świadczenia nie poinformowała o tym fakcie organu

rentowego, uważając, że są to wewnętrzne rozliczenia Oddziałów Zakładu. Na

początku marca 2010 r. wnioskodawczyni otrzymała rozliczenia podatkowe PIT za

2009 r. z Oddziału Zakładu w Z. ze wskazaniem dochodu w kwocie 35.000 zł oraz

z Oddziału Zakładu w C., w którym wykazano kwotę dochodu w wysokości 44.000

zł. Dopiero wówczas poinformowała Oddział w Z. o zaistniałej sytuacji oraz złożyła

skargę

do

Centrali

Zakładu

Ubezpieczeń

Społecznych.

Wnioskodawczyni

każdorazowo została pouczona w decyzjach Zakładu o zasadach wypłaty

świadczeń zbiegowych, o tym jakie świadczenie uważa się za nienależnie pobrane

oraz o obowiązku informowania organu rentowego, między innymi, o pobieraniu

emerytury z innego tytułu lub przyznanej przez inny organ. Wnioskodawczyni

aktualnie nie pozostaje w zatrudnieniu, pobiera emeryturę w wysokości 2.400 zł

netto, w związku z chorobą nowotworową na leki wydaje około 500 zł miesięcznie,

a koszt rehabilitacji ortopedycznej wynosi około 100 zł. Wnioskodawczyni mieszka

samotnie w domu jednorodzinnym, koszty utrzymania którego wynoszą 1.000 zł,

nadto opłaca czynsz w wysokości 450 zł miesięcznie za mieszkanie własnościowe

w Z., które stara się wynajmować. Wcześniej nie występowała do organu

rentowego z wnioskiem o umorzenie nienależnie pobranego świadczenia z uwagi

na trudną sytuację materialną.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd pierwszej instancji, powołując się na

art. 95 ust. 1 i art. 138 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr

153, poz. 1227 ze zm., powoływanej dalej jako ustawa emerytalna), uznał, że

odwołanie wnioskodawczyni zasługuje na uwzględnienie jedynie w zakresie kwoty

ustalonych miesięcznych potrąceń nienależnie pobranego świadczenia, a w

pozostałym zakresie jest bezzasadne.

W ocenie Sądu Okręgowego, świadczenie wypłacone wnioskodawczyni

przez Oddział Zakładu w Z. w okresie od 1 września 2009 r. do 28 lutego 2010 r.

było świadczeniem nienależnie pobranym w rozumieniu art. 138 ustawy

emerytalnej. Posiadając pełną świadomość wypłaty obu świadczeń emerytalnych

oraz wątpliwości co do zasadności ich wypłacania wnioskodawczyni nie dołożyła

należytej staranności w wyjaśnieniu tej sytuacji. Na obciążający wnioskodawczynię

obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia nie ma wpływu okoliczność,

że nadpłata powstała z winy organu rentowego, gdyż wnioskodawczyni została

pouczona o zasadach wypłaty świadczeń zbiegowych.

Wyrokiem z dnia 12 maja 2011 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację

wnioskodawczyni.

Wskazując na treść art. 95 ust. 1, art. 98 ust. 1 i 3 oraz art. 138 ust. 1 i 2

ustawy emerytalnej, Sąd drugiej instancji wskazał, że świadczenie pobrane przez

wnioskodawczynię w okresie od 1 września 2009 r. do 28 lutego 2010 r. w kwocie

16.379,58 zł jest świadczeniem nienależnie pobranym w rozumieniu art. 138 tej

ustawy. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, analiza pouczeń zawartych w kierowanych

do wnioskodawczyni decyzjach pozwala na stwierdzenie, że była ona prawidłowo

pouczona i świadoma występujących nieprawidłowości w kwestii wypłaty dwóch

świadczeń

emerytalnych.

Niezależnie

od

sposobu

postępowania

organu

rentowego, to wnioskodawczyni powinna dołożyć należytej staranności i wyjaśnić

zaistniałą sytuację.

Sąd Apelacyjny podzielił również stanowisko Sądu pierwszej instancji co do

wysokości rat spłaty z uwagi na trudną sytuację wnioskodawczyni i zaistniałe w

organie rentowym nieprawidłowości oraz przekazania zgłoszonego w postępowaniu

sądowym wniosku o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń do rozpoznania

organowi rentowemu.

W skardze kasacyjnej wnioskodawczyni, „formułując podstawy skargi

kasacyjnej” wskazała na „dwa zagadnienia prawne uzasadniające wątpliwości

prawne, w przedmiocie których winien wypowiedzieć się Sąd Najwyższy”, a

mianowicie: 1) czy w okolicznościach niniejszej sprawy regulacja art. 138 ustawy

emerytalnej ustalająca obowiązek zwrotu świadczenia nienależnego napotyka

ograniczenia ustawowe wynikające z art. 409 k.c. w zakresie, w jakim świadczenie

to zostało zużyte; 2) czy na gruncie art. 138 ustawy emerytalnej obowiązek zwrotu

świadczenia nienależnego ciąży na ubezpieczonym również wówczas, gdy

świadczenie to zostało mu przyznane prawomocną decyzją na skutek błędu

statuującego winę organu rentowego.

Wskazując na powyższe wątpliwości skarżąca wniosła o uchylenie i zmianę

zaskarżonego wyroku w całości i uwzględnienie odwołania w całości lub o

uchylenie wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Zgodnie z art. 3981 § 1 k.p.c. skarga kasacyjna jest nadzwyczajnym

środkiem zaskarżenia przysługującym od prawomocnych orzeczeń sądu drugiej

instancji. Nadzwyczajny charakter skargi kasacyjnej jako środka zaskarżenia

ujawnia się, między innymi, w stawianych jej wymaganiach konstrukcyjnych.

Wymagania te określa art. 3984 k.p.c. w § 1, zgodnie z którym skarga kasacyjna

powinna, poza czynieniem zadość wymaganiom przewidzianym dla każdego pisma

procesowego, zawierać: 1) oznaczenie orzeczenia, od którego jest wniesiona, ze

wskazaniem, czy jest ono zaskarżone w całości czy w części, 2) przytoczenie

podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienie, 3) wniosek o uchylenie lub uchylenie i

zmianę orzeczenia z oznaczeniem zakresu żądanego uchylenia lub uchylenia i

zmiany oraz w § 2, w myśl którego oprócz wymagań przewidzianych w § 1, skarga

kasacyjna powinna zawierać wniosek o przyjęcie do rozpoznania i jego

uzasadnienie. Skarga kasacyjna niezawierająca któregokolwiek z elementów

konstrukcyjnych wymienionych w art. 3984 § 1 k.p.c. dotknięta jest nieusuwalnym

brakiem powodującym jej odrzucenie na podstawie art. 398 6 § 2 i 3 k.p.c. (por.

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 7 lutego 2008 r., II UK 266/07, LEX nr

844741 i orzeczenia w nim powołane) - albo przez sąd drugiej instancji, albo przez

Sąd Najwyższy.

Skarga kasacyjna wniesiona w rozpoznawanej sprawie nie spełnia wymagań

przewidzianych w art. 3984 § 1 pkt 2 k.p.c. Przytoczenie podstaw kasacyjnych i ich

uzasadnienie

należy

do

zasadniczych

elementów

konstrukcyjnych

skargi

kasacyjnej. Sąd Najwyższy rozpoznaje bowiem skargę kasacyjną w granicach

zaskarżenia oraz w granicach podstaw (art. 39813 § 1 k.p.c.). Rozpoznanie skargi

kasacyjnej w granicach podstaw oznacza ograniczenie się do rozpoznania

zarzutów naruszenia konkretnych przepisów prawa materialnego lub procesowego.

Sąd Najwyższy nie rozważa wszystkich problemów prawnych, jakie ujawniły się na

tle sprawy, w której wniesiona została skarga kasacyjna, ani nie poddaje ocenie

prawidłowości zaskarżonego rozstrzygnięcia poza granicami wyznaczonymi przez

podstawy skargi. Rozważania przedstawione w uzasadnieniu skargi kasacyjnej

mogą stanowić podstawę weryfikacji wyroku sądu drugiej instancji tylko wówczas,

gdy powiązane są z zarzutami odnoszącymi się do skonkretyzowanych przepisów

prawa materialnego lub procesowego. Konkretyzacja przepisów stanowiących

podstawy skargi jest konieczna. Nie mogą stanowić podstaw skargi całe akty

prawne ani ich niedostatecznie zindywidualizowane jednostki redakcyjne. Do

zachowania wymagań skargi kasacyjnej nie jest wystarczające ograniczenie się do

powołania sformułowania z art. 3984 § 1 pkt 2 k.p.c. w związku z art. 3983 § 1

k.p.c., ale konieczne jest także uzasadnienie formułowanej podstawy kasacyjnej

przez wyraźne określenie, jakie przepisy - oznaczone numerem jednostki

redakcyjnej (np. artykułu, paragrafu, ustępu, punktu) aktu prawnego (np. ustawy,

rozporządzenia) - zostały naruszone, na czym naruszenie każdego z nich polegało

(na błędnej wykładni czy niewłaściwym zastosowaniu) oraz - przy naruszeniach

przepisów postępowania - jaki mogło mieć wpływ na wynik sprawy. W przeciwnym

razie ocena zasadności skargi kasacyjnej nie jest w ogóle możliwa, samo zaś

pismo pozostaje tylko namiastką środka zaskarżenia (por. postanowienie Sądu

Najwyższego z 11 marca 1997 r., III CKN 13/97, OSNC 1997, nr 8, poz. 114).

Podstawy skargi kasacyjnej wymienia art. 3983 k.p.c. Zgodnie z jego treścią

skargę kasacyjną można oprzeć na dwóch podstawach: naruszenia prawa

materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie, oraz

naruszenia przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ

na wynik sprawy. W utrwalonym orzecznictwie Sądu Najwyższego jednoznacznie

wypowiedziano się, że przytoczenie podstaw kasacyjnych (naruszenia prawa

materialnego

i

naruszenia

przepisów

postępowania)

wymaga

wskazania

konkretnych przepisów, których naruszenie skarżący zarzuca. W wypadku

podstawy wymienionej w art. 3983 § 1 pkt 1 k.p.c., czyli naruszenia prawa

materialnego, konieczne jest oznaczenie naruszonych norm prawa oraz postaci ich

naruszenia. Natomiast przy powołaniu podstawy skargi wymienionej w art. 398 3 § 1

pkt 2 k.p.c., odnoszącej się do naruszenia przepisów postępowania, należy

wskazać konkretne przepisy postępowania, które zdaniem skarżącego zostały

naruszone i wykazać istotny wpływ, jaki mogło to wywrzeć na wynik sprawy.

Niewskazanie podstawy kasacyjnej, niedokładne jej określenie oraz brak

szczegółowego przytoczenia w uzasadnieniu, jakie przepisy zostały naruszone,

stanowi wadę, która uniemożliwia traktowanie pisma jako skargi kasacyjnej i

wyklucza jej uzupełnienie, czyniąc skargę niedopuszczalną. W razie braku

należytego przytoczenia podstaw kasacyjnych, następuje odrzucenie skargi

kasacyjnej bez wzywania przez sąd do usunięcia tego braku. W związku z treścią

art. 3984 § 1 pkt 2 należy także odróżnić przytoczenie podstaw kasacyjnych od ich

uzasadnienia. Nie stanowi należytego przytoczenia podstaw skargi kasacyjnej

powołanie się na treść art. 3983 § 1 k.p.c. bez jednoczesnego określenia

konkretnych przepisów czy to prawa materialnego czy też prawa procesowego,

które zostały naruszone, choćby skarga kasacyjna zawierała formalnie obszerne

uzasadnienie (por. postanowienia Sądu Najwyższego z 17 marca 2006 r., I CZ

14/06, niepublikowane, z 11 marca 1997 r., III CKN 13/97, OSNC z 1997 r., nr 8,

poz. 114). Sąd Najwyższy nie jest uprawniony do samodzielnego dokonywania

konkretyzacji zarzutów ani też podejmowania prób domysłów co do tego, jakiego

przepisu dotyczy podstawa skargi kasacyjnej, ponieważ działanie takie mogłoby

być niezgodne z zamiarem, a nawet interesem strony wnoszącej skargę.

Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Sądu Najwyższego, każde z wymagań

skargi kasacyjnej określonych w 3984 § 1 i 2 k.p.c. ma samodzielny byt. Oznacza

to, między innymi, obowiązek osobnego przytoczenia podstaw kasacyjnych i ich

uzasadnienia oraz osobnego przytoczenia wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do

rozpoznania i jego uzasadnienia. Jest to zrozumiałe, skoro przytoczenie podstaw

kasacyjnych i ich uzasadnienie oraz wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do

rozpoznania i jego uzasadnienie jako elementy konstrukcyjne skargi kasacyjnej

spełniają zasadniczo odmienne funkcje na różnych etapach postępowania

kasacyjnego. Wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania i jego

uzasadnienie są immanentnie związane z przedsądem, w trakcie którego Sąd

Najwyższy decyduje o przyjęciu bądź odmowie przyjęcia skargi kasacyjnej do

rozpoznania, kierując się tym, czy wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej powołuje

się na występowanie w sprawie jednej z czterech przesłanek przewidzianych w

art. 3989 § 1 k.p.c., to jest: 1) istotnego zagadnienia prawnego, 2) potrzeby

wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących

rozbieżności w orzecznictwie sądów, 3) nieważności postępowania, 4) oczywistej

zasadności skargi kasacyjnej. Jeśli natomiast chodzi o podstawy skargi kasacyjnej i

ich uzasadnienie, to Sąd Najwyższy przystępuje do ich oceny już po przyjęciu

skargi kasacyjnej do rozpoznania, na etapie jej merytorycznego rozpoznania.

Konieczne jest więc, aby oba te elementy funkcjonowały niezależnie. Z tego

względu wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania oraz jego osobne

uzasadnienie (art. 3984 § 2 k.p.c.) powinny stanowić odrębny element pisma

obejmującego skargę kasacyjną, niezależny od przytoczenia podstaw kasacyjnych i

ich uzasadnienia (art. 3984 § 1 pkt 2 k.p.c.). Uzasadnienie wniosku o przyjęcie

skargi kasacyjnej do rozpoznania powinno natomiast nawiązywać do przesłanek

przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania wskazanych w art. 3989 § 1 k.p.c.

Niniejsza skarga kasacyjna w ogóle nie zawiera wskazania podstaw

kasacyjnych. „Wskazując na podstawy skargi kasacyjnej”, których nie określono ani

poprzez powołanie naruszonych przepisów, ani poprzez określenie sposobu ich

obrazy, skarżąca ograniczyła się do sformułowania wątpliwości stanowiących, w jej

ocenie, o występowaniu dwóch zagadnień prawnych związanych z zastosowaniem

art. 138 ustawy emerytalnej oraz art. 409 k.c., „w przedmiocie których winien

wypowiedzieć się Sąd Najwyższy”. Nie wiadomo więc, jakie - zdaniem skarżącej przepisy prawa zostały naruszone i w jaki sposób, a powołanie się na potrzebę

rozstrzygnięcia zagadnień prawnych stanowi wypełnienie przewidzianego w

art. 3984 § 2 k.p.c. obowiązku przedstawienia wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej

do rozpoznania i jego uzasadnienia. Nie może natomiast zastąpić przytoczenia

podstaw kasacyjnych w rozumieniu art. 3984 § 1 pkt 2 k.p.c.

Stanowi to istotny, nienaprawialny brak skargi kasacyjnej, powodujący z

mocy art. 3986 § 3 k.p.c. jej odrzucenie.