I UK 328/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I UK 328/11

POSTANOWIENIE

Dnia 19 stycznia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Maciej Pacuda

w sprawie z odwołania W. Ś.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o rentę z tytułu niezdolności do pracy,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 19 stycznia 2012 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 14 kwietnia 2011 r.,

odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

UZASADNIENIE

Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 14

kwietnia 2011 r. wydanym na skutek apelacji organu rentowego Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych zmienił zaskarżony tą apelacją wyrok Sądu Okręgowego

– Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 28 października 2010 r. w ten

sposób, że oddalił odwołanie ubezpieczonego W. Ś. od decyzji organu rentowego

odmawiającej przyznania ubezpieczonemu prawa do renty z tytułu niezdolności do

pracy.

Ubezpieczony wywiódł skargę kasacyjną od wymienionego wyroku i

opierając ją na podstawie naruszenia prawa materialnego (art. 398 3 § 1 pkt 1 k.p.c.)

przez błędną wykładnię art. 12 ust. 1 w związku z art. 12 ust. 3, w związku z art. 13

ust. 1 i w związku z art. 57 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, wniósł o uchylenie tego wyroku i

przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu, a gdyby

podstawa naruszenia przepisów prawa materialnego okazała się oczywiście

uzasadniona, o uchylenie zaskarżonego wyroku i orzeczenie co do istoty sprawy

poprzez oddalenie apelacji organu rentowego, a także o zasądzenie od organu

rentowego zwrotu kosztów postępowania za obie instancje oraz kosztów

postępowania kasacyjnego.

W skardze kasacyjnej został zawarty wniosek o przyjęcie jej do rozpoznania

oparty na podstawie art. 3989 pkt 2 k.p.c. i art. 3984 § 2 k.p.c. i wskazujący na

potrzebę wykładni przepisów prawnych „budzących poważne wątpliwości i

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów”. Zdaniem skarżącego istotne

problemy praktyczne wiążą się bowiem z wyjaśnieniem użytego w art. 12 ust. 3

ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych pojęcia

„pracy zgodnej z poziomem posiadanych kwalifikacji”, w szczególności w sytuacji,

kiedy została utracona przez ubezpieczonego możliwość wykonywania pracy

dotychczasowej, o czym stanowi art. 13 ust. 1 pkt 2 tej ustawy. Nie wiadomo

przede wszystkim – co znalazło odzwierciedlenie w niniejszej sprawie – czy

ubezpieczony, który utracił możliwość wykonywania pracy wymagającej pełnej

sprawności kończyn dolnych, fizycznej, na wysokości, z komponentą długotrwałego

chodzenia, wymagającej pełnej sprawności lokomocyjnej, mogący wykonywać

pracę lekką fizyczną oraz pracę umysłową, której nie wykonuje od co najmniej 5 lat,

nadal jest zdolny do pracy zgodnie z poziomem posiadanych kwalifikacji według art.

12 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. W

końcu brak jest też jednolitego stanowiska w kwestii, czy ubezpieczony, który w

ciągu swojego życia zdobył kilka poziomów kwalifikacji i to w kilku rodzajach prac,

utraci możliwość wykonywania pracy zgodnej z najwyższym poziomem kwalifikacji

w stosunku do zajęcia, które było dla niego najbardziej dochodowe, może być

uznany za osobę częściowo niezdolną do pracy.

Sąd Najwyższy zważył co następuje.

Stosownie do art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną

do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne (pkt 1),

istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów (pkt 2), zachodzi nieważność

postępowania (pkt 3) lub skarga jest oczywiście uzasadniona (pkt 4). Wypada

również dodać, iż zgodnie z art. 3984 § 2 k.p.c., określającym wymogi formalne

skargi kasacyjnej, skarga kasacyjna powinna zawierać wniosek o przyjęcie do

rozpoznania i jego uzasadnienie. Należy zatem stwierdzić, że wniosek o przyjęcie

skargi kasacyjnej do rozpoznania powinien wskazywać, że zachodzi przynajmniej

jedna z okoliczności wymienionych w powołanym wcześniej art. 398 9 § 1 k.p.c., a

jego uzasadnienie (sporządzone odrębnie od uzasadnienia podstaw kasacyjnych)

winno zawierać argumenty świadczące o tym, że rzeczywiście, biorąc pod uwagę

sformułowane w ustawie kryteria, istnieje potrzeba rozpoznania skargi przez Sąd

Najwyższy. Skarga kasacyjna nie jest bowiem (kolejnym) środkiem zaskarżenia

przysługującym od każdego rozstrzygnięcia sądu drugiej instancji kończącego

postępowanie w sprawie, z uwagi na przeważający w jej charakterze element

interesu publicznego. Służy ona kontroli prawidłowości stosowania prawa, nie

będąc jednak instrumentem weryfikacji trafności ustaleń faktycznych stanowiących

podstawę zaskarżonego orzeczenia.

Jeśli więc wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania, jak w

niniejszej sprawie, wskazuje na potrzebę wykładni przepisów prawa, to zgodnie z

dotychczasowym orzecznictwem Sądu Najwyższego winien określać, które

przepisy wymagają wykładni Sądu Najwyższego, ze wskazaniem, na czym

polegają związane z tym poważne wątpliwości, lub z przedstawieniem rozbieżności

w orzecznictwie sądów (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 11 stycznia

2002 r., III CKN 570/01, Biuletyn SN, 2002, nr 7, s. 10). Ponadto konieczne jest

opisanie tych wątpliwości lub rozbieżności, wskazanie argumentów, które prowadzą

do rozbieżnych ocen prawnych, a także przedstawienie własnej propozycji

interpretacyjnej (por. m.in. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 3 listopada

2003 r., II UK 184/03, z dnia 22 czerwca 2004 r., III UK 103/04, czy też z dnia

17 grudnia 2007 r., I PK 233/07). W przypadku powoływania się na rozbieżności w

orzecznictwie konieczne jest także, choćby przykładowe, wskazanie orzeczeń, w

których ten sam przepis prawa byłby odmiennie wykładany. Wypada jednak

podkreślić, iż nie istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych (art. 398 9 § 1 pkt 2

k.p.c.), podobnie jak nie występuje w sprawie istotne zagadnienie prawne (art. 398 9

§ 1 pkt 1 k.p.c.), jeżeli Sąd Najwyższy zajął już stanowisko w kwestii tego

zagadnienia prawnego lub wykładni przepisów i wyraził swój pogląd we

wcześniejszych orzeczeniach, a nie zachodzą żadne okoliczności uzasadniające

zmianę tego poglądu (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 16 stycznia

2003 r., I PK 230/02, OSNAPiUS – wkładka z 2003 r., nr 13, poz. 5).

Sformułowany w skardze kasacyjnej ubezpieczonego wniosek o przyjęcie jej

do rozpoznania nie spełnia tak rozumianych kryteriów, jeśli zważyć że zarówno

przedstawione przez skarżącego wątpliwości, jak i towarzyszący im wywód w

istocie nie zawierają żadnego problemu prawnego, który (co trzeba jeszcze raz

podkreślić)

wykazywałby

możliwość

różnorodnej

oceny.

Poruszane

przez

skarżącego kwestie znalazły bowiem wyraz w utrwalonych już poglądach

judykatury. Należy zatem przypomnieć, iż stosownie do art. 12 ust. 1 ustawy o

emeryturach i rentach z FUS osobą niezdolną do pracy jest osoba, która całkowicie

lub częściowo utraciła zdolność do pracy zarobkowej z powodu naruszenia

sprawności

organizmu

i

nie

rokuje

odzyskania

zdolności

do

pracy

po

przekwalifikowaniu. Całkowicie niezdolną do pracy jest przy tym osoba, która

utraciła zdolność do wykonywania jakiejkolwiek pracy (art. 12 ust. 2 ustawy),

natomiast częściowo niezdolną do pracy jest osoba, która w znacznym stopniu

utraciła zdolność do pracy zgodnej z poziomem posiadanych kwalifikacji (art. 12

ust. 3 ustawy). Przy ocenie stopnia i trwałości niezdolności do pracy oraz rokowania

co do odzyskania zdolności, na podstawie art. 13 ust. 1 powołanej ustawy należy

zaś uwzględniać między innymi możliwość wykonywania dotychczasowej pracy lub

podjęcie innej pracy oraz celowość przekwalifikowania zawodowego, biorąc pod

uwagę rodzaj i charakter dotychczas wykonywanej pracy, poziom wykształcenia,

wiek i predyspozycje psychofizyczne. Dokonując wykładni cytowanych przepisów

Sąd Najwyższy w wyrokach z dnia 14 czerwca 2005 r., I UK 278/04 oraz z dnia

13 lipca 2005 r., I UK 366/04 stwierdził między innymi, iż według art. 12 ustawy o

emeryturach i rentach z FUS o niezdolności do pracy nie decyduje biologiczny stan

kalectwa lub choroby, nie mający wpływu na zdolność do pracy, lecz koniunkcja

niezdolności do pracy z niezdolnością do przekwalifikowania się do innego zawodu.

Pojęcie „niezdolność do wykonywania pracy zgodnej z poziomem posiadanych

kwalifikacji” należy rozumieć jako rzeczywistą utratę zdolności do pracy lub

znaczne jej ograniczenie, przy wzięciu pod uwagę możliwości i sprawności

niezbędnych do dalszego zaangażowania w procesie pracy. Innymi słowy chodzi o

zdolność,

a

więc

potencjalną możliwość

wykonywania

zatrudnienia,

przy

uwzględnieniu stopnia naruszenia sprawności organizmu, możliwości przywrócenia

niezbędnej

sprawności

w

drodze

leczenia

i

rehabilitacji

oraz

celowości

przekwalifikowania zawodowego ze względu na rodzaj i charakter dotychczas

wykonywanej pracy, poziom wykształcenia, wiek i predyspozycje psychofizyczne.

W konsekwencji brak możliwości wykonywania dotychczasowej pracy nie jest

zatem wystarczający do stwierdzenia częściowej niezdolności do pracy w sytuacji,

gdy jest możliwe podjęcie innej pracy w swoim zawodzie, bez uprzedniego

przekwalifikowania

lub

przy

pozytywnym

przekwalifikowania

zawodowego.

Mówiąc

rokowaniu

jeszcze

co

inaczej,

do

możliwości

niezdolność

do

wykonywania pracy dotychczasowej jest warunkiem koniecznym ustalenia prawa

do renty z tytułu niezdolności do pracy, ale nie jest warunkiem wystarczającym,

jeżeli wiek, poziom wykształcenia i predyspozycje psychofizyczne usprawiedliwiają

rokowanie, że mimo upośledzenia organizmu możliwe jest podjęcie innej pracy w

tym samym zawodzie albo po przekwalifikowaniu zawodowym (por. także wyroki

Sądu Najwyższego: z dnia 3 września 2008 r., I UK 31/08, LEX nr 785518 oraz z

dnia 31 marca 2009 r., II UK 264/08, LEX nr 707880). Odmienny pogląd

prowadziłby do pomijania treści art. 12 ust. 1 i 3 w związku z art. 13 ust. 1 pkt 2

ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Mając natomiast na uwadze fakt, iż treść

art. 23 i 24 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym

pracowników i ich rodzin była identyczna z treścią art. 12 i 13 ustawy z

17.12.1998 r., należy uwzględnić i uznać za nadal aktualne wcześniejsze

orzecznictwo Sądu Najwyższego dotyczące art. 23 i 24 ustawy o z.e.p., zgodnie z

którym częściowa utrata zdolności do pracy zarobkowej nie jest równoznaczna z

niemożliwością

wykonywania

dotychczasowego

zatrudnienia,

ale

została

ograniczona do pracy zgodnej z poziomem posiadanych kwalifikacji oraz, że

dopiero konieczność zmiany zawodu i brak rokowań odzyskania zdolności do pracy

po przekwalifikowaniu stanowią podstawę do przyznania świadczeń z tytułu

częściowej niezdolności do pracy (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 25

listopada 1998 r., II UKN 326/98,OSNAPiUS 2000 nr 1, poz. 36 oraz z dnia

10.06.1999 r., sygn. akt II UKN 675/98, OSNAPiUS 2000 nr 16, poz. 624). Także

użyte w art. 12 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach pojęcie „poziomu

posiadanych kwalifikacji” było już wielokrotnie przedmiotem wykładni Sądu

Najwyższego, który dla przykładu w wyroku z dnia 15 listopada 2007 r., I UK 154/07

(LEX nr 863929) wyjaśnił, iż utrata zdolności wykonywania pracy zgodnej z

kwalifikacjami oznacza niezdolność do wykonywania pracy, do której pracownik ma

kwalifikacje mimo zachowania zdolności do wykonywania pracy nie wymagającej

takich kwalifikacji. W przepisie art. 12 ust. 3 ustawy z 1998 r. o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych użyte jest określenie „pracy zgodnej

z poziomem posiadanych kwalifikacji", co nie jest równoznaczne z pracą na

dotychczasowym stanowisku. Przeciwwskazania zdrowotne do pracy na ostatnio

zajmowanym stanowisku nie są więc podstawą do uznania osoby ubiegającej się o

rentę za niezdolną do pracy, jeżeli pracę zgodną z kwalifikacjami może wykonywać

bez ograniczeń na innych stanowiskach pracy. Wypada dodać w tym miejscu, że w

obecnym stanie prawnym nastąpiło zawężenie ryzyka ubezpieczeniowego poprzez

wyłączenie

ostatniej

z

wymienionych

sytuacji

życiowych

spod

ochrony

gwarantowanej przepisami rentowymi. Nadto, o ile według dawnych unormowań

punktem wyjścia w ocenie predyspozycji zdrowotnych ubezpieczonego do pracy

było dotychczas wykonywane przezeń zatrudnienie, o tyle obecnie jest nim poziom

posiadanych kwalifikacji, a więc wykształcenie, wyuczony i realizowany w

przeszłości zawód oraz ogół umiejętności zdobytych w ciągu wszystkich lat

aktywności na rynku pracy. Przez pojęcie „pracy zgodnej z poziomem posiadanych

kwalifikacji" można zatem rozumieć zarówno kwalifikacje formalne (wykształcenie i

przygotowanie

zawodowe

stwierdzone

świadectwami,

dyplomami,

zaświadczeniami), jak i kwalifikacje rzeczywiste (wiedza i umiejętności faktyczne).

Niezdolność do pracy nie może być natomiast utożsamiana z niemożnością

zatrudnienia na konkretnym stanowisku w konkretnych warunkach, lecz musi

stanowić przeciwwskazanie do pracy odpowiadającej tak rozumianym kwalifikacjom

zainteresowanego (por. wyroki: Sądu Najwyższego z dnia 9 grudnia 2000 r., II UKN

160/00, OSNAPiUS 2000 nr 16, poz. 336 oraz z dnia 14 marca 2006 r., I UK

159/05, niepublikowany, czy też powołany przez sąd drugiej instancji wyrok z dnia

8 stycznia 2009 r., I UK 200/08, LEX nr 738337). Dlatego właśnie nawet całkowite

odsunięcie

pracownika

od

wykonywania

dotychczasowego

zatrudnienia

w

wyuczonym zawodzie, przy zachowaniu przezeń możliwości podjęcia innego

zajęcia, nie oznacza niezdolności do pracy w rozumieniu cytowanych na wstępie

przepisów (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 grudnia 2001 r., II UKN 684/00,

OSNAPiUS

2002 nr 6, poz. 5, wkł.). Dopiero konieczność zmiany zawodu w

ramach poziomu posiadanych kwalifikacji i brak rokowań odzyskania zdolności do

pracy po przekwalifikowaniu stanowi podstawę przyznania uprawnień rentowych

(por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 25 listopada 1998 r., II UKN 326/98,

OSNAPiUS 2000 nr 1, poz. 36 oraz z dnia 12 marca 2007 r., I UK 299/06, OSNP

2008 nr 7-8, poz. 112). Wbrew odmiennemu stanowisku skarżącego w judykaturze

(zwłaszcza o orzecznictwie Sądu Najwyższego) pojęcie „poziomu posiadanych

kwalifikacji”, o którym mowa w art. 12 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS,

jest więc jednolicie wykładane, a jego wykładnia ma „jasny i klarowny” charakter.

Nawet pobieżna lektura pisemnych motywów zaskarżonego wyroku pozwala

natomiast stwierdzić, że sąd drugiej instancji w pełni respektował tę wykładnię, a

nawet uczynił z niej podstawę swych rozważań prawnych. Z kolei skarżący,

uzasadniając potrzebę dokonania wykładni owego pojęcia, postuluje, aby ocena

stanu jego zdrowia była odnoszona przede wszystkim do pracy wykonywanej przez

niego w ostatnim okresie przed zgłoszeniem wniosku o rentę, co z przyczyn

wcześniej podniesionych nie byłoby właściwe. Przedstawiona przez skarżącego

próba interpretacji art. 12 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS zupełnie

pomija więc wykładnię użytego w tym przepisie pojęcia „poziom posiadanych

kwalifikacji” dokonaną przez Sąd Najwyższy w powołanych wyżej orzeczeniach, nie

podejmując równocześnie jakiejkolwiek próby polemiki z tą wykładnią. Za taką nie

może być bowiem uznane odwoływanie się do „obserwowanych obecnie zmian na

rynku pracy”. Za co najmniej wątpliwe wypada też uznać przyjęcie przez

skarżącego, że wykonywana przez niego ostatnio praca fizyczna (polegająca

między innymi na rozwożeniu towaru do klientów i jego załadunku oraz rozładunku,

a także na uczestniczeniu wraz z robotnikami w remontach i innych pracach

budowlanych), choć najbardziej dochodowa, jest pracą „zgodną z najwyższym

poziomem

kwalifikacji”,

jeśli

zważyć

że

praca

taka

nie

wymaga

(poza

uprawnieniami do prowadzenia pojazdów mechanicznych) żadnych szczególnych

kwalifikacji formalnych związanych z koniecznością uzyskania odpowiedniego

poziomu wykształcenia. Jako pracę „zgodną z najwyższym poziomem kwalifikacji”

należy natomiast traktować taką pracę, która wymaga od osoby ją wykonującej nie

tylko sprawności fizycznej, ale przede wszystkim zaangażowania o charakterze

intelektualnym, dla którego niezbędny jest odpowiedni poziom wiedzy, a co za tym

idzie odpowiedni poziom wykształcenia.

Kierując

się

przedstawionymi

motywami,

Sąd

Najwyższy

uznał,

iż

ubezpieczony nie wykazał potrzeby rozpoznania jego skargi kasacyjnej. Dlatego,

na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c., orzekł, jak w sentencji.