I UK 325/06 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I UK 325/06

POSTANOWIENIE

Dnia 18 kwietnia 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Korzeniowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Romualda Spyt

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska

w sprawie ubezpieczonej E. M.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w Ł.

o prawo do renty,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 18 kwietnia 2007 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonej od postanowienia Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 13 lipca 2006 r., sygn. akt (...),

uchyla zaskarżone postanowienie oraz postanowienie Sądu

Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Ł. z

dnia 29 marca 2006 r. i przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu

w Ł. do ponownego rozpoznania oraz orzeczenia o kosztach

postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Ł. decyzją z 22 listopada 2005

r. odmówił E. M. prawa do renty z braku wymaganych 5 lat okresów składkowych i

nieskładkowych w dziesięcioleciu przed powstaniem niezdolności do pracy, mimo

stwierdzenia okresowej całkowitej niezdolności do pracy i niezdolności do

samodzielnej egzystencji oraz ponad 20 lat okresów ubezpieczenia.

Sąd

Okręgowy

–

Sąd

Pracy

i

Ubezpieczeń

Społecznych

w

Ł.

postanowieniem z dnia 29 marca 2006 r. umorzył postępowanie wobec cofnięcia

przez ubezpieczoną odwołania od tej decyzji. Uznał, że skoro ubezpieczona nie

spełnia warunku pięcioletniego ubezpieczenia w dziesięcioleciu przed powstaniem

niezdolności, to na podstawie art. 58 ust. 2 w związku z art. 57 ust. 1 pkt 2 ustawy z

17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS (Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353;

powoływanej dalej jako „ustawa emerytalna”) odmowa prawa do renty była

uzasadniona. Z tej przyczyny cofnięcie odwołania przez ubezpieczoną uznał za

dopuszczalne według art. 469 k.p.c.

Sąd Apelacyjny postanowieniem z 13 lipca 2006 r. oddalił zażalenie

ubezpieczonej na umorzenie postępowania. Podzielił ocenę pierwszej instancji, że

w niespornym stanie faktycznym nie miałaby prawa do renty i dlatego cofnięcie

odwołania nie było sprzeczne z art. 203 § 4 k.p.c. i art. 469 k.p.c.

W skardze kasacyjnej ubezpieczona zarzuciła błędną wykładnię art. 57 ust. 1

pkt 2 i ust. 2 oraz art. 58 ust. 2 ustawy emerytalnej wobec wprowadzenia

nieuprawnionego

dodatkowego

warunku

do

uzyskania

świadczenia

oraz

naruszenie art. 469 k.p.c. w związku z art. 203 § 4 k.p.c. przez umorzenie

postępowania skutkiem uznania, że cofnięcie odwołania nie naruszało jej słusznego

interesu. Na tej podstawie wniosła o uchylenie obu postanowień i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania oraz orzeczenia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest zasadna.

O umorzeniu postępowaniu zadecydowało przekonanie, że ubezpieczona

mimo całkowitej niezdolności do pracy (także niezdolności do samodzielnej

egzystencji) i posiadania ponad 20 lat ubezpieczenia, nie ma prawa do renty z

braku

pięcioletniego

ubezpieczenia

w

dziesięcioleciu

przed

powstaniem

niezdolności do pracy.

Przyjmując takie założenie Sąd pierwszej instancji decyzję organu rentowego

uznawał za zgodną z prawem. Dalej stanowisko to zaaprobował Sąd drugiej

instancji. Na uzasadnienie dopuszczalności cofnięcia odwołania i umorzenia

postępowania według art. 469 k.p.c. stwierdzono, że czynność ta nie naruszała

słusznego interesu ubezpieczonej.

Nie

było

to

prawidłowe

ze

względów

procesowych

i

materialnych.

Ubezpieczona w procesie nie miała pełnej swobody w cofnięciu odwołania. Nawet

gdy wyraziła taką wolę, to ocenie Sądu podlegało to, czy ta czynność nie narusza

jej słusznego interesu. Ze względu na przesłanki umorzenia postępowania w

sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych (art. 469 k.p.c.) kontrola ta jest

szersza niż w zwykłym postępowaniu (art. 203 § 4 k.p.c.).

W ocenie słusznego interesu ubezpieczonego według art. 469 k.p.c. chodzi o

skutek materialnoprawny, który jest przedmiotem sprawy. Obowiązkiem sądu jest

kontrola decyzji strony o cofnięciu odwołaniu, co wyraża się w odmowie przyjęcia

skutku takiej czynności dyspozycyjnej. Kontrola ta jest prawidłowa tylko wtedy, gdy

sąd właściwie rozumie prawo materialne. Takie jest modelowe założenie tej

kontroli. Można wyprowadzić z niej nawet imperatyw braku zgody na cofnięcie

odwołania, gdyby naruszało słuszny interes ubezpieczonego. Szczególność tego

rozwiązania wyraża się właśnie w tym, że wbrew woli strony sąd może, a nawet

powinien, uznać za niedopuszczalne cofnięcie odwołania.

Nie jest jednak wykluczone, że w praktyce wykładnia prawa mającego w

sprawie zastosowanie nie zawsze jest prawidłowa. Wówczas i zgoda sądu na

cofnięcie odwołania z tych przyczyn może być wadliwa. Ta sytuacja nie oznacza

jednak, że taka aprobata dla cofnięcia odwołania, nie prowadzi do naruszenia

słusznego interesu ubezpieczonego, skoro idzie wszak o kontrolę w aspekcie

prawidłowego rozumienia (wykładni i stosowania) prawa materialnego.

Prowadzi to do pytania o sposób postępowania sądu gwarantujący spełnienie

warunków z art. 469 k.p.c. Jedynym z jego elementów jest na pewno ocena

zasadności żądania (odwołania). O tym sąd rozstrzyga w wyroku i wtedy również

wypowiada się wiążąco merytorycznie. Takiego charakteru nie ma natomiast jego

wypowiedź przy cofnięciu odwołania. Nie powinien też tak czynić przed

wyrokowaniem, gdyż brak ku temu podstaw w procedurze. Nie stanowi jej art. 5

k.p.c., gdyż odnosi się tylko do niezbędnych pouczeń co do czynności

procesowych.

Dopuszczalność

wypowiedzi

o

oczywistej

bezzasadności

dochodzonego roszczenia przewidziana jest przy zwolnieniu od kosztów sądowych

(por. poprzednio art. 116 § 2 k.p.c. a obecnie art. 109 ust. 2 ustawy o kosztach w

sprawach cywilnych), jednak też tylko na użytek kwestii pobocznej. W samym

przebiegu postępowania brak jest natomiast wyraźnej podstawy do podejmowania

oceny zasadności odwołania przez sąd (sędziego) przed wyrokowaniem (art. 210

k.p.c., art. 212 k.p.c., art. 468 k.p.c.). W istocie to sama strona ocenia zasadność

swego odwołania (akcji sądowej). Nie dopuszcza się tu ze strony sądu

jakichkolwiek ocen w tym zakresie oraz w formie, która mogłaby sugerować stronie

stanowisko sądu lub motywować ją do określonej decyzji procesowej. Każdorazowo

decyzja o cofnięciu odwołania zależeć ma od woli samej strony. Rola sądu wymaga

jedynie uznania za niedopuszczalne takiej czynności procesowej, gdyby naruszała

słuszny interes ubezpieczonego (art. 469 k.p.c.).

W sprawie przekonanie ubezpieczonej o prawie do renty było wyraźnie

określone. Wniosła odwołanie do sądu i nic się nie zmieniło po decyzji organu

rentowego. Pełnomocnik wnioskodawczyni (jej mąż) podtrzymywał odwołanie na

rozprawie. Jak się wydaje, dopiero po pouczeniu przez przewodniczącą w trybie

art. 5 k.p.c. „o możliwości wystąpienia z wnioskiem o ustalenie stopnia

niepełnoprawności” cofnął odwołanie (protokół rozprawy z 29 marca 2006 r.). Sąd

pierwszej instancji też pierwotnie nie przyjmował oczywistej bezzasadności

odwołania, skoro przeprowadził dowód z opinii biegłego. Następnie po błędnej

wykładni

prawa

materialnego

nastąpiło

cofnięcie

odwołania

i

umorzenie

postępowania z naruszeniem art. 469 k.p.c. Ma rację skarżąca, że w jej przypadku

możliwa było odmienna kwalifikacja i pozytywna ocena o prawie do renty. Jeżeli

nawet Sąd pierwszej instancji nie zauważył jeszcze uchwały 7 sędziów z 23 marca

2006 r. (I UZP 5/05 OSNP 2006/19-20/305), stwierdzającej, że renta z tytułu

niezdolności do pracy przysługuje ubezpieczonemu, który udowodnił okres

składkowy i nieskładkowy wynoszący co najmniej 20 lat dla kobiety lub 25 lat dla

mężczyzny oraz jest całkowicie niezdolny do pracy (art. 57 ust. 2 ustawy

emerytalnej), bez potrzeby wykazywania przewidzianego w art. 58 ust. 2 tej ustawy

pięcioletniego okresu składkowego i nieskładkowego przypadającego w ciągu

ostatniego dziesięciolecia przed zgłoszeniem wniosku o rentę lub przed dniem

powstania niezdolności do pracy, to winien mieć na uwadze zmianę wprowadzoną

od 1 października 2003 r. do art. 57 ustawy emerytalnej i zachodzącą niejednolitość

orzecznictwa (poza powołanym, także wyrok Sądu Najwyższego z 25 listopada

2005 r., I UK 67/05 OSNP 2006/19-20/308).

Ocena słusznego interesu ubezpieczonego według art. 469 k.p.c. jest więc

tylko wtedy prawidłowa, gdy oparta jest na właściwej wykładni prawa materialnego.

Rezygnacja strony z rozstrzygnięcia sprawy przez sąd nie może zatem wynikać z

niewłaściwej wykładni prawa materialnego przed wyrokowaniem. Sprzeciwia się

temu klauzula słusznego interesu ubezpieczonego, który zostaje naruszony, gdy

sam ubezpieczony jak i sąd błędnie przyjmują brak podstawy prawnej do

dochodzenia żądania. Błąd sądu co do wykładni prawa materialnego i skutkiem

tego zgoda na umorzenie postępowanie oznacza naruszenie art. 469 k.p.c., gdy w

ustalonym (niespornym stanie faktycznym) odwołanie może być uwzględnione.

Prowadzi to do odpowiedzi na postawione pytanie i stwierdzenia, że w metodyce

prowadzenia

postępowania

ubezpieczonego

od

decyzji

ocena

przez

sąd

organu

rentowego

zasadności

winna

być

odwołania

co

najmniej

wstrzemięźliwa. Natomiast gdy mimo to dochodzi do podjęcia błędnej kwalifikacji, w

szczególności w zakresie wykładni i stosowania prawa materialnego, to zajęte

przez sąd stanowisko musi podlegać weryfikacji w ramach kontroli stosowania art.

469 k.p.c. i umorzenia postępowania (art. 355 k.p.c.). Tak też stało się w niniejszej

sprawie, gdyż zakończenie sprawy orzeczeniem formalnym wynikało z niewłaściwej

wykładni prawa materialnego, co nie pozwalało na stwierdzenie prawidłowej kontroli

dopuszczalności

cofnięcia

przez

ubezpieczoną

odwołania

i

umorzenie

postępowania .

Z tych motywów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na mocy art. 398 15 § 1

k.p.c. oraz art. 39821 k.p.c. w związku z art. 108 § 2 k.p.c.

/tp/