I UK 323/06 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 12 kwietnia 2007 r.

I UK 323/06

O obowiązkowym lub dobrowolnym charakterze ubezpieczenia osoby

prowadzącej działalność gospodarczą nie decyduje spełnianie przez nią warunków do renty lub emerytury, lecz ustalenie prawa do jednego z tych świadczeń.

Dlatego osoba prowadząca działalność gospodarczą od dnia wydania decyzji

lub wyroku o ustaleniu tego prawa podlega obowiązkowemu ubezpieczeniu

społecznemu (art. 9 ust. 5 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie

ubezpieczeń społecznych, jednolity tekst: Dz.U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74 ze zm.).

Przewodniczący SSN Jerzy Kwaśniewski, Sędziowie SN: Katarzyna Gonera,

Beata Gudowska (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 12 kwietnia

2007 r. sprawy z odwołania Wandy K. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w T.M. o ustalenie podlegania ubezpieczeniu społecznemu, na

skutek skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Łodzi z

dnia 6 czerwca 2006 r. [...]

o d d a l i ł skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Wanda K. do dnia 31 grudnia 2002 r. pobierała rentę z tytułu niezdolności do

pracy. Decyzją z dnia 2 grudnia 2002 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił

jej przyznania renty na kolejny okres, więc od dnia 1 stycznia 2003 r. rozpoczęła

prowadzenie działalności gospodarczej i dokonała zgłoszenia do ubezpieczenia

społecznego z tego tytułu. W trakcie tego ubezpieczenia uległa wypadkowi przy prowadzeniu działalności gospodarczej i otrzymała zasiłek chorobowy. Po tym jak Sąd

Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Piotrkowie Trybunalskim wyrokiem z dnia 2 kwietnia 2004 r. przyznał jej prawo do renty od dnia 1 stycznia 2003 r.

do dnia 30 listopada 2004 r., złożyła oświadczenie o wystąpieniu z ubezpieczenia

społecznego od dnia 1 stycznia 2003 r. Zgodnie z wolą ubezpieczonej, Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w T.M. decyzją z dnia 15 czerwca 2004 r. potwierdził

jej niepodleganie ubezpieczeniom społecznym z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej od dnia 1 stycznia 2003 r., dokonując zwrotu składek i jednocześnie żądając zwrotu wypłaconego wcześniej zasiłku.

Wyrokiem z dnia 22 czerwca 2005 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych oddalił odwołanie, nie dopatrując się naruszenia art. 9 ust. 5 i art. 1

ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U.

Nr 137, poz. 887 ze zm.).

W apelacji ubezpieczona stwierdziła, że w czasie pobierania zasiłku

chorobowego spełniała warunek podlegania ubezpieczeniu i w związku z żądaniem

zwrotu pobranego świadczenia podniosła zarzut naruszenia art. 84 ust. 1 i 2 ustawy

o systemie ubezpieczeń społecznych.

Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi wyrokiem z

dnia 6 czerwca 2006 r. zmienił zaskarżony wyrok oraz decyzję Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych w T.M., ustalając, że od dnia 1 stycznia 2003 r. Wanda K. podlegała

obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej. Na podstawie art. 6 ust. 1 pkt 5, art. 8 ust. 6 oraz 13 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych wywiódł, że osoby prowadzące działalność gospodarczą

podlegają obowiązkowo ubezpieczeniu emerytalnemu i rentowemu od dnia rozpoczęcia do dnia zaprzestania jej wykonywania, więc w trakcie prowadzenia działalności wyłączenie się z tego ubezpieczenia nie było możliwe, tym bardziej z datą

wsteczną. Zdaniem Sądu, art. 9 ust. 5 ustawy, stanowiący, że osoby, o których

mowa w art. 6, niewymienione w ust. 4, mające ustalone prawo do emerytury lub

renty, podlegają dobrowolnie ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym, nie miał

zastosowania w niniejszej sprawie.

Skarga kasacyjna organu rentowego została oparta na podstawie naruszenia

prawa materialnego przez niewłaściwe zastosowanie art. 9 ust. 5 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych. Wnosząc o zmianę zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego w Łodzi i oddalenie apelacji ubezpieczonej, Zakład Ubezpieczeń Społecznych

podkreślił, że osoby prowadzące działalność gospodarczą i jednocześnie uprawnione

do świadczeń emerytalno-rentowych podlegają ubezpieczeniu dobrowolnie. Wanda

K. z tego ubezpieczenia nie skorzystała, gdyż wystąpiła z wnioskiem o wyłączenie z

ubezpieczenia społecznego. Mogła tego dokonać także z datą wsteczną, więc decy-

zja organu rentowego nie mogła być inna niż stwierdzenie niepodlegania ubezpieczeniom społecznym od dnia wskazanego przez ubezpieczoną.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Ubezpieczenie społeczne osób prowadzących działalność gospodarczą - stosownie do art. 6 ust. 1 pkt 5 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - jest ubezpieczeniem obowiązkowym. Oznacza to, że osoba

prowadząca pozarolniczą działalność gospodarczą na podstawie przepisów o działalności gospodarczej lub innych przepisów szczególnych (art. 8 ust. 6 ustawy) objęta

jest ubezpieczeniem społecznym od dnia rozpoczęcia wykonywania działalności do

dnia zaprzestania wykonywania tej działalności (art. 13 pkt 4 ustawy). Podjęcie działalności gospodarczej powoduje nawiązanie stosunku ubezpieczenia społecznego ex

lege, niezależnie od woli ubezpieczonego podmiotu, i w tych ramach, w trakcie prowadzenia działalności przymus ubezpieczenia zdefiniowany obowiązkowym charakterem wyklucza jakąkolwiek możliwość „wyłączenia się” z niego (por. uchwałę Sądu

Najwyższego z dnia 6 grudnia 1990 r., III UZP 21/90,OSP 1991 nr 7-8, poz. 172).

W stanie prawnym obowiązującym do dnia 1 lipca 2007 r. (por. art. 2 pkt 1 lit.

b i c ustawy z dnia 1 lipca 2005 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych,

Dz.U. Nr 169, poz. 1412), zgodnie z art. 9 ust. 5 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych, przymusowi ubezpieczenia nie podlegają ubezpieczeni mający ustalone prawo do emerytury lub renty (poza pracownikami, z wyłączeniem prokuratorów;

członkami rolniczych spółdzielni produkcyjnych i spółdzielni kółek rolniczych i funkcjonariuszami Służby Celnej), którzy mogą do ubezpieczenia emerytalnego i rentowego przystąpić dobrowolnie.

Przedmiotem rozstrzygnięcia przy rozpoznaniu skargi kasacyjnej, w której - na

podstawie tej regulacji - skarżący wywiódł wniosek o swobodzie decydowania przez

osoby prowadzące działalność gospodarczą o włączeniu się do ubezpieczenia w

dowolnym czasie, jak też zaaprobował możliwość zniweczenia przez nie skutków

obowiązkowego ubezpieczenia wynikającego z prowadzenia działalności gospodarczej, był problem terminu, w którym następuje przekształcenie obowiązkowego

ubezpieczenia społecznego osoby prowadzącej działalność gospodarczą w ubezpieczenie dobrowolne. Rozstrzygając ten problem należy przede wszystkim zauważyć,

że skarżący pominął, iż możliwość dobrowolnego przystąpienia do ubezpieczenia

istnieje dopiero od chwili ustalenia prawa do emerytury lub renty. W art. 9 ust. 5

ustawy systemowej ubezpieczenie dobrowolne przewidziano jedynie dla prowadzących działalność gospodarczą „osób mających ustalone prawo do emerytury lub

renty”. Oznacza to, że ustawodawca nie przewidział tego rodzaju ubezpieczenia wobec osób spełniających warunki do przyznania świadczeń z ubezpieczenia społecznego, lecz postawił wymaganie istnienia uprawnienia do tych świadczeń wykazanego

decyzją właściwego organu. W tym wypadku wyraźnie odniósł się do pojęcia ustalenia prawa do świadczeń, używanego zresztą w prawie ubezpieczeń społecznych w

wielu różnych kontekstach, lecz zawsze odróżnianego od pojęcia spełniania warunków do ich przyznania. Podkreślając odrębność „nabycia (istnienia) prawa do świadczenia” od „ustalenia prawa do świadczenia”, należy zauważyć, że są to instytucje

regulowane odrębnymi przepisami i mające różne znaczenie w obrocie prawnym.

Najlepiej unaocznia to art. 65 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39,

poz. 353 ze zm.), określający alternatywnie sytuację zmarłego ubezpieczonego jako

takiego, który w chwili śmierci miał ustalone prawo do świadczeń emerytalno-rentowych, oraz takiego, który w tej chwili spełniał jedynie warunki do przyznania świadczeń. O istnieniu prawa do świadczeń z ubezpieczenia społecznego stanowi art. 100

ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, przewidujący

jego powstanie z dniem spełnienia wszystkich warunków wymaganych do nabycia

tego prawa, natomiast ustalenie prawa do świadczeń wymaga deklaratywnej decyzji

organu określonego między innymi w art. 68 ust. 1 lit. b tej ustawy, prawo to indywidualizującej, zgodnie z art. 83 ust. 1 pkt 4 ustawy, jeśli zostanie złożony przez osobę

zainteresowaną stosowny wniosek.

Wynika stąd, że istnienia prawa do świadczeń, wiążącego się ze spełnieniem

warunków nabycia tego prawa, nie można utożsamiać z ustaleniem prawa do świadczenia. Wątpliwość w tym zakresie została usunięta przez Sąd Najwyższy, który

stwierdził, że przyznaniem świadczenia jest ustalenie prawa do jego pobierania (por.

uchwałę siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 27 listopada 1989 r., III UZP

11/89, OSNCP 1990 nr 6, poz. 72 i wcześniejszą uchwałę z dnia 10 sierpnia 1988 r.,

III UZP 22/88, OSNCP 1989 nr 12, poz. 194). Pogląd ten zachował aktualność, a

jego przyjęcie oznacza, że o obowiązkowym lub dobrowolnym charakterze ubezpieczenia osoby prowadzącej działalność gospodarczą nie decyduje spełnianie przez

nią warunków do renty lub emerytury, lecz ustalenie prawa do jednego z tych świadczeń. W konsekwencji, osoba prowadząca działalność gospodarczą do dnia wydania

decyzji lub wyroku o ustaleniu tego prawa podlega obowiązkowemu ubezpieczeniu

społecznemu (art. 9 ust. 5 sus).

Odnosząc powyższe rozważania do zaskarżonego wyroku, w którym Sąd drugiej instancji trafnie stwierdził obowiązek ubezpieczenia Wandy K. z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej od dnia 1 stycznia 2003 r., należy tylko dodać, że

ubezpieczenie to stało się ubezpieczeniem dobrowolnym od chwili ustalenia jej

prawa do renty, które nastąpiło z mocy wyroku Sądu Okręgowego w dniu 2 kwietnia

2004 r. Sąd ten wprawdzie ustalił prawo i przyznał rentę od dnia 1 stycznia 2003 r.

do dnia 30 listopada 2004 r., to jednak istnienie tego prawa przed jego ustaleniem

nie mogło - z wywiedzionych wcześniej powodów - wpłynąć na charakter ubezpieczenia z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej. Orzeczenie mające treść,

jaką Sąd mu nadał, oznaczało tylko potwierdzenie spełnienia przez ubezpieczoną w

wymienionym okresie warunków uzyskania prawa, lecz ustalenie prawa do renty

dokonane zostało dopiero w dniu wydania wyroku.

Reasumując, przekształcenie obowiązkowego ubezpieczenia społecznego

osoby prowadzącej działalność gospodarczą w ubezpieczenie dobrowolne uzasadnione jest wprawdzie spełnianiem warunków rentowych i uzyskaniem prawa do pobierania świadczenia rentowego w trakcie prowadzenia tej działalności, jednakże

następuje nie wcześniej, niż wydanie orzeczenia potwierdzającego to prawo. Tylko

tak możliwe jest usunięcie niepewności sytuacji zarówno osoby prowadzącej działalność gospodarczą co do praw wynikających z ubezpieczenia, jak organu rentowego

co do „ostateczności” decyzji o wypłacie świadczeń należnych z ubezpieczenia.

Uzupełnieniem i wzmocnieniem tej tezy jest art. 14 ust. 1 ustawy systemowej,

stanowiący, że objęcie dobrowolnie ubezpieczeniem społecznym następuje od dnia

wskazanego we wniosku, nie wcześniej jednak niż od dnia, w którym wniosek został

złożony. W rażącej kolizji z tym przepisem pozostaje stwierdzenie skarżącego o

możliwości przystąpienia do ubezpieczenia w każdym czasie, ze skutkiem wstecznym.

Prowadzi to do orzeczenia jak w sentencji (art. 39814 k.p.c.).