I UK 32/04 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I UK 32/04

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 6 grudnia 2004 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jerzy Kwaśniewski (przewodniczący)

SSN Andrzej Kijowski

SSN Barbara Wagner (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku J. D.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w [...]

o rentę w związku z deportacją do byłego ZSRR,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 6 grudnia 2004 r.,

kasacji wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w [...]

z dnia 26 listopada 2003 r.,

oddala kasację.

UZASADNIENIE

J. D. zaskarżył kasacją wyrok Sądu Apelacyjnego w [...] z dnia 26

listopada 2003 r.,

zmieniający wyrok Sądu Okręgowego – Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w [...] z dnia 12 marca 2003 r.,

przyznający

wnioskodawcy rentę z tytułu całkowitej niezdolności do pracy w związku z

deportacją do byłego ZSRR począwszy od 1 kwietnia 2001 r. na stałe, w ten

sposób,

że

oddalił jego

odwołanie

od

decyzji

Zakładu

Ubezpieczeń

Społecznych Oddziału w [...] z dnia 21 maja 2001 r.

Podstawę rozstrzygnięcia stanowiły następujące ustalenia faktyczne i ich

prawna ocena: J. D. otrzymuje od 1 października 1982 r. rentę z tytułu

całkowitej niezdolności do pracy. W dniu 26 kwietnia 2001 r. złożył wniosek o

przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w związku z zesłaniem do

byłego ZSRR w okresie od maja 1945 r. do stycznia 1947 r. Zakład

Ubezpieczeń Społecznych Oddział w [...] decyzją z dnia 21 maja 2001 r.

odmówił wnioskodawcy prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy w

związku z okresem deportacji, albowiem Lekarz Orzecznik nie stwierdził braku

zdolności do pracy w związku z zesłaniem. Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w [...] wyrokiem z dnia 12 marca 2003 r. zmienił

decyzję organu rentowego i przyznał wnioskodawcy rentę z tytułu całkowitej

niezdolności do pracy w związku z deportacją do byłego ZSRR od 1 kwietnia

2001 r. na stałe. Na podstawie opinii siedmiu biegłych lekarzy specjalistów z

zakresu schorzeń J. D., Sąd ten ustalił, że stan zdrowia wnioskodawcy czyni go

całkowicie niezdolnym do pracy w związku z deportacją poczynając od dnia 14

listopada 1980 r. i niezdolność ta jest trwała.

W ocenie Sądu Apelacyjnego w [...], rozpoznając ponownie sprawę Sąd

pierwszej instancji nie wyjaśnił jej należycie. Przede wszystkim nie jest

„szczegółowym ustosunkowaniem się” biegłych do zarzutów organu rentowego

odpowiedź biegłych zawarta w piśmie z dnia 22 stycznia 2003 r. nazwanym

„uzupełnieniem opinii lekarskiej”. Ponadto, Sąd Okręgowy pominął obszerną

dokumentację dotyczącą pracy wnioskodawcy przed wojną i po wojnie oraz

wcześniejsze opinie biegłych wydane w tej sprawie. Z dołączonego do wniosku

o

rentę

zaświadczenia

Urzędu

do

Spraw

Kombatantów

i

Osób

Represjonowanych z dnia 9 kwietnia 2001 r. wynika, że J.D. we wrześniu 1939

r. brał udział w wojnie obronnej, a od maja 1945 r. do stycznia 1947 r.

przebywał na zesłaniu w byłym ZSRR. W okresie deportacji od sierpnia 1945 r.

do grudnia 1945 r. (włącznie) oraz od marca do kwietnia (włącznie) 1946 r. i w

czerwcu 1946 r. pracował w kopalni jako pracownik specjalnego kontyngentu

znajdującego się w województwie Tulskim. Zgodnie z ustawą z dnia 24 stycznia

1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji

wojennych i okresu powojennego (jednolity tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 42, poz.

371 ze zm.), koniecznym warunkiem nabycia prawa do renty z tytułu

niezdolności do pracy jest związek przyczynowy między obecnym stanem

zdrowia czyniącym niezdolnym do pracy a okresem deportacji. Zasadnie zatem

Sąd pierwszej instancji dopuścił dowód z opinii biegłych lekarzy sądowych

celem ustalenia czy obecny stan zdrowia wnioskodawcy jest w związku

przyczynowym z okresem jego deportacji i pracy w kopalni. W toku

postępowania sądowego stan zdrowia J. D. był oceniany przez cztery zespoły

biegłych lekarzy. Pierwszy zespół specjalistów w składzie: reumatologa,

kardiologa, laryngologa i pulmunologa, po rozpoznaniu schorzeń wnioskodawcy

stwierdził, że nie powodują one niezdolności do pracy w związku z deportacją

do ZSRR. Zdaniem powołanych biegłych, schorzenia wnioskodawcy związane

są z wiekiem, a z okresem deportacji związek może mieć gruźlica i zapalenie

płuc przebyte w latach 1952 – 1953, które nie pozostawiły śladu, nie upośledziły

wydolności układu oddechowego i nie wpłynęły na zdolność do pracy. Według

drugiego zespołu biegłych lekarzy – neurologa i psychiatry – schorzenia

wnioskodawcy nie pozostają w związku z deportacją, a występują często w

grupie wiekowej J. D. Trzeci zespół biegłych specjalistów, a mianowicie

reumatolog i kardiolog z pierwszego zespołu oraz geriatra w opinii podstawowej

i uzupełniającej twierdzili, że rozpoznane schorzenia powodujące całkowitą

niezdolność do pracy pozostają w związku z deportacją do byłego ZSRR w

latach 1945 – 1949, albowiem są spowodowane niedożywieniem, wysiłkiem i

pracą w złych warunkach atmosferycznych. Biegli ci wyjaśnili, że zmianę oceny

stanu zdrowia wnioskodawcy spowodowały nowe dokumenty rzutujące na

stopień zaawansowania istniejących zmian oraz to, że „badany już kilka lat

temu przebywał na turnusie rehabilitacyjnym w Ełku”. Opinia trzeciego zespołu

biegłych lekarzy jest, zdaniem Sądu, niewiarygodna. Biegli ci zmienili swoją

ocenę stanu zdrowia wnioskodawcy po dołączeniu karty informacyjnej z

leczenia szpitalnego w okresie od 26 października 2001 r. do 13 listopada 2001

r. i zaświadczenia z 14 listopada 2001 r. podpisanego przez tego samego

ordynatora Oddziału szpitalnego. Brak jest jakiejkolwiek dokumentacji lekarskiej

z okresu powojennego. Najwcześniejsze z zaświadczeń lekarskich datowane

jest na 13 sierpnia 1982 r. i wynika z niego, że wnioskodawca w 1950 r. leczył

się w szpitalu na dur brzuszny. Nie istnieją jednak dokumenty, które

potwierdzałaby przebytą gruźlicę i zapalenie płuc. Aktualna dokumentacja

lekarska wskazująca zaawansowane zmiany chorobowe u 85 letniej osoby, nie

może być przekonująca przy ustalaniu związku przyczynowego z okresem

deportacji w latach 1945 – 1947. Biegli lekarze odnieśli się do niedożywienia i

ciężkiej pracy „w okresie młodości”, pomijając, że wnioskodawca jeszcze przed

wojną również ciężko pracował od 1 kwietnia 1933 r. do 1 października 1938 r.

przy kopaniu rowów i innych pracach melioracyjnych. Ponadto, J. D. w okresie

deportacji nie przebywał na Syberii, lecz w rejonie Tulskim, a zatem w

europejskiej części Rosji na południe od Moskwy, gdzie nie występują takie

warunki atmosferyczne jakie są podane w wywiadzie opinii z 30 kwietnia 2002 r.

Wobec powyższego, Sąd Apelacyjny uzupełnił postępowanie dowodowe i

dopuścił dowód z opinii innego zespołu biegłych lekarzy specjalistów, a to

kardiologa, chirurga naczyń, pulmunologa i reumatologa, celem ustalenia czy

rozpoznane u wnioskodawcy schorzenia pozostają w związku przyczynowym z

okresem jego deportacji do byłego ZSRR, mając również na uwadze cały jego

okres długoletniej i ciężkiej pracy przed wojną i po wojnie. Wedle powołanej

opinii, stan zdrowia wnioskodawcy nie pozostaje w związku przyczynowym z

jego deportacją do byłego ZSRR. Według Sądu, opinia czwartego zespołu

biegłych jest należycie uzasadniona, wiarygodna i przekonująca, ponieważ

uwzględnia ona cały okres pracy wnioskodawcy, a nie tylko pracę w kopalni w

okresie deportacji.

J.D. zaskarżył ten wyrok kasacją. Wskazując jako podstawę kasacji

naruszenie przepisów postępowania, a to art. 233 § 1 k.p.c. w związku z art.

378 § 1 k.p.c. i art. 381 k.p.c. – poprzez dopuszczenie z urzędu nowej opinii

biegłych sądowych „w sytuacji, w której potrzeba uzupełnienia postępowania

dowodowego [...] nie wynikała z nowych twierdzeń i dowodów zgłoszonych

przez strony, ani z niedostateczności zebranego materiału dowodowego” oraz

poprzez nieobiektywną ocenę „poszczególnych dowodów w oderwaniu od

całości materiału dowodowego sprawy” i ukierunkowanie przez Sąd drugiej

instancji działań innego zespołu nowych biegłych sądowych „co do zakresu

wykorzystania jednej grupy dowodów z wyraźnym zakazem oparcia się na

przeciwstawnej im grupie”, a także art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 233 § 1

k.p.c. i art. 382 k.p.c. – poprzez pominięcie oceny części materiału

dowodowego, a zwłaszcza opinii uzupełniającej z dnia 3 września 2003 r.

„potwierdzającej związek przyczynowy stanu zdrowia wnioskodawcy z jego

deportacją”, oraz poprzez wybiórczą i nieuzasadnioną ocenę opinii biegłych

lekarzy z postępowania przed Sądem pierwszej instancji i brak uzasadnienia

odmowy wiarygodności opiniom wydanym w sprawie, jego pełnomocnik wniósł

o „uchylenie w całości orzeczenia Sądu drugiej instancji i przekazanie sprawy

do ponownego rozpoznania” oraz o „uwzględnienie na rzecz strony odwołującej

się kosztów postępowania kasacyjnego”.

Jego zdaniem, Sąd naruszył art. 382 k.p.c., ponieważ nie wziął pod

uwagę

wyników

dowodowego.

uzupełnionego

Sąd

drugiej

we

własnym

zakresie

instancji

pominął

opinię

postępowania

uzupełniającą

z

postępowania apelacyjnego z dnia 3 września 2003 r. potwierdzającą związek

przyczynowy stanu zdrowia wnioskodawcy z jego deportacją oraz wybiórczo i

subiektywnie ocenił treść opinii biegłych lekarzy –powołanych przez Sąd

pierwszej instancji. Postanowienie Sądu Apelacyjnego dotyczące powołania

czwartego zespołu biegłych lekarzy jest „bogate w subiektywne spostrzeżenia i

przemyślenia”, które „nie powinny mieć miejsca”. Sąd nie może oceniać

poszczególnych dowodów w oderwaniu od reszty materiału dowodowego.

Powołując się na orzecznictwo sądów i doktrynę, wskazał, że niedopuszczalne i

sprzeczne z istotą dowodu z opinii biegłego i zasadą swobodnej oceny

dowodów jest takie ukierunkowanie działania biegłego, które zezwala mu na

wykorzystanie przy opracowaniu opinii jednej grupy dowodów z wyraźnym

zakazem oparcia się na przeciwstawnej grupie dowodów, dotyczących tej

samej kwestii, która stanowi przedmiot badania biegłego. Pełnomocnik

skarżącego podniósł, że Sąd postanowił dopuścić dowód z opinii innego

zespołu

biegłych

lekarzy

„celem

ustalenia

okoliczności

tych

samych

powoływanych już przed sądem I Instancji”. Opinia uzyskana w toku

postępowania apelacyjnego z dnia 19 września 2003 r. jest lakoniczna,

ponieważ sprowadza się do ogólnego twierdzenia, że nie zgadza się z

poprzednio wydanymi opiniami. Ponadto, z jej treści nie wynika, aby biegli

dokonali szczegółowej analizy akt i aby na ich podstawie wywodzili logiczne

wnioski. Opinia ta jest nierzeczowa i nieobiektywna. Sąd nie wnikał w jej treść

„z taką dociekliwością” jak w przypadku wcześniej wydanych opinii. Nie

uzasadnił dlaczego tym ostatnim odmówił wiarygodności, a oparł się jedynie na

opinii uzyskanej w postępowaniu apelacyjnym.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja nie zasługuje na uwzględnienie. Podniesiony w skardze

kasacyjnej zarzut uchybienia art. 233 § 1 k.p.c. w związku z art. 378 § 1 k.p.c. i

art. 381 k.p.c. oraz art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 233 k.p.c. i art. 382 k.p.c.

nie jest trafny.

Zgodnie z art. 382 k.p.c., sąd drugiej instancji orzeka na podstawie

materiału zebranego w postępowaniu pierwszej instancji oraz w postępowaniu

apelacyjnym. Oznacza to, że sąd ten ma obowiązek rozważenia na nowo

całego zgromadzonego materiału dowodowego i dokonania jego własnej,

samodzielnej i swobodnej oceny, opartej zarówno na własnych ustaleniach jak i

na ustaleniach sądu pierwszej instancji. Regułą jest wprawdzie, że sąd drugiej

instancji nie powtarza dowodów przeprowadzonych przez sąd pierwszej

instancji i opiera się na zgromadzonych przez niego dowodach, niemniej jednak

może uzupełnić postępowanie dowodowe i ponowić dowody w sytuacji, gdy ma

wątpliwości co do trafności ustaleń sądu pierwszej instancji. Sąd drugiej

instancji jest bowiem sądem merytorycznym i przysługuje mu inicjatywa w

dążeniu do wyjaśnienia sprawy. Nie jest zatem uchybieniem dopuszczenie z

urzędu przez Sąd Apelacyjny w [...] opinii biegłych lekarzy sądowych na

okoliczność ustalenia związku przyczynowego pomiędzy stanem zdrowia

skarżącego a jego deportacją do byłego ZSRR. Wbrew twierdzeniom

pełnomocnika J.D., wątpliwości tego Sądu co do ustaleń Sądu pierwszej

instancji były przekonywające i uzasadniały ponowne przeprowadzenie dowodu

z opinii biegłych. Sąd Apelacyjny wskazał mianowicie, że biegli w pisemnej

odpowiedzi z dnia 22 stycznia 2003 r. nie ustosunkowali się do zarzutów organu

rentowego, a także podniósł, że Sąd pierwszej instancji pominął obszerną

dokumentację dotyczącą pracy wnioskodawcy przed wojną i po wojnie oraz nie

odniósł się do wszystkich wydanych w sprawie opinii. Zaznaczyć trzeba, że

wnioski opinii trzeciego zespołu biegłych były sprzeczne z uprzednio wydanymi

opiniami,

co

tym

bardziej

usprawiedliwiało

uzupełnienie

postępowania

apelacyjnego. Na podstawie opinii uwzględniającej powoływaną dokumentację

(czwartego zespołu biegłych lekarzy sądowych), Sąd Apelacyjny dokonał

odmiennej oceny niż to uczynił Sąd pierwszej instancji. Opinia biegłego,

podobnie jak inne dowody, podlega ocenie według art. 233 § 1 k.p.c. Oznacza

to, że sąd nie jest związany opinią biegłego i w każdym razie dokonuje jej

kontroli pod względem zgodności z zasadami logiki, poziomu wiedzy biegłego,

sposobu motywowania swojego stanowiska, a także stopnia stanowczości

wyrażonych w niej ocen (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 15 listopada

2002 r., V CKN 1354/00, Lex nr 77046, oraz z dnia 15 listopada 2000 r., IV CKN

1383/00, Lex nr 52544). Swobodna ocena sądu może zostać skutecznie

podważona tylko wtedy, gdy wyprowadzone z dowodów – w tym również opinii

biegłego – wnioski są nielogiczne, niezgodne z ustawą, stanem wiedzy i

poglądów lub z zasadami doświadczenia życiowego. Zaprezentowana przez

Sąd Apelacyjny ocena nie była dowolna, sprzeczna z regułami logiki czy

doświadczenia życiowego, lecz została oparta na całym wszechstronnie

rozważonym materiale dowodowym. W uzasadnieniu wyroku Sąd ten wskazał

na jakich dowodach dokonał ustaleń i umotywował jakim dowodom odmówił

wiarygodności. W tym kontekście bezzasadny pozostaje również zarzut

naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 233 § 1 k.p.c. i art. 382 k.p.c. Sąd

drugiej instancji, wbrew stanowisku skarżącego, nie pominął oceny opinii

uzupełniającej z dnia 3 września 2003 r. W uzasadnieniu wyroku odniósł się do

wszystkich opinii biegłych wydanych w postępowaniu pierwszoinstancyjnym.

Trafnie zauważył, że dwie z nich są zgodne z wnioskami opinii sporządzonej w

postępowaniu apelacyjnym, zaś ostatnia opinia biegłych i uzupełniająca ją

opinia z dnia 3 września 2003 r. pozostaje z tymi wnioskami w sprzeczności. Tę

ostatnią Sąd uznał za niewiarygodną, albowiem biegli zmienili swoje stanowisko

wyrażone w poprzedniej opinii „po dołączeniu karty informacyjnej z leczenia

szpitalnego w okresie 26 X – 13 XI 2001 r. i zaświadczenia z 14 XI 2001 r.

podpisanego

przez

tego

samego

ordynatora

Oddziału

szpitalnego”

nieuwzględniając dokumentacji z wcześniejszego okresu. Uzasadnione jest

twierdzenie tego Sądu, że aktualna dokumentacja lekarska wskazująca

zaawansowane zmiany u liczącego 85 lat skarżącego nie może być

przekonywająca przy ustalaniu związku przyczynowego z okresem deportacji w

latach 1945 – 1947.

Nieuzasadnione

jest

twierdzenie

pełnomocnika

J.D.

jakoby

Sąd

Apelacyjny w postanowieniu z dnia 11 września 2003 r. dotyczącym powołania

zespołu biegłych lekarzy specjalistów: kardiologii, chorób naczyń, reumatologii i

chorób płuc, zakazał biegłym oparcia się na przeciwstawnej grupie dowodów,

którą stanowić miała opinia trzeciego zespołu biegłych korzystna dla

wnioskodawcy. Tezy postanowienia są skonstruowane prawidłowo, zawierają

szczegółowe

pytania

umożliwiające

ustalenie

związku

przyczynowego

pomiędzy stanem zdrowia skarżącego i jego deportacją do byłego ZSRRR,

wskazują okoliczności, które w ocenie Sądu są istotne dla rozstrzygnięcia

sprawy. W żadnym razie nie stanowi „zakazu” wykorzystania dowodów zawarte

w postanowieniu wskazanie Sądu ustosunkowania się do opinii poprzedniego

zespołu biegłych lekarzy i wątpliwości określonych w postanowieniu z dnia 17

czerwca 2003 r. Przeciwnie, takie wskazanie wątpliwości jest uzasadnione i ma

ono na celu wyjaśnienie sprzeczności.

Mając powyższe na względzie Sąd Najwyższy, stosownie do art. 393 12

k.p.c., orzekł jak w sentencji.