I UK 314/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I UK 314/11

POSTANOWIENIE

Dnia 26 stycznia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Katarzyna Gonera

w sprawie z odwołania M. C.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

z udziałem zainteresowanej M. Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością o

ustalenie obowiązku ubezpieczenia,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 26 stycznia 2012 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 6 kwietnia 2011 r.,

1. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania;

2. zasądza od ubezpieczonej na rzecz organu rentowego

kwotę 120 (sto dwadzieścia) złotych tytułem zwrotu kosztów

postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy– Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z 6 lipca

2010 r., oddalił odwołanie M. C. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 6

maja 2009 r., w której stwierdzono, że w okresie od 1 czerwca 2006 r. do 28 lutego

2007 r. ubezpieczona nie podlegała ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z

tytułu zatrudnienia na podstawie umowy o pracę nakładczą zawartej z M. Spółką z

o.o.

Sąd

Okręgowy

ustalił,

że

ubezpieczona,

prowadząca

działalność

gospodarczą na podstawie wpisu do rejestru działalności gospodarczej, od 1

stycznia 2006 r. do 28 lutego 2007 r. zgłoszona została do obowiązkowych

ubezpieczeń społecznych, emerytalnych i rentowych z tytułu wykonywania pracy

nakładczej przez płatnika składek M. Spółkę z o.o. Podstawy wymiaru składek na

ubezpieczenie społeczne z tytułu pracy nakładczej podane przez płatnika wynosiły

32,43 zł (za okres od lutego 2006 r. do sierpnia 2006 r.) oraz 28 zł (za okres od

września 2006 r. do marca 2007 r.) z wyjątkiem stycznia 2006 r., kiedy była to

kwota 4,43 zł. Sąd pierwszej instancji ustalił również, że 1 stycznia 2006 r. M. C.

zawarła z M. Spółką z o.o. umowę o pracę nakładczą na czas nieokreślony,

zgodnie z którą zobowiązała się do przygotowania, kopertowania, adresowania i

wysyłania materiałów reklamowych dostarczonych przez nakładcę. Strony określiły

minimalną ilość pracy na 145 kompletów reklamowych po 3,50 zł brutto za sztukę.

Sąd Okręgowy ustalił, że ubezpieczona od pierwszego miesiąca wykonywania

pracy nakładczej do czasu rozwiązania umowy, w żadnym miesiącu tego okresu

nie wykonała minimalnej ilości pracy określonej w umowie, tj. 145 kompletów po

3,50 zł brutto za komplet, a wykonywała ją w znikomym zakresie, skoro zamiast

wynagrodzenia 507,50 zł brutto otrzymywała przeciętnie 28 zł brutto lub 32,43 zł

brutto.

W ocenie Sądu Okręgowego umowa o pracę nakładczą zawarta 1 stycznia

2006 r. pomiędzy M. Spółką z o.o. a M. C. była nieważna jako mająca na celu

obejście prawa (art. 58 § 1 k.c.). W toku postępowania zostało wykazane, że strony

umowy od początku nie miały zamiaru i nie realizowały istotnego elementu umowy

o pracę nakładczą, tj. minimalnej ilości pracy gwarantującej wynagrodzenie w

wysokości co najmniej połowy minimalnego wynagrodzenia za pracę zgodnie z § 3

ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 31 grudnia 1975 r. w sprawie

uprawnień pracowniczych osób wykonujących pracę nakładczą, który stanowi, że w

umowie strony określają minimalną miesięczną ilość pracy, której wykonanie należy

do obowiązków wykonawcy. Minimalna miesięczna ilość pracy powinna być tak

ustalona, aby jej wykonanie zapewniało uzyskanie co najmniej 50% najniższego

wynagrodzenia określonego przez Ministra Pracy i Polityki Socjalnej.

Sąd Apelacyjny– Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z 6

kwietnia 2011 r., oddalił apelację ubezpieczonej wniesioną od wyroku Sądu

Okręgowego.

Sąd Apelacyjny stwierdził, że M. C. - będąca wykonawcą umowy o pracę

nakładczą, nie spełniła warunku określonego w § 3 ust. 1 rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 31 grudnia 1975 r. w sprawie uprawnień pracowniczych osób

wykonujących pracę nakładczą, a mianowicie nie zrealizowała obowiązku

wykonania pracy w minimalnym rozmiarze, która powinna być tak ustalona, aby jej

wykonanie zapewniło uzyskanie co najmniej 50% najniższego wynagrodzenia.

Niespełnienie tej przesłanki w całości wskazuje, że strony zawarły umowę o pracę

nakładczą w celu obejścia prawa (art. 58 § 1 k.c.) zatem umowa jest nieważna i nie

stanowi tytułu podlegania ubezpieczeniom społecznym.

Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego wniósł w imieniu

ubezpieczonej jej pełnomocnik, zaskarżając wyrok ten w całości. Skarga kasacyjna

została oparta na podstawie naruszenia prawa materialnego poprzez niewłaściwą

wykładnię oraz niewłaściwe zastosowanie art. 58 § 1 k.c. oraz art. 83 § 1 k.c. w

związku z art. 9 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie

ubezpieczeń społecznych oraz w związku z § 3 i § 11 rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 31 grudnia 1975 r. w sprawie uprawnień pracowniczych osób

wykonujących pracę nakładczą (Dz.U. z 1976 r. Nr 3, poz.19 ze zm.).

Konieczność

przyjęcia

skargi

kasacyjnej

do

rozpoznania

skarżąca

uzasadniła tym, że w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne i związana z

tym potrzeba wykładni art. 83 § 1 k.c. budzącego poważne wątpliwości; w

szczególności wyjaśnienia wymaga czy umowa (o pracę nakładczą) jest nieważna

z uwagi na jej pozorność stosownie do art. 83 § 1 k.c., w sytuacji gdy umowa ta

była faktycznie wykonywana, choć ubezpieczony osiągał wynagrodzenie niższe niż

wymagane przez przepisy regulujące pracę nakładczą.

Skarżąca podniosła, że w sprawie występuje ponadto istotne zagadnienie

prawne i związana z tym potrzeba wykładni § 3 ust. 1 rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 31 grudnia 1975 r. w sprawie uprawnień pracowniczych osób

wykonujących pracę nakładczą w związku z art. 58 § 1 k.c. budzących poważne

wątpliwości; w szczególności wyjaśnienia wymaga czy uzyskanie przez nakładcę

50% najniższego wynagrodzenia określonego przez Ministra Pracy i Polityki

Socjalnej jest elementem konstrukcyjnym umowy o pracę nakładczą, a jeśli tak to

czy w sytuacji, w której ubezpieczony osiągał wynagrodzenie niższe niż 50 %

najniższego wynagrodzenia, ale otrzymywał jednak wynagrodzenie z tego tytułu,

umowę o pracę nakładczą można uznać za nieważną, a idąc dalej – wyłączyć

ubezpieczonego z ubezpieczeń społecznych z tytułu zatrudnienia na podstawie

umowy o pracę nakładczą.

Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu oraz zasądzenie od organu

rentowego na jej rzecz kosztów procesu za postępowanie przed Sądem

Najwyższym, ewentualnie o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku i uchylenie

zaskarżonej decyzji organu rentowego oraz zasądzenie od organu rentowego na

rzecz skarżącej kosztów procesu za obydwie instancje.

Odpowiedź na skargę kasacyjną złożył w imieniu Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych jego pełnomocnik, wnosząc o wydanie postanowienia w przedmiocie

odmowy przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania oraz zasądzenie od

ubezpieczonej

na

rzecz

organu

rentowego

zwrotu

kosztów

zastępstwa

procesowego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie kwalifikuje się do przyjęcia jej do merytorycznego

rozpoznania.

Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do

rozpoznania, jeżeli: 1) w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, 2) istnieje

potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, 3) zachodzi nieważność

postępowania lub 4) skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona.

Jako okoliczność mającą uzasadniać przyjęcie skargi kasacyjnej do

rozpoznania skarżąca powołała występujące w sprawie istotne zagadnienia prawne

(art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.). Powołana przez skarżącą okoliczność nie uzasadnia

jednak – w ocenie Sądu Najwyższego – przyjęcia skargi kasacyjnej do

rozpoznania. Żadna z zasygnalizowanych przez skarżącą kwestii nie może być

uznana za istotne zagadnienie prawne w rozumieniu art. 398 9 § 1 pkt 1 k.p.c.

Pełnomocnik skarżącej nie wykazał, że przedstawione zagadnienia uzasadniają

przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania ze względu na jej publicznoprawne

funkcje – potrzebę ujednolicenia orzecznictwa sądów powszechnych lub rozwoju

jurysprudencji. Tak określony cel skargi kasacyjnej wynika nie tylko ze szczególnej

konstrukcji tego nadzwyczajnego środka zaskarżenia, ale przede wszystkim z

ustrojowej, konstytucyjnej funkcji Sądu Najwyższego, którą stanowi sprawowanie

nadzoru nad działalnością wszystkich innych sądów, a także zapewnianie

prawidłowości

oraz

jednolitości

wykładni

prawa

i

praktyki

sądowej.

W

rozpoznawanej sprawie nie ma takich kwestii, których rozstrzygnięcie przez Sąd

Najwyższy służyłoby ujednoliceniu wykładni i stosowania prawa oraz rozwojowi

orzecznictwa. Kwestie przedstawione przez skarżącą jako zagadnienia prawne

zostały już rozstrzygnięte we wcześniejszym orzecznictwie Sądu Najwyższego,

dotyczącym możliwości skutecznego objęcia ubezpieczeniem społecznym z tytułu

umowy

o

pracę

nakładczą

osób

prowadzących

pozarolniczą

działalność

gospodarczą, w sytuacji gdy zawarcie umowy o pracę nakładczą, a zwłaszcza

sposób jej wykonania, nie prowadziły do osiągnięcia dochodu (wynagrodzenia) co

najmniej w wysokości połowy minimalnego wynagrodzenia za pracę.

Zagadnienia

prawne

sformułowane

w

skardze

kasacyjnej

zostały

szczegółowo wyjaśnione przez Sąd Najwyższy w licznych wcześniejszych

orzeczeniach.

Sąd Najwyższy przyjął, że pozorna umowa o pracę nakładczą, na podstawie

której jej strony nie miały zamiaru i nie realizowały konstrukcyjnych cech

(elementów) tego typu zobowiązania, dotyczących rozmiaru wykonywanej pracy w

ilości gwarantującej wynagrodzenie w wysokości co najmniej połowy minimalnego

wynagrodzenia

za

pracę,

nie

stanowi

uprawnionego

tytułu

podlegania

ubezpieczeniom społecznym osób wykonujących pracę nakładczą (por. wyrok

Sądu Najwyższego z 13 października 2010 r., II UK 105/10, LEX nr 687035). Skoro

pozorność umowy jest okolicznością faktyczną, a nie normatywną, oznacza to

wyłączenie spod kontroli kasacyjnej tego ustalenia w jakimkolwiek aspekcie (por.

wyroki Sądu Najwyższego: z 6 listopada 1996 r., II UKN 9/96, OSNAPiUS 1997, nr

11, poz. 201; z 23 stycznia 1997 r., I CKN 51/96, OSNC 1997, nr 6-7, poz. 79; z 18

maja 2006 r., II UK 164/05, Praca i Zabezpieczenie Społeczne 2006, nr 9, s. 33; z

28 kwietnia 2010 r., II UK 334/09, LEX nr 604221). W konsekwencji przedstawione

w skardze zagadnienie związane z wykładnią art. 83 § 1 k.c. nie uzasadnia

przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

Przychód z tytułu pracy nakładczej osób jednocześnie prowadzących

pozarolniczą działalność gospodarczą nie powinien być niższy od połowy

minimalnego

wynagrodzenia

za

pracę,

aby

mógł

spowodować

objęcie

ubezpieczeniami społecznymi z tytułu pracy nakładczej (por. np. wyroki Sądu

Najwyższego z 9 stycznia 2008 r., III UK 73/07, LEX nr 356045; z 9 stycznia 2008

r., III UK 74/07, LEX nr 376437; z 9 stycznia 2008 r., III UK 75/07, LEX nr 465894; z

9 stycznia 2008 r., III UK 76/07, LEX nr 465905; z 9 stycznia 2008 r., III UK 77/07,

LEX nr 465895; z 17 kwietnia 2008 r., I UK 318/09, LEX nr 707859; z 5 czerwca

2009 r., I UK 21/09, LEX nr 515699). W wyrokach tych Sąd Najwyższy wyraził

następujące stanowisko:

Istotnym elementem umowy o pracę nakładczą jest określenie minimalnej

miesięcznej ilości pracy, a tym samym zapewnienie wykonawcy określonego

minimalnego wynagrodzenia. Jeśli zatem strony umowy o pracę nakładczą

zawierają ją z zamiarem niedotrzymania tego warunku, w istocie ich oświadczenia

woli są dotknięte pozornością. Jeżeli umowa o pracę nakładczą jest zawarta przez

przedsiębiorcę (osobę prowadzącą pozarolniczą działalność gospodarczą) w

sposób pozorny (art. 83 § 1 k.c.), a składki na ubezpieczenia społeczne miałyby

być ustalane od wynagrodzenia niższego niż połowa płacy minimalnej, Zakład

Ubezpieczeń

Społecznych

ma

prawo

odmówić

objęcia

przedsiębiorcy

korzystniejszym ubezpieczeniem z tytułu umowy o pracę nakładczą (wyrok z 9

stycznia 2008 r., III UK 73/07, LEX nr 356045).

W zakresie nieunormowanym przepisami rozporządzenia Rady Ministrów z

dnia 31 grudnia 1975 r. w sprawie uprawnień pracowniczych osób wykonujących

pracę nakładczą, które przenoszą na te osoby określone uprawnienia pracownicze,

do oceny ważności umowy o pracę nakładczą i zobowiązań z niej wynikających

mają zastosowanie przepisy Kodeksu cywilnego. Wykładnia funkcjonalna i

systemowa przepisów prawa pracy i prawa ubezpieczeń społecznych prowadzi do

wniosku o doniosłości prawnej tylko takiej umowy o pracę nakładczą, w której

strony uzgodniły i faktycznie realizowały rozmiar wykonanej pracy nakładczej w

ilości gwarantującej wynagrodzenie w wysokości co najmniej połowy minimalnego

wynagrodzenia za pracę. Pozorna umowa o pracę nakładczą, na podstawie której

jej strony nie miały zamiaru i nie realizowały konstrukcyjnych cech (elementów)

tego

zobowiązania

dotyczących

rozmiaru

wykonywanej

pracy

w

ilości

gwarantującej wynagrodzenie w wysokości co najmniej połowy minimalnego

wynagrodzenia za pracę, nie stanowi uprawnionego tytułu podlegania obowiązkowo

ubezpieczeniom społecznym osób wykonujących pracę nakładczą (art. 6 ust. 1 pkt

2 w związku z art. 9 ust. 2 in fine ustawy z 13 października 1998 r. o systemie

ubezpieczeń społecznych). Pozorne czynności prawne lub zachowania naruszające

zasady

współżycia

społecznego

nie

korzystają

z

ochrony

Konstytucji

Rzeczypospolitej Polskiej (wyrok z 9 stycznia 2008 r., III UK 74/07, LEX nr 376437,

a także wyrok z 9 stycznia 2008 r., III UK 75/07, OSNP 2009, nr 3-4, poz. 53 i

wyrok z 9 stycznia 2008 r., III UK 77/07, LEX nr 465895).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalone jest stanowisko, że jeśli

strony umowy o pracę nakładczą zawierają ją z zamiarem niedotrzymania warunku

zapewnienia

wykonawcy

comiesięcznego

wynagrodzenia

odpowiadającego

przynajmniej połowie minimalnego wynagrodzenia za pracę, to ich oświadczenia

woli dotknięte są pozornością. W takiej sytuacji, jeśli podstawa wymiaru składek na

ubezpieczenia społeczne jest niższa od połowy płacy minimalnej, Zakład

Ubezpieczeń Społecznych ma prawo odmówić objęcia wykonawcy ubezpieczeniem

z tytułu wykonywania pracy nakładczej. Doniosłość prawną posiada bowiem tylko

taka umowa o pracę nakładczą, w której strony uzgodniły i realizowały rozmiar

wykonanej pracy nakładczej w ilości gwarantującej wynagrodzenie w wysokości co

najmniej połowy minimalnego wynagrodzenia za pracę. Z kolei, pozorna umowa o

pracę nakładczą, na podstawie której jej strony nie miały zamiaru i nie realizowały

konstrukcyjnych cech (elementów) tego zobowiązania, dotyczących rozmiaru

wykonywanej pracy w ilości gwarantującej wynagrodzenie w wysokości co najmniej

połowy minimalnego wynagrodzenia za pracę, nie stanowi uprawnionego tytułu

podlegania obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym osób wykonujących pracę

nakładczą, co wynika z art. 6 ust. 1 pkt 2 w związku z art. 9 ust. 2 in fine ustawy o

systemie ubezpieczeń społecznych.

W tych okolicznościach nie można przyjąć, aby na tle wykładni art. 83 § 1

k.c. istniały istotne problemy prawne, w postaci sformułowanej przez skarżącą,

wymagające rozstrzygnięcia przez Sąd Najwyższy.

Biorąc pod uwagę powołane wyżej orzecznictwo, Sąd Najwyższy nie znalazł

również przesłanek do udzielenia odpowiedzi na drugie „istotne zagadnienie

prawne” przedstawione w skardze kasacyjnej oraz do ponownego dokonania

wykładni art. 58 § 1 k.c. oraz § 3 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 31

grudnia 1975 r. w sprawie uprawnień pracowniczych osób wykonujących pracę

nakładczą, ponieważ ich treść nie budzi „poważnych wątpliwości” interpretacyjnych

w okolicznościach rozpoznanej sprawy.

Odwołanie się do przesłanki istnienia potrzeby wykładni przepisów prawnych

budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie

sądów wymaga wykazania, że określony przepis prawa, mimo że budzi poważne

wątpliwości, nie doczekał się jeszcze wykładni bądź niejednolita jego wykładnia

wywołuje rozbieżności w orzecznictwie sądów, które należy przytoczyć (por.

postanowienie Sądu Najwyższego z 15 października 2002 r., II CZ 102/02, LEX nr

57231). Zgodnie z przyjętymi w doktrynie i judykaturze poglądami, brak potrzeby

wykładni przepisów prawnych ma miejsce wtedy, gdy przepisy te zostały

dostatecznie wyjaśnione w dotychczasowym orzecznictwie sądów, w szczególności

w orzecznictwie Sądu Najwyższego. Nie istnieje potrzeba wykładni przepisów

prawa (art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.) ani nie występuje w sprawie istotne zagadnienie

prawne (art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.), jeżeli Sąd Najwyższy zajął już stanowisko w

kwestii tego zagadnienia prawnego lub wykładni przepisów i wyraził swój pogląd we

wcześniejszych orzeczeniach, a nie zachodzą żadne okoliczności uzasadniające

zmianę tego poglądu (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 16 stycznia 2006 r.,

I PK 230/02, OSNAPiUS – wkładka 2003, nr 13, poz. 5).

Mając na uwadze powyższe okoliczności, Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia

skargi kasacyjnej do rozpoznania na podstawie art. 398 9 § 2 k.p.c. i orzekł o

kosztach postępowania kasacyjnego na podstawie art. 98 § 1 k.p.c. i § 12 ust. 4 pkt

2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie

opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa

kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z

urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.).