I UK 305/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I UK 305/11

POSTANOWIENIE

Dnia 10 stycznia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec

w sprawie z odwołania D. Z.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

z udziałem zainteresowanych G. SA i M. Sp. z o. o.

o podleganie ubezpieczeniu społecznemu z tytułu umowy o pracę nakładczą,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 10 stycznia 2012 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 20 kwietnia 2011 r.,

odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 20 kwietnia 2011 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację D. Z.

od wyroku z dnia 30 kwietnia 2010 r. Sądu Okręgowego, którym oddalono

odwołanie wnioskodawcy od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych od decyzji

z dnia 26 października 2009 r. stwierdzającej, że wnioskodawca nie podlegał

ubezpieczeniom społecznym w okresie od 1 czerwca 2006 r. do 11 marca 2008 r. z

tytułu zatrudnienia na podstawie umowy o pracę nakładczą z płatnikiem składek

„M.” Spółką z o.o.

W skardze kasacyjnej wnioskodawca zarzucił: I. naruszenie prawa

materialnego, a mianowicie: 1) art. 83 § 1 k.c., przez jego błędne zastosowanie

skutkiem przyjęcia, iż umowa o pracę nakładczą była zawarta dla pozoru, a strony

umowy złożyły oświadczenia pozorne, 2) art. 58 § 2 i art. 83 § 1 k.c., poprzez

uznanie, że zawarta umowa o pracę nakładczą jest nieważna jako sprzeczna

z zasadami współżycia społecznego, 3) naruszenie art. 58 § 1 k.c. w związku z art.

6 ust. 1 pkt 5, art. 9 ust. 2 i art. 18 ust. 8 ustawy z dnia 13 października 1998 r.

o systemie ubezpieczeń społecznych w związku z art. 2 Konstytucji RP, poprzez

niewłaściwe

zastosowanie

polegające

na

przyjęciu,

że

zawarta

przez

ubezpieczonego umowa o pracę nakładczą z płatnikiem składek jest nieważna, 4)

art. 65 § 2 k.c., poprzez pominięcie, iż przy dokonywaniu wykładni treści umowy

należy badać zgodny zamiar stron, cel umowy, w świetle dosłownej treści umowy;

zamiarem stron oraz ich celem było zawarcie umowy o pracę nakładczą

rzeczywiście zobowiązującą strony do określonych czynności, co jednocześnie

przesądza o braku pozorności dokonanej czynności prawnej, 5) art. 353 1 k.c.,

poprzez jego niezastosowanie pomimo oczywistej konieczności, w szczególności

poprzez nieuwzględnienie okoliczności, że strony były uprawnione zawrzeć umowę

o pracę nakładczą, nadać jej treść, w granicach wymagań określonych art. 353 1

k.c., 6) art. 9 ust. 2 w związku z art. 6 ust. 1 pkt 5 i art. 18 ust. 8 ustawy z dnia

13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych i w związku z art.

art. 2 Konstytucji RP, poprzez błędną wykładnię i oczywiście niewłaściwe

zastosowanie

w

okolicznościach

rozpoznawanej

sprawy,

albowiem

osoba

spełniająca warunki do objęcia obowiązkowymi ubezpieczeniami emerytalnym

i rentowymi z kilku tytułów, o których mowa również w treści art. 6 ust. 1 pkt 5, jest

objęta obowiązkowo ubezpieczeniami z tego tytułu, który powstał najwcześniej;

natomiast z pozostałych tytułów może być objęta ubezpieczeniami emerytalnym

i rentowymi lub zmienić tytuł do ubezpieczeń, a w przypadku zaistnienia zbiegu

tytułu do ubezpieczeń społecznych z pozarolniczej działalności gospodarczej

z tytułem związanym z wykonywaniem określonej umowy osoba ubezpieczona

może wybrać tytuł podlegania ubezpieczeniom społecznym, a prawo wyboru nie

jest uwarunkowane w systemie ubezpieczeń społecznych żadnymi dodatkowymi

wymogami, 7) § 3 ust. 1, § 4 i § 6 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 31 grudnia

1975 r. w sprawie uprawnień pracowniczych osób wykonujących pracę nakładczą

w związku z art. 31 i art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, poprzez wyinterpretowanie z aktu

prawa o randze rozporządzenia obowiązku ubezpieczonego w dziedzinie prawa

ubezpieczeń społecznych polegającego na nakazaniu spełnienia dodatkowego

warunku nieprzewidzianego przez ustawę w celu skorzystania z możliwości wyboru

umowy o pracę nakładczą jako alternatywnego tytułu ubezpieczenia społecznego,

8) § 3 i § 27 rozporządzenia z 31 grudnia 1975 r. w sprawie uprawnień

pracowniczych osób wykonujących pracę nakładczą, co doprowadziło do ustalenia,

że aby umowa o pracę nakładczą mogła stanowić podstawę do wymiaru składek na

ubezpieczenie społeczne to wykonawca musi uzyskiwać dochód w wysokości co

najmniej 50% najniższego wynagrodzenia określonego w przepisach szczególnych,

9) art. 6 k.c. w związku z art. 232 k.p.c., poprzez niewłaściwe zastosowanie

i pominięcie faktu, że to na organie rentowym spoczywał ciężar dowodu oraz

obowiązek dowodzenia w zakresie wykazania okoliczności, na które się powoływał:

II. naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć wpływ na wynik sprawy,

a w szczególności: 1) art. 233 § 1 k.p.c., poprzez naruszenie granic swobodnej

oceny dowodów i dowolne przyjęcie, że umowa została zawarta przez

ubezpieczonego

wyłącznie

w

celu

pozyskania

dodatkowego

tytułu

do

ubezpieczania społecznego, a nie w celu świadczenia pracy i nabycia

wierzytelności w postaci wynagrodzenia, 2) art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 391

§ 1 k.p.c., poprzez niewyjaśnienie w zaskarżonym wyroku podstawy prawnej

wyroku - podstawy przypisania czynności prawnej dotkniętej sankcją bezwzględnej

nieważności, jak również poprzez zaniechanie ustosunkowania się do wszystkich

zarzutów podniesionych w treści apelacji.

Wskazując na powyższe zarzuty skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego

wyroku w całości oraz uchylenie w całości poprzedzającego go wyroku Sądu

pierwszej instancji i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania,

a w przypadku uwzględnienia jedynie podstawy skargi kasacyjnej naruszenia prawa

materialnego - o zmianę zaskarżonego wyroku w całości oraz zmianę wyroku Sądu

pierwszej instancji i uwzględnienie odwołania poprzez uznanie, iż wnioskodawca

podlegał w spornym okresie ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z tytułu

zatrudnienia na podstawie umowy o pracę nakładczą zawartej z płatnikiem składek.

Wniosek

o

przyjęcie

skargi

do

rozpoznania

uzasadniony

został

występowaniem w sprawie istotnego zagadnienia prawnego oraz potrzebą wykładni

przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości i wywołujących rozbieżności

w

orzecznictwie

sądów,

wymagających

odpowiedzi

na

pytania:

1)

czy

w obowiązującym stanie prawnym, w tym mając na uwadze cel systemu

ubezpieczeń społecznych, ale również zasadę poszanowania praw nabytych oraz

wzgląd na zasadę pewności prawa pozytywnego należy uznać, że w sytuacji,

w której nakładca zobowiązany jest zapewnić wykonawcy tak w umowie jak

i faktycznie taką ilość pracy, która zapewni mu osiągnięcie przychodu w wysokości

co najmniej 50% najniższego wynagrodzenia i w sytuacji, w której nakładca

zapewnia wykonawcy wynagrodzenie a wykonawca świadczy pracę w ilości, która

nie daje podstaw do uzyskania co najmniej połowy minimalnego wynagrodzenia

należnego pracownikowi, to czy można uznać, że umowa o pracę nakładczą jest

nieważna skutkiem niezrealizowania jej koniecznych postanowień (§ 6 ust. 1 pkt 1

rozporządzenia z 1975 r. nie uznaje takiej umowy za nieważną); jednocześnie

skarżący stwierdził, że „powyższe zagadnienie (…) kwalifikuje również jako zarzut

kasacyjny oczywiście uzasadniony w trybie art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c.”; 2) „czy

w postępowaniu w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych organ rentowy,

który kwestionuje doniosłość prawną (skuteczność, ważność) umowy o pracę

nakładczą

poprzez

zanegowanie

wysokości

opłacanych

składek

z

tytułu

ubezpieczeń społecznych, a sprawa podlega ogólnym zasadom rozkładu ciężaru

dowodu, tj. zgodnie z regułą określoną w art. 6 k.c. (a zatem to organ rentowy

powinien wszechstronnie wykazać zasadność swojego stanowiska), czy też

powyższe tworzy swoiste domniemanie nieprawidłowości regulowania przez

ubezpieczonego składek na ubezpieczenia społeczne co implikuje uznanie, iż

w takim przypadku na ubezpieczonym spoczywa ciężar udowodnienia ekscepcji

i faktów wskazujących na niezasadność stanowiska przyjętego przez organ

rentowy”; 3) jak należy kwalifikować umowę o pracę nakładczą, w której co prawda

strony określają minimalną miesięczną ilość pracy w ten sposób aby jej wykonanie

zapewniało co najmniej 50% najniższego wynagrodzenia określonego przez

Ministra Pracy i Polityki Społecznej na podstawie art. 77 4 pkt 1 k.p., a następnie

strony nie realizują zobowiązania z umowy w zakresie, który uprawnia do nabycia

prawa do wynagrodzenia w wysokości gwarantowanej ilością pracy, to czy w takim

wypadku zasadnym jest twierdzenie, iż umowa taka nosi znamiona pozornej; 4) czy

przy ocenie ważności umowy o pracę nakładczą i zobowiązań z niej wynikających,

w zakresie ustalenia wynagrodzenia za pracę nakładczą mają zastosowanie

odpowiednio (wprost) przepisy traktujące o minimalnym wynagrodzeniu za pracę

ustalone wedle kryteriów zawartych w ustawie z dnia 10 października 2002 r.

o minimalnym wynagrodzeniu za pracę (Dz. U. z 2005 r. Nr 157, poz. 1314), czy też

ma zastosowanie wyłącznie zasada określona w art. 25 powołanej ustawy, tj.

stosownie do umów o pracę nakładczą byłaby to kwota 380 zł (50% z kwoty 760 zł).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Przepis art. 3984 § 2 k.p.c. wymaga, aby wniosek o przyjęcie skargi

kasacyjnej do rozpoznania stanowił odrębny element pisma niezależny od

przytoczenia podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienia (art. 398 4 § 1 pkt 2 k.p.c.).

Uzasadnienie wniosku natomiast powinno nawiązywać do przesłanek przyjęcia

skargi do rozpoznania określonych w art. 3989 § 1 k.p.c. Zgodnie z tym przepisem

Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli: 1) w sprawie

występuje istotne zagadnienie prawne, 2) istnieje potrzeba wykładni przepisów

prawnych budzących

poważne wątpliwości lub

wywołujących rozbieżności

w orzecznictwie sądów, 3) zachodzi nieważność postępowania lub 4) skarga

kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Spełnienie wymagania z art. 398 4 § 2 k.p.c.

powinno zatem przybrać formę wyodrębnionego wywodu prawnego, w którym

skarżący wskaże, jakie występujące w sprawie okoliczności pozwalają na

uwzględnienie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania i jednocześnie

uzasadni, dlaczego odpowiadają one ustawowemu katalogowi przesłanek.

Poprzestanie w tym zakresie na sformułowaniu podstaw kasacyjnych i ich

uzasadnieniu

jest

niewystarczające,

bo

chociaż

przy

konstruowaniu

obu

wymaganych elementów skargi argumenty mogą być podobne, to Sąd Najwyższy

bada je na różnych etapach postępowania kasacyjnego.

Z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. wynika konieczność nie tylko powołania się na

okoliczność, że skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona, ale również

wykazania, że przesłanka ta rzeczywiście zachodzi. Oznacza to, że skarżący musi

wskazać, w czym - w jego ocenie - wyraża się „oczywistość” zasadności skargi oraz

podać argumenty wykazujące, że rzeczywiście skarga jest uzasadniona w sposób

oczywisty. Sam zarzut naruszenia (nawet oczywistego) określonego przepisu

(przepisów) nie prowadzi bowiem wprost do oceny, że skarga kasacyjna jest

oczywiście uzasadniona, czyli że jej zarzuty są zasadne „na pierwszy rzut oka”

(prima facie) i w sposób oczywisty prowadzą do uznania zaskarżonego wyroku za

błędny i jego wzruszenia (por. między innymi postanowienie Sądu Najwyższego

z dnia 26 kwietnia 2006 r., II CZ 28/06, niepublikowane i orzeczenia tam powołane).

Jest tak dlatego, że o ile dla uwzględnienia skargi kasacyjnej wystarczy, iż jej

podstawa jest usprawiedliwiona, to dla jej przyjęcia do rozpoznania koniecznej jest

wykazanie

kwalifikowanej podstawy naruszenia

konkretnych

i powołanych

w podstawach kasacyjnych przepisów prawa materialnego lub procesowego

widocznej przy wykorzystaniu podstawowej wiedzy prawniczej, bez wdawania się

w pogłębioną analizę prawną. W tym zakresie skarżący z jednej strony wskazuje na

niewątpliwe i ewidentne - w jego ocenie - naruszenie przez Sąd drugiej instancji

„art. 58 § 1 i 2 w związku z art. 83 § 1 k.c., a nade wszystko § 3 i § 6

rozporządzenia”, z drugiej zaś - formułuje jednocześnie na tle poruszanej kwestii

wątpliwości prawne jego zdaniem tak istotne, że wymagające zaangażowania Sądu

Najwyższego. Już tylko ta okoliczność przesądza o niemożności uznania, że

skarżący zdołał wykazać oczywistą zasadność skargi kasacyjnej z uwagi na

oczywistą obrazę wskazanych wyżej przepisów.

Zagadnieniem prawnym jest zagadnienie, które wiąże się z określonym

przepisem prawa materialnego lub procesowego lub uregulowaniem prawnym,

których wyjaśnienie ma nie tylko znaczenie dla rozstrzygnięcia przedmiotowej

sprawy, ale także dla rozstrzygnięcia innych podobnych spraw. Wskazanie

zagadnienia prawnego uzasadniającego wniosek o rozpoznanie skargi kasacyjnej

powinno zatem nastąpić przez określenie przepisów prawa, w związku z którymi

zostało sformułowane, i wskazanie argumentów, które prowadzą do rozbieżnych

ocen. Dopiero bowiem wówczas Sąd Najwyższy ma podstawę do oceny, czy

przedstawione zagadnienie jest rzeczywiście zagadnieniem "prawnym" oraz czy

jest to zagadnienie "istotne" (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 10 maja

2001 r., II CZ 35/01, OSNC 2002, nr 1, poz. 11; z dnia 13 sierpnia 2002 r., I PKN

649/01, OSNP 2004, nr 9, poz. 158; z dnia 14 lutego 2003 r., I PK 306/02,

Wokanda 2004, nr 7-8, s. 51). Ponadto rozstrzygnięcie zagadnienia prawnego nie

może się sprowadzać do odpowiedzi na zarzuty skarżącego skierowane pod

adresem zaskarżonego orzeczenia ani też do odpowiedzi na wątpliwości

skarżącego, które można wyjaśnić za pomocą obowiązujących reguł wykładni bądź

w drodze prostego zastosowania przepisów. Inaczej mówiąc, twierdzenie

o występowaniu istotnego zagadnienia prawnego jest uzasadnione tylko wtedy,

kiedy przedstawiony problem prawny nie został jeszcze rozstrzygnięty przez Sąd

Najwyższy lub kiedy istnieją rozbieżne poglądy w tym zakresie, wynikające

z odmiennej wykładni przepisów konstruujących

to

zagadnienie

(por. np.

postanowienie z dnia 12 marca 2010 r., II UK 400/09, LEX nr 577468). Problem

przedstawiony w skardze, a odnoszący się do pozorności czynności prawej

w rozumieniu art. 83 § 1 k.c., był już wielokrotnie wyjaśniany przez Sąd Najwyższy

w orzeczeniach, w których przyjęto, że ustalenie treści a także wad oświadczenia

woli (pozorności) jest okolicznością faktyczną, podlegającą ustaleniu przez sądy

merytoryczne. W szczególności, pozorna umowa o pracę nakładczą, na podstawie

której jej strony nie miały zamiaru i nie realizowały konstrukcyjnych cech

(elementów) tego zobowiązania, dotyczących rozmiaru wykonywanej pracy w ilości

gwarantującej wynagrodzenie w wysokości co najmniej połowy minimalnego

wynagrodzenia

za

pracę,

nie

stanowi

tytułu

podlegania

obowiązkowo

ubezpieczeniom społecznym osób wykonujących pracę nakładczą (tak między

innymi w wyrokach Sądu Najwyższego z dnia 17 kwietnia 2009 r., I UK 318/08, LEX

nr 707859; z dnia 3 września 2010 r., I UK 91/10, LEX nr 653668 i z dnia

13 października 2010 r., II UK 105/10, LEX nr 687035). Pozorność umowy jest

skutkiem określonych ustaleń faktycznych dotyczących stanu świadomości stron

(zamiaru) a te ustalenia wyłączone są spod kontroli kasacyjnej (por. wyroki Sądu

Najwyższego: z dnia 6 listopada 1996 r., II UKN 9/96, OSNAPiUS 1997 nr 11, poz.

201; z dnia 23 stycznia 1997 r., I CKN 51/96, OSNC 1997 nr 6-7, poz. 79; z dnia

18 maja 2006 r., II UK 164/05, PiZS 2006 nr 9, s. 33; z dnia 28 kwietnia 2010 r.,

II UK 334/09, LEX nr 604221). Skarżący nie wykazuje również, jakie znaczenie dla

wyniku sprawy miałoby mieć rozstrzygnięcie pozostałych konstruowanych przez

niego wątpliwości, skoro po pierwsze - z wiążących Sąd Najwyższy z mocy

art. 39813 § 2 k.p.c. ustaleń wynika, że „już w chwili zawierania umowy strony miały

pełną świadomość tego, że umowa ta nie będzie realizowana, na co obie strony

godziły się”, a „fakt zawarcia tej umowy miał jedynie na celu wywołanie mylnego

przekonania organu rentowego, jakoby strony zawarły i realizowały ważną umowę

o pracę nakładczą”, a po drugie - sąd rozstrzyga sprawę według właściwego prawa

materialnego na podstawie koniecznych ustaleń faktycznych niezależnie od tego,

która ze stron przedstawiła wnioski dowodowe zgodnie z regułą rozkładu ciężaru

dowodu (tak między innymi w wyroku z dnia 24 sierpnia 2010 r., I UK 74/10, LEX nr

653664). Nie budzi również żadnych wątpliwości, że to na organie rentowym, który

przyjął zgłoszenie do ubezpieczenia i nie kwestionował tytułu tego zgłoszenia oraz

przyjmował składki, spoczywa ciężar dowodu, że strony umowy o pracę złożyły

fikcyjne oświadczenia woli (por. np. wyrok z dnia 15 lutego 2007 r., I UK 269/06,

OSNP 2008 nr 5-6, poz. 78).

Z powyższych względów Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej

do rozpoznania na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c.