I UK 301/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I UK 301/11

POSTANOWIENIE

Dnia 26 stycznia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Katarzyna Gonera

w sprawie z odwołania T. G. - przedstawicielki ustawowej małoletnich M. i P. G.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o jednorazowe odszkodowanie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 26 stycznia 2012 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych

z dnia 30 marca 2011 r.,

odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy– Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z 7 grudnia

2010 r., zmienił decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 28 stycznia 2010 r. w

ten sposób, że przyznał wnioskodawcom prawo do jednorazowych odszkodowań z

tytułu śmierci ich ojca R. G., który zginął w wypadku w drodze do pracy w dniu 7

czerwca 2001 r.

Sąd Rejonowy ustalił, że matka wnioskodawców T. G. złożyła 27 listopada

2006 r. wniosek o jednorazowe odszkodowanie z tytułu śmierci męża R. G. w

związku z wypadkiem w drodze do pracy, który miał miejsce 7 czerwca 2001 r.

Organ rentowy odmówił prawa do tego odszkodowania z uwagi na przedawnienie

roszczenia. Sąd Rejonowy wyrokiem z 26 lutego 2007 r., oddalił odwołanie

wnioskodawczyni od powyższej decyzji, zaś Sąd Okręgowy wyrokiem 13 czerwca

2007 r., oddalił jej apelację. We wniosku z 27 listopada 2006 r. o jednorazowe

odszkodowanie T. G. występowała we własnym imieniu i nie wskazała małoletnich

dzieci (wnioskodawców w niniejszej sprawie) jako uprawnionych do jednorazowego

odszkodowania.

Sąd Rejonowy stwierdził, że roszczenia o jednorazowe odszkodowanie z

tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych, również dochodzone na

podstawie ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków

przy pracy i chorób zawodowych, nie mają charakteru pracowniczego, ale

ubezpieczeniowy i jako takie nie podlegają przedawnieniu. Sąd Rejonowy powołał

się przy tym na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 24 kwietnia 2002 r., P 5/01

(OTK-A 2002, nr 3, poz. 28) uznający art. 32 ust. 1 pkt 1 i pkt 2 ustawy z dnia 12

czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób

zawodowych za niekonstytucyjny, co w konsekwencji oznaczało przyznanie

jednorazowemu

odszkodowaniu

charakteru

świadczenia

z

ubezpieczenia

społecznego.

Sąd Rejonowy podniósł, że małoletnie dzieci T. G. nie były przez nią

wskazane w pierwotnym wniosku o jednorazowe odszkodowanie ani też w

odwołaniu rozpatrywanym przez Sąd w sprawie IV U …/07. Postępowanie w tamtej

sprawie ich nie dotyczyło – nie były jego stronami.

Od wyroku Sądu Rejonowego apelację wniósł organ rentowy – Zakład

Ubezpieczeń Społecznych, zarzucając naruszenie art. 12, 13 i 41 ustawy z dnia 12

czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób

zawodowych w związku z art. 49a ust. 2 ustawy z dnia 30 października 2002 r. o

ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych

(Dz.U. Nr 199, poz. 1673 ze zm.), poprzez przyjęcie, że wnioskodawcom

przysługuje jednorazowe odszkodowanie z tytułu śmierci ich ojca.

Sąd Okręgowy– Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z 30

marca 2011 r., oddalił apelację.

Sąd Okręgowy stwierdził, że według art. 366 k.p.c. wyrok prawomocny ma

powagę rzeczy osądzonej tylko co do tego, co w związku z podstawą sporu

stanowiło przedmiot rozstrzygnięcia, a ponadto tylko między tymi samymi stronami.

Powaga rzeczy osądzonej występuje w zakresie przedmiotowym i podmiotowym

określonym wydanym wyrokiem. Przedmiot rozstrzygnięcia i podstawa faktyczna

rozstrzygnięcia wyznaczają granice przedmiotowe powagi rzeczy osądzonej. W

niniejszej sprawie i w sprawie zakończonej wyrokiem Sądu Rejonowego z 26 lutego

2007 r. oraz wyrokiem Sądu Okręgowego z 13 czerwca 2007 r., przedmiotem

rozstrzygnięcia było prawo do jednorazowego odszkodowania po śmierci R. G.

Przedmiot sporu i podstawa faktyczna są więc tożsame. Jednakże nie zachodzi

tożsamość stron postępowania, która wyznacza granice podmiotowe powagi rzeczy

osądzonej. W sprawie dotyczącej decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 14

grudnia 2006 r. wniosek o jednorazowe odszkodowanie złożyła T. G., która

występowała w toku całego procesu po stronie powodowej działając we własnym

imieniu. Wyroki Sądu Rejonowego z 26 lutego 2007 r. i Sądu Okręgowego z 13

czerwca 2007 r. dotyczyły T. G. i organu rentowego – Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych. W sprawie tej nie występowali małoletni M. i P. G., którzy złożyli

wniosek o jednorazowe odszkodowanie w niniejszej sprawie i występowali w niej

jako strona procesu.

Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Okręgowego wniósł w imieniu organu

rentowego jego pełnomocnik, zaskarżając wyrok ten w całości. Skarga kasacyjna

została oparta na podstawie naruszenia „prawa materialnego” przez jego błędną

wykładnię, w szczególności art. 199 § 1 pkt 2 i art. 366 k.p.c. w związku z art. 49a

ust. 2 ustawy z dnia 20 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu

wypadków przy pracy i chorób zawodowych (Dz.U. z 2009 r. Nr 167, poz. 1322 ze

zm.) w związku z art. 12, 13 i 14 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach

z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (Dz.U. z 1983 r. Nr 30, poz.

144 ze zm.) poprzez stwierdzenie, że w niniejszej sprawie nie zachodzi powaga

rzeczy osądzonej określona w art. 366 k.p.c., a tym samym brak jest podstaw do

zastosowania art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c., co uzasadnia zasądzenie jednorazowego

odszkodowania z tytułu śmierci ojca wnioskodawców.

Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu, ewentualnie o uchylenie

zaskarżonego wyroku i oddalenie odwołania wnioskodawców, oraz zasądzenie od

wnioskodawców na

rzecz organu

rentowego

procesowego w postępowaniu kasacyjnym.

zwrotu

kosztów zastępstwa

Konieczność przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżący uzasadnił

tym, że w sprawie istnieje potrzeba wykładni art. 366 k.p.c. w związku z art.199 § 1

pkt 2 k.p.c. w związku z art. 49a ust. 2 ustawy z dnia 20 października 2002 r. o

ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych

(Dz.U. z 2009 r. Nr 167, poz. 1322 ze zm.) w związku z art. 12, 13 i 14 ustawy z

dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób

zawodowych (Dz.U. z 1983 r. Nr 30, poz. 144 ze zm.) z uwagi na poważne

wątpliwości pojawiające się podczas interpretacji powołanych przepisów, a w

szczególności wyjaśnienie, czy możliwe jest, na podstawie przepisów ustawy z dnia

12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób

zawodowych, przyznanie jednorazowego odszkodowania z tytułu śmierci męża

wnioskodawczyni na podstawie ponownego wniosku wnioskodawczyni złożonego w

tej samej sprawie, lecz tym razem wyłącznie w imieniu małoletnich dzieci.

Organ rentowy podniósł, że ponadto w sprawie zachodzi konieczność

rozstrzygnięcia

istotnego

zagadnienia

prawnego,

sprowadzającego

się

do

wyjaśnienia kwestii: „czy prawomocny wyrok sądu, wydany na skutek odwołania

wnioskodawczyni od decyzji organu rentowego w sprawie jednorazowego

odszkodowania z tytułu śmierci męża wnioskodawczyni, korzysta z powagi rzeczy

osądzonej w rozumieniu art. 366 k.p.c. w związku z art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c. także w

stosunku do małoletnich dzieci wnioskodawczyni, które nie zostały ujęte we

wniosku o jednorazowe odszkodowanie, mimo że znajdowały się w kręgu osób

uprawnionych do tego odszkodowania”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie kwalifikuje się do przyjęcia jej do merytorycznego

rozpoznania.

Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do

rozpoznania, jeżeli: 1) w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, 2) istnieje

potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, 3) zachodzi nieważność

postępowania lub 4) skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona.

Nie spełnia obowiązku określonego w art. 3984 § 2 k.p.c. powołanie się przez

skarżącego na jakiekolwiek względy, które w jego ocenie uzasadniają przyjęcie

skargi do rozpoznania. Argumentacja uzasadniająca taki wniosek powinna

nawiązywać do wymienionych w art. 3989 § 1 k.p.c. przesłanek przedsądu (por.

postanowienie Sądu Najwyższego z 11 kwietnia 2006 r., II CSK 65/06, LEX nr

189753).

Jako okoliczności mające uzasadniać przyjęcie skargi kasacyjnej do

rozpoznania pełnomocnik strony skarżącej powołał potrzebę wykładni przepisów

prawnych oraz występujące w sprawie istotne zagadnienie prawne (art. 398 9 § 1

pkt 1 i 2 k.p.c.). Powołane przez skarżącego okoliczności nie uzasadniały – w

ocenie Sądu Najwyższego – przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

W rozpoznawanej sprawie nie występuje – powołana przez stronę skarżącą

– potrzeba wykładni przepisów prawnych, zwłaszcza dotyczących granic powagi

rzeczy osądzonej (art. 366 k.p.c. w związku z art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c.).

Odwołanie się do przesłanki istnienia potrzeby wykładni przepisów prawnych

budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie

sądów wymaga wykazania, że określony przepis prawa, mimo że budzi poważne

wątpliwości, nie doczekał się jeszcze wykładni bądź jego niejednolita wykładnia

wywołuje rozbieżności w orzecznictwie sądów, które należy przytoczyć (por.

postanowienie Sądu Najwyższego z 15 października 2002 r., II CZ 102/02, LEX nr

57231). Zgodnie z przyjętymi w doktrynie i judykaturze poglądami, brak potrzeby

wykładni przepisów prawnych ma miejsce wtedy, gdy przepisy te zostały

dostatecznie wyjaśnione w dotychczasowym orzecznictwie sądów, w szczególności

w orzecznictwie Sądu Najwyższego. Nie istnieje potrzeba wykładni przepisów

prawa (art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.) ani nie występuje w sprawie istotne zagadnienie

prawne (art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.), jeżeli Sąd Najwyższy zajął już stanowisko w

kwestii tego zagadnienia prawnego lub wykładni przepisów i wyraził swój pogląd we

wcześniejszych orzeczeniach, a nie zachodzą żadne okoliczności uzasadniające

zmianę tego poglądu (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 16 stycznia 2006 r.,

I PK 230/02, OSNAPiUS – wkładka 2003, nr 13, poz. 5).

Pełnomocnik strony skarżącej wskazał na konieczność dokonania „wykładni

art. 366 k.p.c. w związku z art.199 § 1 pkt 2 k.p.c. w związku z art. 49a ust. 2

ustawy z dnia 20 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu

wypadków przy pracy i chorób zawodowych (Dz.U. z 2009 r. Nr 167, poz. 1322 ze

zm.) w związku z art. 12,13, 14 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach

z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (Dz.U. z 1983 r. Nr 30, poz.

144 ze zm.) z uwagi na poważne wątpliwości pojawiające się podczas interpretacji

powołanych przepisów, a w szczególności wyjaśnienie, czy możliwe jest, na

podstawie przepisów ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu

wypadków

przy

pracy

i

chorób

zawodowych,

przyznanie

jednorazowego

odszkodowania z tytułu śmierci męża wnioskodawczyni na podstawie ponownego

wniosku wnioskodawczyni złożonego w tej samej sprawie, lecz tym razem

wyłącznie w imieniu małoletnich dzieci”.

Nie można się zgodzić z argumentami strony skarżącej o potrzebie

dokonania wykładni wskazanych przepisów w przedstawionym kontekście, przede

wszystkim dlatego, że najzupełniej oczywista jest odpowiedź na pytanie organu

rentowego „czy możliwe jest, na podstawie przepisów ustawy z dnia 12 czerwca

1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych,

przyznanie jednorazowego odszkodowania z tytułu śmierci męża wnioskodawczyni

na podstawie ponownego wniosku wnioskodawczyni złożonego w tej samej

sprawie, lecz tym razem wyłącznie w imieniu małoletnich dzieci”. Złożenie wniosku

o jednorazowe odszkodowanie przez jedna osobę uprawnioną do tego świadczenia

wyłącznie we własnym imieniu nie wywiera wpływu na sytuację innych osób

uprawnionych, którzy takiego wniosku nie złożyli.

Z powołanych przez skarżącego przepisów wynika, że członkom rodziny

pracownika, który zmarł wskutek wypadku przy pracy lub choroby zawodowej,

przysługuje jednorazowe odszkodowanie pieniężne (art. 12 pkt 1 ustawy z dnia 12

czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób

zawodowych). Członkami rodziny uprawnionymi do odszkodowania są między

innymi: 1) małżonek – zastrzeżeniem ust. 3 tego przepisu, oraz 2) dzieci własne i

przysposobione, pasierbowie, wnuki i rodzeństwo, spełniające w dniu śmierci

pracownika warunki wymagane do uzyskania renty rodzinnej. Sądy obu instancji

ustaliły, że wnioskodawczyni nie złożyła ponownego wniosku o przyznanie

jednorazowego odszkodowania z tytułu śmierci męża na swoją rzecz (w swoim

imieniu), ponieważ wniosek będący przedmiotem niniejszego postępowania wnieśli

małoletni /.../ – dzieci zmarłego, które były tylko reprezentowane w postępowaniu

przed organem rentowym i przed Sądami przez przedstawiciela ustawowego –

matkę T. G. Wnioskodawczyni złożyła swój własny wniosek o jednorazowe

odszkodowanie, będący przedmiotem decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z

14 grudnia 2006 r., a następnie postępowania przed sądami ubezpieczeń

społecznych. Wnioskodawczyni występowała w toku tamtego postępowania we

własnym imieniu. Wyroki Sądu Rejonowego z 26 lutego 2007 r. i Sądu Okręgowego

z 13 czerwca 2007 r. dotyczyły T. G. (jako odwołującej się od decyzji organu

rentowego) oraz organu rentowego – Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. W

poprzedniej sprawie nie występowali

w charakterze strony postępowania

sądowego małoletni M. i P. G ., którzy dopiero w niniejszej sprawie złożyli wniosek

o jednorazowe odszkodowanie i stali się stroną postępowania w tej sprawie.

Zgodnie z art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c. obligatoryjne odrzucenie pozwu następuje

w przypadku, jeżeli o to samo roszczenie pomiędzy tymi samymi stronami sprawa

jest w toku albo została już prawomocnie osądzona. Przepis ten - zarówno z punktu

widzenia przesłanki lis pendens, jak i res iudicata - powinien być wykładany i

stosowany w powiązaniu z art. 366 k.p.c., który reguluje zakres powagi rzeczy

osądzonej stanowiąc, że wyrok prawomocny ma powagę rzeczy osądzonej tylko co

do tego, co w związku z podstawą sporu stanowiło przedmiot rozstrzygnięcia, a

ponadto tylko między tymi samymi stronami. Prawomocny wyrok sądu ma zatem

powagę rzeczy osądzonej tylko co do tego, co w związku z podstawą sporu

stanowiło przedmiot rozstrzygnięcia, a ponadto tylko między tymi samymi stronami.

Innymi słowy, o wystąpieniu stanu powagi rzeczy osądzonej rozstrzyga nie tylko

sama tożsamość podstawy faktycznej i prawnej rozstrzygnięcia, ale równocześnie

tożsamość stron. Dopiero kumulacja obu tych przesłanek przesądza o wystąpieniu

powagi rzeczy osądzonej prowadzącej do nieważności postępowania (por.

postanowienie Sądu Najwyższego z 25 sierpnia 1998 r., I PKN 266/98, OSNP 1999

nr 17, poz. 554).

Powyższe rozważania należy odnieść również do drugiej przesłanki z

przedstawionych w ramach uzasadnienia wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do

rozpoznania.

Sformułowane przez stronę skarżącą zagadnienie prawne nie uzasadniało

przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania i angażowania Sądu Najwyższego w jej

merytoryczne rozpoznanie. Zasygnalizowana przez stronę skarżącą kwestia nie

może być uznana za istotne zagadnienie prawne w rozumieniu art. 398 9 § 1 pkt 1

k.p.c., a ma jedynie charakter pozornego zagadnienia prawnego.

Pełnomocnik strony skarżącej nie wykazał, że przedstawione zagadnienie

uzasadnia przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania ze względu na jej

publicznoprawne

funkcje

–

potrzebę

ujednolicenia

orzecznictwa

sądów

powszechnych lub rozwoju jurysprudencji. Tak określony cel skargi kasacyjnej

wynika nie tylko ze szczególnej konstrukcji tego nadzwyczajnego środka

zaskarżenia, ale przede wszystkim z ustrojowej, konstytucyjnej funkcji Sądu

Najwyższego, którą stanowi sprawowanie nadzoru nad działalnością wszystkich

innych sądów, a także zapewnianie prawidłowości oraz jednolitości wykładni prawa

i praktyki sądowej. W rozpoznawanej sprawie nie ma takich kwestii, których

rozstrzygnięcie przez Sąd Najwyższy służyłoby ujednoliceniu wykładni i stosowania

prawa oraz rozwojowi orzecznictwa.

Kwestia przedstawiona przez stronę skarżącą jako zagadnienie prawne

sprowadza się do pytania o granice podmiotowe powagi rzeczy osądzonej w

niniejszej sprawie w relacji do sprawy prawomocnie zakończonej wyrokami Sądu

Rejonowego z 26 lutego 2007 r. i Sądu Okręgowego z 13 czerwca 2007 r.

dotyczącymi jedynie T. G. i nie stanowi istotnego zagadnienia prawnego. Powaga

rzeczy osądzonej

występuje

w

zakresie

przedmiotowym

i

podmiotowym,

określonym wydanym wyrokiem. O wystąpieniu stanu powagi rzeczy osądzonej

rozstrzyga tożsamość stron, występujących w poprzednim postępowaniu (choćby w

odmiennych rolach procesowych), tożsamość podstawy faktycznej i prawnej

rozstrzygnięcia. Dopiero kumulacja tych przesłanek przesądza o wystąpieniu

powagi rzeczy osądzonej (por. między innymi wyroki Sądu Najwyższego z 13

kwietnia 2007 r., I CSK 479/06, LEX nr 253401, z 6 marca 2008 r., II UK 144/07,

LEX nr 420911). Podmiotowe granice powagi rzeczy osądzonej dotyczą stron

postępowania. Wyroki mają powagę rzeczy osądzonej tylko między tymi samymi

stronami.

Skarga kasacyjna jest nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia prawomocnego

wyroku, co oznacza, że w postępowaniu kasacyjnym nie rozpoznaje się sprawy

merytorycznie w kolejnej instancji. Skarga jest instrumentem wybitnie kontrolnym.

Wymaganie dotyczące przedstawienia okoliczności uzasadniających przyjęcie

skargi kasacyjnej do rozpoznania wprowadzone zostało w związku z instytucją

przedsądu. Ma ono umożliwić stronie wnoszącej skargę kasacyjną przekonanie

Sądu Najwyższego o istnieniu przesłanek, na których opiera się wstępne badanie

skargi pod kątem przyjęcia (dopuszczenia) jej do rozpoznania (por. postanowienie

Sądu Najwyższego z 11 kwietnia 2006 r., II CSK 65/06, LEX nr 198753). Dla

spełnienia obowiązku określonego w art. 3984 § 2 k.p.c. konieczne jest

przedstawienie argumentacji przekonującej o potrzebie przyjęcia jej do rozpoznania

przez Sąd Najwyższy. O tym, czy skarga kasacyjna zawiera niezbędny dla niej

element, o którym mowa we wspomnianym przepisie, decyduje nie tyle użycie w

niej

określeń

konstrukcyjnych

nawiązujących

skargi

do

kasacyjnej,

ustawowo

lecz

sformułowanych

merytoryczna

ocena

wymagań

argumentów

przytoczonych w skardze, które powinny w sposób przekonywający świadczyć o

tym, że zachodzi przynajmniej jedna z okoliczności opisanych w art. 398 9 § 1 k.p.c.,

uzasadniających rozpoznanie jej przez Sąd Najwyższy.

W rozpoznawanej sprawie nie zostało przez stronę skarżącą wykazane, że w

sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, ani że istnieje potrzeba wykładni

przepisów

prawnych

budzących

poważne

wątpliwości

lub

wywołujących

rozbieżności w orzecznictwie sądów.

Mając na uwadze powyższe okoliczności, Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia

skargi kasacyjnej do rozpoznania na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c.