I UK 3/13 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I UK 3/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 28 maja 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Małgorzata Gersdorf (przewodniczący)

SSN Józef Iwulski

SSN Roman Kuczyński (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania M.R.

przeciwko Prezesowi Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego

z udziałem zainteresowanej W.R.

o ubezpieczenie społeczne rolników,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 28 maja 2013 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 5 czerwca 2012 r., sygn. akt […]

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 23 marca 2010 r. Sąd Okręgowy w K. - Sąd Ubezpieczeń

Społecznych zmienił zaskarżoną decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia

Społecznego Oddział Regionalny w K. z dnia 16 listopada 2009 r. w ten sposób, że

ustalił, iż M.R. w okresie od 1 października 2004 r. do 30 czerwca 2008 r. podlegał

ubezpieczeniu społecznemu rolników.

Apelację od powyższego wyroku wywiódł organ rentowy, zaskarżając go w

całości i zarzucając mu naruszenie prawa materialnego, a to art. 7 ust. 1 i art. 16

ust. 3 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (t. j.:

Dz.U. z 2008 r., nr 50, poz. 291 ze zm.) poprzez jego niezastosowanie, błędną

wykładnię i zastosowanie w sprawie art. 5a tej ustawy.

Rozpoznając apelację organu rentowego po raz pierwszy Sąd Apelacyjny

wyrokiem z dnia 16 listopada 2010 r. zmienił zaskarżony wyrok i oddalił odwołanie.

Na skutek skargi kasacyjnej wnioskodawcy od powyższego wyroku,

wyrokiem z dnia 12 grudnia 2011 r., sygn. […], Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony

wyrok, zniósł postępowanie przed Sądem Apelacyjnym i przekazał sprawę temu

Sądowi do ponownego rozpoznania, uznając za zasadny zarzut naruszenia

przepisów postępowania, skutkujący nieważnością postępowania stosownie do art.

379 pkt 2 k.p.c., polegający na tym że, że Sąd Apelacyjny zaniechał wezwania

organu rentowego do uzupełnienia braków apelacji złożonej w jego imieniu przez

radcę prawnego W.B., przy braku w aktach sprawy pełnomocnictwa procesowego

od organu rentowego dla tego pełnomocnika. Powyższy brak formalny mógł być

usunięty potwierdzeniem przez stronę dokonanych przez pełnomocnika czynności,

jak przyjęto w uchwale 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 23 stycznia 2009 r., III

CZP 118/08, OSNC 2009 nr 6 poz. 76, jednakże nie został w tym celu wyznaczony

stronie odpowiedni termin. Ponieważ wadliwości powyższej nie dało się

konwalidować na etapie postępowania kasacyjnego, koniecznym stało się

uchylenie zaskarżonego wyroku i zniesienie postępowania w zakresie dotkniętym

nieważnością na podstawie art. 386 § 2 k.p.c. w związku z art. 398 21 k.p.c.

Rozpoznając

sprawę

ponownie

po

uchyleniu

zaskarżonego

skargą

kasacyjną wyroku Sąd Apelacyjny, w pierwszej kolejności zobowiązał organ

rentowy do uzupełnienia braków apelacji w trybie art. 373 k.p.c. w związku z art.

130 § 1 k.p.c. oraz art. 89 § 1 k.p.c. poprzez dołączenie pełnomocnictwa

udzielonego wnoszącemu apelację radcy prawnemu W.B. W zakreślonym terminie

powyższy

brak

został

uzupełniony

poprzez

dołączenie

pełnomocnictwa

procesowego

udzielonego

radcy

prawnemu

W.B.

przez

dyrektora

A.K.,

upoważnionego do udzielania pełnomocnictw procesowych przez Prezesa Kasy

Rolniczego

Ubezpieczenia

Społecznego

zgodnie

z

treścią

przedłożonego

pełnomocnictwa (pełnomocnictwa - k. 66 i 67 akt sprawy). Uzupełnienie braku

apelacji polegającego na nie wykazaniu należytego umocowania w zakreślonym

terminie pozwoliło na merytoryczne rozpoznanie tej apelacji.

Odnosząc się do zarzutów podniesionych w apelacji Sąd Apelacyjny uznał,

że w całości apelacja zasługiwała na uwzględnienie. W ocenie Sądu Apelacyjnego,

słusznie organ rentowy zarzucił, że dokonana przez Sąd Okręgowy wykładnia art.

5a ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym

rolników (t. j.: Dz.U. z 2008 r. Nr 50, poz. 291 ze zm.) jest błędna. Z niespornego

stanu faktycznego sprawy wynikało, że wnioskodawca M.R. od 20 listopada 1995 r.

prowadził pozarolniczą działalność gospodarczą, podlegając nadal ubezpieczeniu

społecznemu rolników. Od 1 października 2004 r. do 31 grudnia 2005 r. realizował

on jednakże zatrudnienie w ramach umowy zlecenia i z tego tytułu podlegał

ubezpieczeniom społecznym stosownie do treści art. 6 ust. 1 pkt 4 ustawy z 13

października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - t.j. Dz.U. z 2009 r. Nr

205, poz. 1585 ze zm.). Z kolei zgodnie z art. 6 ust. 1 pkt 5 i art. 12 ust. 1 w zw. z

art. 13 pkt 4 tej ustawy, osoba prowadząca pozarolniczą działalność gospodarczą

podlega obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu od dnia rozpoczęcia wykonywania działalności do dnia zaprzestania jej

wykonywania. Podleganie przez rolnika innemu ubezpieczeniu społecznemu

zdefiniowanemu w art. 6 pkt 12 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników jako

ubezpieczenie społeczne lub zaopatrzenie emerytalne określone w odrębnych

przepisach, powoduje jego wykluczenie z ubezpieczenia rolniczego (art. 7 ust. 1 in

fine oraz art. 16 ust. 3 ustawy). Jedyny wyłom od tej zasady uregulowany został w

art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Skarżący zasadnie wywodził,

że w wyniku podjęcia zatrudnienia na podstawie umowy zlecenia wnioskodawca

przestał być rolnikiem, o którym stanowi art. 5a ust. 1 tej ustawy, a więc

spełniającym warunki do podlegania nadal ubezpieczeniu rolniczemu, a w

konsekwencji po zakończeniu wykonywania tej umowy podlegał ubezpieczeniom

społecznym osób prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą.

Odnosząc się z kolei do zarzutów wnioskodawcy podniesionych na

rozprawie apelacyjnej w dniu 5 czerwca 2012 r. Sąd Apelacyjny uznał, że są one

bezzasadne. W świetle treści art. 47711 k.p.c. uznał, że nie sposób uwzględnić

zarzutu nieważności postępowania z uwagi na niewezwanie do udziału w sprawie

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych oraz wspólników spółki cywilnej M., z którymi

łączyła

wnioskodawcę

umowa

zlecenia.

Uwzględniając

zasadę,

iż

treść

zaskarżonej decyzji określa przedmiot postępowania w sprawie toczącej się na

skutek odwołania od tej decyzji przedmiotem niniejszej sprawy była ocena

możliwości dalszego pozostania wnioskodawcy w ubezpieczeniu społecznym

rolników. Sąd Apelacyjny stwierdził, że wyłączenie wnioskodawcy z tego

ubezpieczenia

zaskarżoną

decyzją

wnioskodawcy

ubezpieczeniem

w konsekwencji

społecznym

w

prowadzi

Zakładzie

do

objęcia

Ubezpieczeń

Społecznych na podstawie przepisów o systemie ubezpieczeń społecznych i

powstania po stronie ZUS uprawnienia do żądania zapłaty należnych z tytułu tego

ubezpieczenia

składek,

jednakże

Zakład

Ubezpieczeń

Społecznych

jako

hipotetycznie zainteresowany rozstrzygnięciem sprawy, nie zgłaszał ani wniosku o

dopuszczenie do udziału w postępowaniu ani zarzutu pominięcia go w tym

postępowaniu, a tylko w takim przypadku można byłoby uwzględnić zarzut

nieważności postępowania na podstawie art. 379 pkt 5 k.p.c. Brak było także

podstaw do przyjęcia, iż zainteresowanymi w rozumieniu art. 47711 § 2 k.p.c. w

niniejszej sprawie winni być wspólnicy spółki M., skoro rozstrzygnięcie w niniejszej

sprawie kwestii podlegania wnioskodawcy ubezpieczeniu rolniczemu nie miało

żadnego znaczenia dla ich praw i obowiązków w sytuacji, gdy z tytułu zawartych

umów zlecenia zgłosili oni wnioskodawcę do ubezpieczenia społecznego i

zdrowotnego, opłacając należne z tego tytułu składki (k. 121 akt KRUS). Za

bezzasadny Sąd uznał także zarzut rozpoznania apelacji pomimo nie doręczenia

jej odpisu zainteresowanej W.R., mającej w niniejszym postępowaniu status strony

w rozumieniu art. 47711 § 1 k.p.c. Sąd wskazał, że pomimo treści jej oświadczenia

o nie otrzymaniu przez nią odpisu apelacji (k. 740, odpis apelacji został doręczony

zainteresowanej na aktualny adres (tożsamy z adresem wskazanym

w

„oświadczeniu” i wydany do rąk dorosłego domownika - męża M.R., co czyni

zadość przepisom do doręczeniach, tj. art. 138 § 1 k.p.c.

Pełnomocnik odwołującego się M.R. zaskarżył w całości wyrok Sądu

Apelacyjnego Wydział III Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 5 czerwca 2012

r. Na zasadzie art. 380 k.p.c. w związku z art. 398 21 k.p.c., objął zakresem

zaskarżenia

postanowienie

Sądu

Apelacyjnego,

w

przedmiocie

odmowy

odrzucenia apelacji, wydanego na rozprawie apelacyjnej w dniu 5 czerwca 2012 r.

Jako

podstawę

skargi

kasacyjnej

wskazał

naruszenie

przepisów

prawa

procesowego: - art. 373 k.p.c. poprzez rozpoznanie apelacji strony pozwanej

pomimo zaistnienia przesłanek do jej odrzucenia; oraz - art. 378 § 1 k.p.c. i art. 386

§ 2 k.p.c. w związku z art. 47711 § 1 i 2 k.p.c. i art. 379 pkt 5 k.p.c. poprzez nie

dostrzeżenie z urzędu przez sąd drugiej instancji nieważności postępowania przed

sądem pierwszej instancji, wynikającej z faktu nie wezwania do udziału w sprawie

w charakterze zainteresowanego Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.

Wskazując na powyższą podstawę skargi kasacyjnej wniósł o uchylenie

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania i

orzeczenia o kosztach Sądowi Apelacyjnemu - ewentualnie - o uchylenie

zaskarżonego wyroku i poprzedzającego go wyroku Sądu Okręgowego w K. z dnia

23 marca 2010 r. i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach Sądowi Okręgowemu w K.

W uzasadnieniu pełnomocnik odwołującego wskazał, że logiczną i prawną

konsekwencją wydanego w sprawie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 12 grudnia

2011 r., I UK 133/11 było to, iż Sąd Apelacyjny, przy ponownym rozpoznaniu

sprawy, wystosował do strony pozwanej wezwanie do uzupełnienia braków

formalnych apelacji, m.in. poprzez przedłożenie pełnomocnictwa (k. 63 a.s.).

Powyższe wezwanie wiązało się z tym, że jak to skutecznie podnosił uprzednio

pełnomocnik odwołującego się, apelację w sprawie złożył pełnomocnik strony

pozwanej, który nie wykazał swego umocowania. W zaistniałej sytuacji,

uzupełnienie przez stronę pozwaną braków formalnych apelacji powinno polegać

bądź to na przedłożeniu pełnomocnictwa procesowego, które ze względu na datę

jego udzielenia lub treść zawartego w nim oświadczenia mocodawcy obejmowało

by swym zakresem umocowanie do złożenia w imieniu strony pozwanej apelacji od

wyroku sądu pierwszej instancji w dniu jej wpływu do Sądu Okręgowego w K., lub

też na przedłożeniu pełnomocnictwa z daty co prawda późniejszej niż data wpływu

apelacji do sądu pierwszej instancji, lecz z jednoczesnym zatwierdzeniem przez

mocodawcę czynności procesowej polegającej na zaskarżeniu wyroku sądu

pierwszej instancji apelacją. Strona pozwana przedłożyła natomiast ogólne

pełnomocnictwo do zastępowania KRUS przed sądami, którego treść nie

nawiązuje w żaden sposób do sprawy niniejszej, a które udzielone zostało W.B. po

upływie blisko dwóch lat licząc od dnia wpływu apelacji do Sądu Okręgowego w K.,

(pełnomocnictwo k. 66 a.s., apelacja k. 17 a.s.). W żaden przy tym sposób strona

pozwana (mocodawca) nie potwierdziła czynności procesowych dokonanych przez

radcę prawnego (pełnomocnik) przed datą udzielenia mu pełnomocnictwa.

Istota kolejnego zarzutu zawartego w ramach podstaw niniejszej skargi

kasacyjnej sprowadza się do tego, iż Sąd Apelacyjny nie dostrzegł z urzędu

nieważności postępowania przed Sądem Okręgowym. Niedostrzeżona przez Sąd

Apelacyjny nieważność postępowania przed sądem pierwszej instancji wynika

stąd, iż Sąd Okręgowy nie wezwał do udziału w sprawie w charakterze

zainteresowanego

Zakładu

Ubezpieczeń

Społecznych,

pomimo

tego,

że

rozstrzygnięcie zaskarżonej decyzji wywiera istotny wpływ na treść praw i

obowiązków istniejących w ramach stosunku ubezpieczeniowego, którego stroną

jest Zakład Ubezpieczeń Społecznych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych pojęcie zdolności sądowej

a także katalog stron postępowania zostały odrębnie uregulowane. Zgodnie z art.

460 § 1 k.p.c. zdolność sądową w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych

ma organ rentowy. Organ ten jest stroną postępowania w myśl art. 477 11 § 1 k.p.c.

Natomiast w art. 476 § 4 k.p.c. zostało zdefiniowane pojęcie organów rentowych.

Jest nim, między innymi Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego. Na

podstawie art. 36 ust. 2, art. 41a, art. 52 i art. 55 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o

ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz.U. z 1998 r. Nr 7, poz. 25 ze zm.) Prezesa

Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego upoważnił Dyrektorów i innych

wskazanych pracowników Oddziałów Regionalnych Kasy do wydawania i

podpisywania w imieniu Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego,

decyzji między innymi w sprawach podlegania i ustania ubezpieczeniu, wysokości

należności z tytułu składek i dochodzenia należności z tytułu ubezpieczenia

rolniczego. Dyrektorzy Oddziałów Regionalnych Kasy działają w imieniu Prezesa

Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, a Prezes Kasy Rolniczego

Ubezpieczenia Społecznego jest stroną postępowania jako organ rentowy. Jest

zatem mocodawcą. Jako mocodawca, a nie organ uprawniony do działania za

mocodawcę

udziela

pełnomocnictwa,

Dyrektorom,

a

oni

pełnomocnikom

procesowym. Dokument pełnomocnictwa z podpisem dyrektora – działającego w

imieniu mocodawcy - jest wystarczający w świetle art. 89 § 1 k.p.c. do

występowania tak umocowanego pełnomocnika w sprawie z zakresu ubezpieczeń

społecznych przed Sądem. Takie poglądy co do udzielania pełnomocnictwa

procesowego w postępowaniu odrębnym w sprawach z zakresu prawa pracy i

ubezpieczeń społecznych zostały wyrażone w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 8

stycznia 2008 r., I UK 172/07. Sąd Najwyższy nawiązał w nim do postanowienia

Sądu Najwyższego z dnia 5 sierpnia 2005 r., II UZ 48/05 (OSNP 2006 nr 11-12,

poz. 196) i stwierdził, że nie zachodzi nieważność postępowania w sytuacji, gdy do

akt sprawy zostało złożone pełnomocnictwo udzielone (podpisane) przez dyrektora

oddziału

Zakładu

Ubezpieczeń

Społecznych

bez

dołączenia

dokumentu

potwierdzającego, że dyrektor oddziału został do tego upoważniony przez Prezesa

ZUS. Pogląd ten został podtrzymany w wyroku z dnia 16 czerwca 2009 r., I UK

24/09 (niepublikowanym).

W niniejszej sprawie konsekwencją wydanego w sprawie wyroku Sądu

Najwyższego z dnia 12 grudnia 2011 r., I UK 133/11 było to, że Sąd Apelacyjny

ponownie rozpoznawał tę sprawę w postępowaniu apelacyjnym, bowiem wyrokiem

tym zostało ono zniesione. Innymi słowy stwierdzoną przez Sąd Najwyższy

nieważność tamtego postępowania (art. 379 pkt 2 k.p.c.), należy odczytywać tak

jak by w ogóle tamto postępowanie się nie toczyło. Mając powyższe na uwadze nie

są zasadne twierdzenia wskazane w skardze kasacyjnej, że w zaistniałej sytuacji,

uzupełnienie przez stronę pozwaną braków formalnych apelacji powinno polegać

bądź to na przedłożeniu pełnomocnictwa procesowego, które ze względu na datę

jego udzielenia lub treść zawartego w nim oświadczenia mocodawcy obejmowało

by swym zakresem umocowanie do złożenia w imieniu strony pozwanej apelacji od

wyroku sądu pierwszej instancji w dniu jej wpływu do Sądu Okręgowego w K., lub

też na przedłożeniu pełnomocnictwa z daty co prawda późniejszej niż data wpływu

apelacji do sądu pierwszej instancji, lecz z jednoczesnym zatwierdzeniem przez

mocodawcę czynności procesowej polegającej na zaskarżeniu wyroku sądu

pierwszej instancji apelacją.

W niniejszej sprawie na rozprawie apelacyjnej w dniu 5 czerwca 2012 r.

pełnomocnik organu rentowego podtrzymał apelację z dnia 19 kwietnia 2010 r., a w

tym

postępowaniu

był

prawidłowo

umocowany

–

przedłożył

stosowne

pełnomocnictwo do zastępowania Prezesa KRUS przed sądami orzekającymi w tej

sprawie.

W aktach sądowych znajduje się pełnomocnictwo Prezesa KRUS dla

Dyrektora Oddziału Regionalnego w K. A.K. wydane w dniu 29 listopada 2005 r.

oraz dalsze pełnomocnictwo wydane w dniu 14 marca 2012 r. przez wyżej

wymienionego dyrektora dla radcy prawnego W.B.

Mając na uwadze, że postępowanie apelacyjne dotknięte nieważnością

zostało zniesione oraz okoliczność, że w nowo toczącym się postępowaniu

apelacyjnym pełnomocnik przedłożył aktualne pełnomocnictwo i na pierwszej

rozprawie apelacyjnej podtrzymał pisemną apelację, nie jest uzasadniony zarzut

skargi kasacyjnej, skutkujący odrzuceniem apelacji na podstawie art. 373 k.p.c.,

polegający na braku potwierdzenia przez mocodawcę czynności procesowych

dokonanych

przez

radcę

prawnego

W.B.

przed

datą

udzielenia

mu

pełnomocnictwa.

Odnosząc się do drugiego zarzutu apelacji, polegającego na naruszeniu

przez Sąd Apelacyjny art. 378 § 1 k.p.c. i art. 386 § 2 k.p.c. w związku z art. 477 11

§ 1 i 2 k.p.c. i art. 379 pkt 5 k.p.c. poprzez nie dostrzeżenie z urzędu przez sąd

drugiej instancji nieważności postępowania przed sądem pierwszej instancji,

wynikającej z faktu nie wezwania do udziału w sprawie w charakterze

zainteresowanego Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, Sąd Najwyższy podziela

stanowisko tego Sądu, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych, jako hipotetycznie

zainteresowany rozstrzygnięciem sprawy, nie zgłaszał ani wniosku o dopuszczenie

do udziału w postępowaniu ani zarzutu pominięcia go w tym postępowaniu, a tylko

w takim przypadku można byłoby uwzględnić zarzut nieważności postępowania na

podstawie art. 379 pkt 5 k.p.c.

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji na

podstawie art. 39814 k.p.c.

/tp/