I UK 299/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I UK 299/11

POSTANOWIENIE

Dnia 29 marca 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Józef Iwulski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Katarzyna Gonera

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska

w sprawie z odwołania K. S.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o emeryturę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 29 marca 2012 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonego od postanowienia Sądu Apelacyjnego

z dnia 18 kwietnia 2011 r.,

oddala skargę kasacyjną.

UZASADNIENIE

Postanowieniem z dnia 9 lutego 2011 r., Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych odrzucił odwołanie ubezpieczonego K. S. od decyzji

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 27 lipca 2010 r. odmawiającej

wnioskodawcy ustalenia prawa do emerytury.

Sąd pierwszej instancji wskazał, że ubezpieczony dwukrotnie wnosił o

przyznanie prawa do emerytury górniczej, jednakże w tym przedmiocie zapadły

dwa prawomocne wyroki sądu ubezpieczeń społecznych oddalające odwołania od

decyzji organu rentowego odmawiających ustalenia prawa do emerytury. Sąd

Okręgowy wyrokiem z dnia 19 lutego 2009 r., oddalił odwołanie od decyzji organu

rentowego z dnia 30 września 2008 r., natomiast Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 9

lutego 2010 r., oddalił odwołanie od kolejnej decyzji organu rentowego z dnia 17

czerwca 2009 r. W uzasadnieniu wyroku z dnia 9 lutego 2010 r. Sąd Okręgowy

zwrócił uwagę, że wnioskodawca - pozostając nadal w stosunku pracy - nie spełnia

warunku przewidzianego w art. 184 ust. 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U.

z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.; dalej ustawa o emeryturach i rentach z FUS),

co powoduje odmowę przyznania prawa do emerytury bez konieczności badania,

jaki charakter miała praca świadczona przez ubezpieczonego w spornym okresie.

W dniu 28 czerwca 2010 r. ubezpieczony ponownie złożył wniosek o przyznanie

emerytury na podstawie art. 114 lub art. 46 w związku z art. 39 ustawy o

emeryturach i rentach z FUS, w którym domagał się zaliczenia do okresu

wykonywania pracy górniczej pracy świadczonej na rzecz Przedsiębiorstwa Robót

Górniczych, Odwodnieniowych i Rekultywacyjnych od dnia 6 lipca 1982 r. do dnia

31 maja 1993 r. Organ rentowy nie uznał tego zatrudnienia jako okresu

wykonywania pracy górniczej. Sąd pierwszej instancji ustalił ponadto, że

ubezpieczony nadal pozostaje w stosunku pracy.

Sąd Okręgowy doszedł do przekonania, że w obecnym postępowaniu

zachodzą przesłanki odrzucenia odwołania na podstawie art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c. W

ocenie

Sądu

pierwszej

instancji,

kwestia

dotycząca

niespełnienia

przez

wnioskodawcę przesłanek nabycia prawa do emerytury, zawartych w art. 39, 46 i

184 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS dlatego, że nie nastąpiło

rozwiązanie jego stosunku pracy, została już prawomocnie przesądzona w wyroku

z dnia 9 lutego 2010 r. Skoro ta przesłanka warunkująca nabycie prawa do

emerytury nie uległa zmianie (wnioskodawca nadal pozostaje w stosunku pracy), to

Sąd w niniejszym procesie, w celu zbadania dalszych przesłanek nabycia prawa do

emerytury przez wnioskodawcę, musiałby dokonać ustaleń sprzecznych z już

prawomocnie osądzoną sprawą, a więc przyjąć, że rozwiązanie stosunku pracy, w

jakim ubezpieczony aktualnie pozostaje, nie stanowi przesłanki koniecznej do

nabycia uprawnień emerytalnych. Jednak takie ustalenie w sposób ewidentny

naruszałoby powagę rzeczy osądzonej wynikającą z poprzedniego prawomocnego

wyroku sądowego, niezależnie od tego, że rozpoznawane odwołanie dotyczy

kolejnej (nowej) decyzji organu rentowego (innej niż będącej przedmiotem

rozpoznania w sprawie IV U …/09).

Postanowieniem z dnia 18 kwietnia 2011 r., Sąd Apelacyjny oddalił zażalenie

ubezpieczonego na postanowienie Sądu pierwszej instancji o odrzuceniu

odwołania. W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia Sąd drugiej instancji wskazał, że

wnioskodawca - urodzony w dniu 26 stycznia 1953 r. - na razie nie może ubiegać

się o emeryturę na podstawie art. 184 ust. 1 i art. 32 ustawy o emeryturach i

rentach z FUS, ponieważ nie osiągnął wieku emerytalnego wynoszącego 60 lat.

Sąd Apelacyjny przypomniał, że wnioskodawca wywodzi żądanie z art. 39 ustawy o

emeryturach i rentach z FUS, twierdząc, że w jego przypadku wiek emerytalny

powinien być obniżony o 10 lat ze względu na wykonywaną przez niego pracę

górniczą. Jednak nawet w takim przypadku ma zastosowanie art. 184 ust. 2 ustawy

o emeryturach i rentach z FUS, który bezwzględnie wymaga rozwiązania stosunku

pracy od ubezpieczonego będącego pracownikiem. Ten warunek jest konieczny do

nabycia przez wnioskodawcę prawa do emerytury, a nie tylko do wypłaty tego

świadczenia (co błędnie sugeruje ubezpieczony). Sąd odwoławczy zwrócił ponadto

uwagę,

że

w poprzedniej

sprawie

ubezpieczony

wywodził

roszczenie

z

wykonywania pracy w szczególnych warunkach w Zakładzie Robót Górniczych,

Odwodnieniowych i Rekultywacyjnych w okresie od 6 lipca 1982 r. do 31 maja 1993

r. Skoro jednak wnioskodawca pozostaje w stosunku pracy, to nie spełnia warunku

z art. 184 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, co prowadzi do odmowy

przyznania prawa do emerytury, bez konieczności badania charakteru pracy

wykonywanej przez niego w Zakładzie Robót Górniczych, Odwodnieniowych

Rekultywacyjnych. Tym samym (z uwagi na brak rozwiązania stosunku pracy przez

ubezpieczonego)

należy

przyjąć,

że

w

poprzednim

orzeczeniu

została

prawomocnie osądzona kwestia braku uprawnień emerytalnych wnioskodawcy

wywodzonych z tej samej podstawy faktycznej i prawnej, co w obecnym

postępowaniu, a to z kolei rodzi konieczność odrzucenia odwołania na podstawie

art. 199 § 1 k.p.c.

Od postanowienia Sądu Apelacyjnego ubezpieczony wniósł skargę

kasacyjną, w której zarzucił naruszenie: 1) art. 397 § 2 w związku z art. 199 § 1 pkt

2 oraz art. 366 k.p.c. przez przyjęcie, że zachodzą podstawy do odrzucenia

odwołania i uznanie, że sprawa pomiędzy skarżącym a organem rentowym została

już prawomocnie rozstrzygnięta, co powoduje zamknięcie skarżącemu możliwości

dochodzenia roszczeń przed sądem; 2) art. 397 § 2 w związku z art. 328 § 2 k.p.c.

przez niewyjaśnienie podstawy prawnej i faktycznej postanowienia Sądu drugiej

instancji, co uniemożliwia kontrolę kasacyjną tego orzeczenia; 3) art. 397 § 2 w

związku z art. 385 k.p.c. przez oddalenie zażalenia, mimo że nie było ono

bezzasadne, w szczególności w sytuacji, gdy trafnie podniesiono w nim zarzut

naruszenia przez Sąd pierwszej instancji art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c.; 4) art. 83 ust. 2

ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych

(jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.) przez uznanie, że

ubezpieczony nie był uprawniony do zaskarżenia decyzji wydanej przez organ

rentowy w dniu 27 lipca 2010 r. ze względu na to, iż poprzednie postępowanie w

kwestii ustalenia prawa do emerytury zakończyło się wydaniem prawomocnego

orzeczenia; 5) art. 386 § 4 k.p.c. w związku z art. 176 ust. 1 Konstytucji RP przez

oddalenie zażalenia, w sytuacji nierozpoznania istoty sprawy przez Sąd Okręgowy

oraz wskutek niewydania przez Sąd drugiej instancji orzeczenia merytorycznego; 6)

art. 46 w związku z art. 39 ustawy o emeryturach i rentach z FUS wskutek

wadliwego uznania, że skoro ubezpieczony nie rozwiązał stosunku pracy, to nie

może nabyć prawa do emerytury z uwagi na to, że według Sądu odwoławczego

rozwiązanie stosunku pracy jest warunkiem koniecznym do nabycia emerytury.

W uzasadnieniu podstaw kasacyjnych skarżący wywiódł w szczególności, że

postanowienie wydane przez Sąd Apelacyjny jest "rażąco krzywdzące", skoro

wadliwie przyjęto w nim, że wystąpiła powaga rzeczy osądzonej z uwagi na

uprzednio toczące się postępowanie sądowe. W ten sposób ubezpieczony został

niesłusznie pozbawiony przez Sąd prawa do merytorycznego rozpoznania

zgłoszonego przez siebie żądania dotyczącego przyznania prawa do emerytury.

Według skarżącego w obecnym postępowaniu nie ma zastosowania norma

wynikająca z art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c., bowiem postępowanie w sprawie z zakresu

ubezpieczeń społecznych jako jedno z postępowań odrębnych, w zakresie zasady

res iudicata rządzi się innymi regułami niż inne rodzaje postępowania cywilnego.

Powaga rzeczy osądzonej zostaje w tym wypadku znacznie ograniczona. Według

skarżącego, art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c. daje sądowi możliwość odrzucenia odwołania

tylko wówczas, gdy zostało ono wniesione od decyzji organu rentowego już

wcześniej zaskarżonej odwołaniem, które zostało oddalone prawomocnym

wyrokiem sądowym. W każdym innym przypadku odwołanie wniesione od nowej

(kolejnej) decyzji podlega merytorycznemu rozpoznaniu zgodnie z zasadą

wyrażoną w art. 83 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, według

której odwołanie do sądu powszechnego przysługuje od każdej decyzji organu

rentowego, z wyjątkiem decyzji wymienionych w art. 83 ust. 4 tej ustawy. Wydanie

przez organ rentowy nowej decyzji, także w odniesieniu do świadczenia będącego

przedmiotem wcześniejszej sprawy zakończonej prawomocnym wyrokiem sądu,

uprawnia zatem wnioskodawcę do wniesienia odwołania do sądu i takie odwołanie

powinno podlegać merytorycznemu rozpoznaniu. W przedmiotowej sprawie organ

rentowy, po rozpoznaniu wniosku złożonego przez skarżącego, wydał w dniu 27

lipca 2010 r. nową decyzję. Gdyby organ rentowy uznał, że w aktualnym

postępowaniu zachodzi tożsamość podmiotowa i przedmiotowa z uprzednio

złożonym wnioskiem (który zainicjował poprzednie postępowanie sądowe), to nie

wydałby w ogóle decyzji, wychodząc z założenia, że ta sprawa została już

prawomocnie rozstrzygnięta. Tymczasem wyrok Sądu Okręgowego z dnia 9 lutego

2010 r. został wydany zanim doszło do wydania przez organ rentowy decyzji z 27

lipca 2010 r. i odnosił się do decyzji organu rentowego z 17 czerwca 2009 r.

odmawiającej skarżącemu prawa do emerytury. To zaś oznacza, że decyzja z dnia

27 lipca 2010 r. nie była przedmiotem sprawy prawomocnie już rozstrzygniętej

wyrokiem sądowym z dnia 9 lutego 2010 r. W związku z tym decyzja z 27 lipca

2010 r. nie została wcześniej poddana kontroli sądu i nie można mówić o powadze

rzeczy osądzonej. Naruszenie przepisów postępowania cywilnego przez Sąd

Apelacyjny polegało zatem na wadliwym uznaniu, że sprawa skarżącego była

przedmiotem postępowania wszczętego w 2009 r. i odwołanie należy odrzucić,

chociaż przedmiotem uprzedniego postępowania sądowego było skontrolowanie

rozstrzygnięcia

organu

rentowego

zawartego

w

zupełnie

innej

decyzji.

Konsekwencją takiego naruszenia było nierozpoznanie przez Sąd Apelacyjny istoty

sprawy (zaniechanie zbadania podstaw odwołania w aspekcie materialnoprawnym).

Ubezpieczony wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie

sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, ewentualnie o uchylenie

postanowienia Sądu pierwszej instancji i przekazanie sprawy temu Sądowi do

ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie kosztów postępowania.

Sąd Najwyższy wziął pod uwagę, co następuje:

Skarga kasacyjna podlega oddaleniu, bowiem powołany w niej w pierwszej

kolejności zarzut naruszenia art. 397 § 2 w związku z art. 199 § 1 pkt 2 w związku z

art. 366 k.p.c. jest nieuzasadniony. Jedną z przesłanek odrzucenia pozwu przez

sąd w postępowaniu cywilnym jest sytuacja, w której o to samo roszczenie

pomiędzy tymi samymi stronami sprawa jest w toku albo została już prawomocnie

osądzona (art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c.). W sprawach z zakresu ubezpieczeń

społecznych postępowanie sądowe nie jest inicjowane przez wniesienie pozwu,

lecz odwołania od decyzji wydanej przez organ rentowy. Powszechnie przyjmuje się

jednak, że odwołanie jest surogatem pozwu i jego wniesienie podlega tym samym

regułom, co pozew wnoszony w "zwykłym" postępowaniu procesowym. Z uwagi na

specyfikę spraw z zakresu ubezpieczeń społecznych (spraw cywilnych w ujęciu

formalnym - art. 1 k.p.c.), powaga rzeczy osądzonej w odniesieniu do stosunków

ubezpieczenia społecznego ma jednak walor szczególny, który w pewien sposób

ogranicza jej praktyczne znaczenie.

Zgodnie z art. 366 k.p.c., prawomocny wyrok sądu ma powagę rzeczy

osądzonej tylko co do tego, co w związku z podstawą sporu stanowiło przedmiot

rozstrzygnięcia, a ponadto tylko między tymi samymi stronami, zaś rozstrzygnięcia

sądowe w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych ustalają treść łączącego

strony stosunku prawnego na datę zamknięcia rozprawy (art. 316 § 1 k.p.c.).

Okolicznością, która spowodowała odrzucenie odwołania w rozpoznawanej sprawie

było stwierdzenie przez Sądy obu instancji, że kwestia dotycząca wypełnienia przez

odwołującego się przesłanek nabycia prawa do emerytury została prawomocnie

rozstrzygnięta we wcześniejszych wyrokach wydanych między tymi samymi

stronami. Aby uzasadnić wadliwość tego rozstrzygnięcia skarżący powołał się na

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 października 2004 r., III UK 119/04

(niepublikowany i jedynie powoływany w innych orzeczeniach) oraz na wyrok z dnia

8 lipca 2008 r., II UK 342/07 (również niepublikowany, a nadto niepowoływany w

innych orzeczeniach). W kolejnym przytoczonym przez skarżącego wyroku z dnia

19 lutego 2007 r., I UK 266/06 (OSNP 2008 nr 5-6, poz. 79) Sąd Najwyższy

stwierdził, że wydanie przez organ rentowy nowej decyzji, także co do świadczenia

będącego

przedmiotem

wcześniejszej

decyzji

i

postępowania

wcześniej

zakończonego prawomocnym wyrokiem sądu, wszczętego w wyniku wniesienia od

niej odwołania, uprawnia ubiegającego się o świadczenie do wniesienia kolejnego

odwołania do sądu, a wszczęta w ten sposób sprawa cywilna nie jest sprawą o to

samo świadczenie w rozumieniu art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c. Należy jednak zwrócić

uwagę, że teza ta została sformułowana w sprawie o rentę z tytułu niezdolności do

pracy w sytuacji, gdy podstawą decyzji odmownej organu rentowego było uznanie

wnioskodawcy za osobę zdolną do wykonywania pracy przez lekarza orzecznika

ZUS, zaś Sąd Apelacyjny - który zmienił wyrok Sądu Okręgowego i poprzedzającą

go decyzję organu rentowego w ten sposób, że przyznał ubezpieczonemu prawo

do renty - ustalił (w wyniku uzupełnienia postępowania dowodowego), że

wnioskodawca jest częściowo niezdolny do pracy. W uzasadnieniu orzeczenia

oddającego skargę kasacyjną organu rentowego od wyroku Sądu drugiej instancji,

Sąd Najwyższy stwierdził, że prawomocny wyrok rozstrzygający o braku prawa do

świadczenia nie jest przeszkodą do wystąpienia z ponownym wnioskiem o to samo

świadczenie. Taki wniosek jest dopuszczalny w sytuacji, gdy po uprawomocnieniu

się wyroku wystąpiły nowe okoliczności mające wpływ na prawo do świadczeń. W

takiej sytuacji sprawa tocząca się w wyniku rozpoznania nowego wniosku - wydania

nowej decyzji - nie jest sprawą o to samo roszczenie, które było przedmiotem

rozstrzygnięcia w sprawie poprzednio zakończonej wydaniem wyroku. Nowe

zdarzenia zachodzące po uprawomocnieniu się orzeczenia sądowego mogą

bowiem spowodować przekształcenie treści praw i obowiązków stron stosunku

ubezpieczenia społecznego, gdyż nie jest wykluczone spełnienie się lub upadek

przesłanek materialnoprawnych warunkujących nabycie prawa do konkretnych

świadczeń. Podstawową regułą rządzącą tymi stosunkami prawnymi jest właśnie

możliwość wzruszenia ustaleń stanowiących podstawę faktyczną prawomocnych

orzeczeń sądu, także przez wydanie nowej decyzji organu rentowego (por. uchwałę

Sądu Najwyższego z 3 października 1996 r., II UZP 18/96, OSNAPiUS 1997 nr 7,

poz. 117, a także postanowienie Sądu Najwyższego z 19 stycznia 1984 r., II URN

131/83, OSNCP 1984 nr 10, poz. 177, wyrok z 8 października 1986 r., II URN

182/86, OSNCP 1987 nr 12, poz. 212, postanowienie z 14 stycznia 1997 r., II UKN

50/96, OSNAPiUS 1997 nr 17, poz. 328 oraz wyrok z 5 sierpnia 1999 r., II UKN

231/99, OSNAPiUS 2000 nr 19, poz. 734). Tak więc zmiana okoliczności, jaka

nastąpi po wydaniu prawomocnego orzeczenia sądu ubezpieczeń społecznych

otwiera stronie drogę do ponownego rozpoznania sprawy w postępowaniu

cywilnym. Stanowisko to znalazło odzwierciedlenie również w wielu innych

orzeczeniach (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 17 czerwca

2008 r., III AUa 509/08, Orzecznictwo SA w Białymstoku 2008 nr 2-3, s. 67 oraz

wyroki Sądu Najwyższego z dnia 8 lipca 2005 r., I UK 11/05, OSNP 2006 nr 5-6,

poz. 98; z dnia 4 grudnia 2007 r., I UK 159/07, LEX nr 863930; z dnia 13 listopada

2009 r., III UK 48/09, LEX nr 560876 oraz postanowienia z dnia 25 września 1998

r., II UKN 373/98, OSNAPiUS 1999 nr 21, poz. 702; z dnia 12 lipca 2011 r., II UK

3/11, LEX nr 1044014 i z dnia 15 lipca 2011 r., I UK 425/10, LEX nr 1043988).

Należy więc uznać, że wyrok zapadły w sprawie z zakresu ubezpieczeń

społecznych nie ma powagi rzeczy osądzonej, jeżeli dotyczy odmowy przyznania

świadczenia z ubezpieczenia społecznego, a po jego uprawomocnieniu się organ

rentowy wydał nową decyzję, opartą na nowych dowodach mających wpływ na

ujawnienie stanu faktycznego i jego prawidłową ocenę prawną. Wtedy wydanie

nowej decyzji uprawnia ubezpieczonego do złożenia od niej odwołania i

zobowiązuje sąd do sprawdzenia prawidłowości decyzji. Specyfika spraw z zakresu

ubezpieczeń społecznych może więc w praktyce wywoływać wątpliwości co do

rozumienia pojęcia "sprawa prawomocnie osądzona" zawartego w art. 199 § 1 pkt 2

k.p.c. Generalnie przyjmuje się, że wydanie przez organ rentowy nowej decyzji,

także co do świadczenia będącego przedmiotem wcześniejszej decyzji i

postępowania wcześniej zakończonego prawomocnym wyrokiem sądu wszczętego

w wyniku wniesienia od niej odwołania - co do zasady - uprawnia ubiegającego się

o świadczenie do wniesienia kolejnego odwołania do sądu a wszczęta w ten

sposób sprawa cywilna nie jest sprawą o to samo świadczenie w rozumieniu art.

199 § 1 pkt 2 k.p.c. (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 19 lutego 2007 r., I UK

266/06, OSNP 2008 nr 5-6, poz. 79 oraz z dnia 21 maja 2008 r., I UK 370/07, LEX

nr 491467). Dotyczy to również tak zwanej decyzji wykonawczej, czyli decyzji co do

świadczenia będącego przedmiotem wcześniejszej decyzji i postępowania

sądowego zakończonego prawomocnym wyrokiem (wyrok Sądu Najwyższego z

dnia 19 października 2010 r., II BU 4/10, LEX nr 707411) oraz decyzji organu

rentowego odmawiającej ponownego ustalenia prawa do świadczenia na podstawie

wniosku złożonego po uprawomocnieniu się wyroku oddalającego poprzednie

odwołanie (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 7 maja 2009 r., III UK 100/08,

OSNP 2011 nr 1-2, poz. 24; OSP 2011 nr 5, poz. 53, z glosą R. BabińskiejGóreckiej). Nie oznacza to jednak, że w sprawie z zakresu ubezpieczeń

społecznych wydanie nowej decyzji przez organ rentowy zawsze uprawnia do

wniesienia odwołania do sądu i nigdy nie zachodzi powaga rzeczy osądzonej,

bowiem o tożsamości przedmiotu sporu decyduje nie tylko tożsamość żądania

zawarta w poszczególnych wnioskach skierowanych do organu rentowego, ale

także stan faktyczny i prawny, jaki istniał w chwili zamknięcia rozprawy w

poprzednim postępowaniu sądowym (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia

19 czerwca 1998 r., II UKN 105/98, OSNAPiUS 1999 nr 16, poz. 529). Przykładowo

prawomocny wyrok oddalający odwołanie w sprawie o rentę z tytułu niezdolności

do pracy, w którym ustalono okres zatrudnienia i datę powstania inwalidztwa,

korzysta z powagi rzeczy osądzonej, wobec czego odwołanie od kolejnej decyzji

organu rentowego, wydanej w tym samym stanie faktycznym, podlega odrzuceniu

(por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 25 września 1998 r., II UKN 373/98,

OSNAPiUS 1999 nr 21, poz. 702). Wynika to z tego, że wprawdzie przedmiotem

sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych jest kontrola decyzji organu rentowego,

ale w istocie nie tyle chodzi o samą decyzję, co o ocenę prawidłowości

zamieszczonego w niej rozstrzygnięcia organu rentowego w zakresie ustalenia

prawa do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Powaga rzeczy osądzonej

dotyczy więc tych orzeczeń sądów ubezpieczeń społecznych, których podstawa

faktyczna nie może ulec zmianie lub gdy odwołanie od decyzji organu rentowego

zostało

oddalone

świadczenia

po

stwierdzeniu

wymaganych

przed

niespełnienia

wydaniem

prawnych

decyzji

będącej

warunków

do

przedmiotem

postępowania sądowego (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 13 grudnia

2005 r., II UK 61/05, OSNP 2006 nr 23-24, poz. 371 oraz wyrok z dnia 14 maja

2009 r., II UK 211/08, LEX nr 509035, a także wyrok Sądu Apelacyjnego w

Katowicach z dnia 26 kwietnia 2006 r., III AUa 3303/04, LEX nr 217149 i

postanowienie Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 12 października 2006 r., III

AUa 842/06, OSA 2007 nr 10, poz. 17).

Brak przeszkód do wystąpienia z ponownym wnioskiem o to samo

świadczenie w sytuacji, gdy po wydaniu prawomocnego wyroku sądowego

wystąpiły nowe okoliczności mające wpływ na prawo do świadczeń, aktualizuje się

zwłaszcza w odniesieniu do tych świadczeń, których przyznanie jest uzależnione od

wykazania niezdolności do pracy zarobkowej - stanu zdrowia wnioskodawcy (np. w

odniesieniu do renty z tytułu niezdolności do pracy). W sytuacji, gdy podstawa

faktyczna rozpoznawanej sprawy (np. stan zdrowia i wynikająca z tego stanu

niezdolność do pracy, a w przypadku świadczeń rentowych z ubezpieczenia

wypadkowego - również związek tej niezdolności z wypadkiem przy pracy) uległa

zmianie, to sprawa tocząca się w wyniku rozpoznania nowego wniosku - i wydania

nowej decyzji (np. w oparciu o art. 114 ustawy o emeryturach i rentach z FUS) - nie

jest sprawą o to samo roszczenie, które było już przedmiotem rozstrzygnięcia w

sprawie poprzednio zakończonej wydaniem wyroku (w rozumieniu art. 199 § 1 pkt 2

k.p.c.), lecz sprawą o nowe roszczenie.

W uzasadnieniu wyroku z dnia 21 maja 2008 r., I UK 370/07 (LEX nr

491467) Sąd Najwyższy wywiódł, że przy analizie zarzutu naruszenia art. 199 § 1

pkt 2 k.p.c., należy odwołać się do treści art. 366 k.p.c., zgodnie z którym wyrok

prawomocny ma powagę rzeczy osądzonej tylko co do tego, co w związku z

podstawą sporu stanowiło przedmiot rozstrzygnięcia, a ponadto tylko między tymi

samymi

stronami.

W

stanie

faktycznym,

w

którym

zapadł

ten

wyrok,

ubezpieczonemu przyznano rentę okresową z tytułu całkowitej niezdolności do

pracy od dnia 1 października 2000 r. do dnia 30 czerwca 2001 r., przy czym w

odwołaniu od decyzji organu rentowego ubezpieczony domagał się przyznania mu

renty stałej. Sąd Najwyższy zauważył, że skoro to odwołanie zostało prawomocnie

oddalone

(postępowanie

sądowe

dotyczące

tej

decyzji

zakończyło

się

prawomocnie), to okres objęty tą decyzją (od dnia 1 października 2000 r. do dnia 30

czerwca 2001 r.) i charakter przysługującego w tym czasie świadczenia (renta

okresowa), jest objęty powagą rzeczy osądzonej. Jednak w sytuacji, gdy

ubezpieczony złożył nowy wniosek o przyznanie świadczenia rentowego na stałe

na następny okres (przypadający po dniu 30 czerwca 2001 r.), zaś organ rentowy

wydał nową decyzję (odmowną), od której ubezpieczony wniósł odwołanie do sądu

ubezpieczeń społecznych, to kolejne postępowanie sądowe toczy się wprawdzie

między tymi samymi stronami co poprzednie, ale przedmiot ich rozstrzygnięcia

(czyli to, co w związku z podstawą sporu stanowiło przedmiot rozstrzygnięcia

według art. 366 k.p.c.) jest inny. Wynika to przede wszystkim z tego, że

przedmiotem rozstrzygnięcia w sprawie z zakresu ubezpieczeń społecznych

(inaczej niż w "zwykłych" sprawach cywilnych) jest kontrola (konkretnej) decyzji

organu rentowego. Przedmiot ten wyznacza więc decyzja organu rentowego, a

wydanie nowej decyzji (nawet w sprawie dotyczącej prawa do tego samego

świadczenia) powoduje możliwość wniesienia od niej odwołania, które inicjuje przed

sądem nową sprawę podlegającą merytorycznemu rozpoznaniu (tak również w

wyroku Sądu Najwyższego z dnia 14 maja 2009 r., II UK 211/08, LEX nr 509035, a

także w postanowieniu z dnia 13 grudnia 2005 r., II UK 61/05, OSNP 2006 nr 23-24,

poz. 371). Przykładowo, prawomocne orzeczenie w sprawie o rentę z tytułu

niezdolności do pracy wiąże co do braku niezdolności do pracy za czas do wydania

wyroku, gdy sąd dokonał takiej oceny. A więc w kolejnej sprawie o rentę nie jest

możliwie rozstrzygnięcie o tym, o czym rozstrzygnięto już w poprzedniej sprawie,

czyli o braku prawa do renty wobec niestwierdzenia niezdolności do pracy (wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 6 stycznia 2009 r., I UK 209/08, OSNP 2010 nr 13-14,

poz. 173). Dzieje się tak dlatego, że zasadą rządzącą stosunkami prawnymi

ubezpieczenia społecznego jest to, że zmiana okoliczności lub ujawnienie nowych

dowodów otwiera drogę do ponownego rozpoznania sprawy. Cecha rzeczy

osądzonej (art. 366 k.p.c.) dotyczy więc tych orzeczeń sądów ubezpieczeń

społecznych, których podstawa nie może ulec zmianie, gdy odwołanie zostało

oddalone po stwierdzeniu niewypełnienia warunków prawa do świadczenia

wymaganych przed datą wydania wyroku, takich jak np. okres zatrudnienia, czy

data powstania niezdolności do pracy. Wzruszenie ustaleń dokonanych takimi

prawomocnymi

rozstrzygnięciami

sądowymi

może

nastąpić

wyłącznie

po

rozpoznaniu skargi o wznowienie postępowania sądowego (por. wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 25 września 1998 r., II UKN 373/98 OSNAPiUS 1999 nr 21,

poz. 702, z dnia 28 maja 2002 r., II UKN 250/01, OSNAPiUS 2002 nr 16-wkładka,

poz. 3 oraz z dnia 18 lutego 2003 r., II UK 139/02, OSNP 2004 nr 7, poz. 128).

Dla stwierdzenia, czy w rozpoznawanej sprawie Sąd Okręgowy prawidłowo

odrzucił odwołanie dotyczące decyzji organu rentowego z dnia 27 lipca 2010 r.

odmawiającej po raz kolejny wnioskodawcy prawa do emerytury, znaczenie ma

ustalenie, czy skarżący - ubiegając się ponownie o emeryturę - złożył w organie

rentowym nowy wniosek o emeryturę (w ogólności), czy też jego wniosek został

złożony w trybie art. 114 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, zgodnie z

którym prawo do świadczeń lub ich wysokość ulega ponownemu ustaleniu na

wniosek osoby zainteresowanej (lub z urzędu), jeżeli po uprawomocnieniu się

decyzji w sprawie świadczeń zostaną przedłożone nowe dowody lub ujawniono

okoliczności istniejące przed wydaniem tej decyzji, które mają wpływ na prawo do

świadczeń lub na ich wysokość. We wniosku złożonym w organie rentowym w dniu

28 czerwca 2010 r. ubezpieczony jako podstawę swego żądania wskazał wyraźnie

art. 114 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Organ rentowy rozpoznał ten

wniosek i wydał w tym decyzję odmawiającą przyznania prawa do emerytury. W

doktrynie

(R.

Babińska:

Wzruszalność

prawomocnych

decyzji

rentowych,

Warszawa 2007; K. Antonów: Ponownie ustalanie prawa do świadczeń z

ubezpieczeń społecznych, Przegląd Sądowy 2009 nr 1, s. 59 oraz K. Antonów, M.

Bartnicki, B. Suchacki: Ustawa o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych. Komentarz, Warszawa 2009) oraz orzecznictwie (por. uchwałę Sądu

Najwyższego z dnia 3 października 1996 r., II UZP 18/96, OSNAPiUS 1997 nr 7,

poz. 117 oraz wyroki Sądu Najwyższego z dnia 15 listopada 2000 r., II UKN 41/00,

Prokuratura i Prawo 2001 nr 6-dodatek, poz. 39; z dnia 21 września 2010 r., III UK

94/09, LEX nr 621346 i z dnia 24 marca 2011 r., I UK 317/10, LEX nr 811823, a

także wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 9 lutego 2010 r., III AUa

714/09, Biuletyn SA w Szczecinie 2011 nr 2, poz. 86) przyjmuje się, że

postępowanie w sprawie ponownego ustalenia prawa do świadczeń lub ich

wysokości stanowi nadzwyczajną kontynuację postępowania przed organem

rentowym w tej samej sprawie wskutek przedłożenia nowych dowodów lub

ujawnienia nowych okoliczności istniejących przed wydaniem tej decyzji, które

miały wpływ na prawo do określonego świadczenia. W wyroku z dnia 18 lutego

2003 r., II UK 139/02 (OSNP 2004 nr 7, poz. 128) Sąd Najwyższy przyjął, że

złożenie wniosku o świadczenie z ubezpieczeń społecznych w trybie art. 114 ust. 1

ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS ma tę

konsekwencję, iż niedopuszczalne jest wykazywanie, że wszystkie wymagane

prawem warunki nabycia tego świadczenia były spełnione przed zamknięciem

rozprawy w sprawie zakończonej prawomocnym wyrokiem, którym uprzednio

odmówiono wnioskodawcy przyznania świadczenia. Od decyzji odmawiającej

ponownego ustalenia prawa do świadczenia przysługuje odwołanie na zasadach

ogólnych na podstawie art. 83 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o

systemie ubezpieczeń społecznych. Wówczas nie podlega ono odrzuceniu na

podstawie art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c., gdyż sprawa dotyczy innej materii niż przedmiot

postępowania zakończonego prawomocnym wyrokiem. Rozpoznając odwołanie w

sprawie, w której wnioskodawcy wyraźnie chodziło o ponowne ustalenie prawa do

świadczenia, Sąd powinien przede wszystkim zbadać, czy istnieją podstawy

zastosowania art. 114 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. W

postanowieniu z dnia 7 maja 2009 r., III UK 100/08 (OSNP 2011 nr 1-2, poz. 24;

OSP 2011 nr 5, poz. 53, z glosą R. Babińskiej-Góreckiej) Sąd Najwyższy stwierdził,

że powaga rzeczy osądzonej (art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c.) nie występuje w sprawie z

odwołania ubezpieczonego od decyzji organu rentowego odmawiającej ponownego

ustalenia

prawa

do

świadczenia

na

podstawie

wniosku

złożonego

po

uprawomocnieniu się wyroku oddalającego poprzednie odwołanie. Podkreślenia

wymaga jednak, że w tej sprawie nowa decyzja organu rentowego dotyczyła

nowego wniosku złożonego w trybie art. 114 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 17 grudnia

1998 r. o emeryturach i rentach z FUS, w którym ubezpieczony powołał się na

nowe dowody i okoliczności mające wpływ na prawo do świadczenia (nieobjęte

poprzednim postępowaniem sądowym), to jest między innymi podjęcie pracy w

gospodarstwie rolnym od 16 roku życia, podleganie ubezpieczeniu społecznemu

rolników w latach 1983-1990, pełnienie służby wojskowej w latach 1961-1963 oraz

pracę w szczególnych warunkach. Zatem nowa (kolejna) decyzja rozstrzygała o

prawie do świadczenia emerytalnego w oparciu o nową podstawę faktyczną, inną

niż podstawa faktyczna w poprzedniej sprawie i dlatego nie można było mówić o

tożsamości podstaw faktycznych w obydwu postępowaniach.

Reasumując powyższe rozważania należy przyjąć, że w sytuacji, gdy

wcześniej zapadł prawomocny wyrok sądu ubezpieczeń społecznych oddalający

odwołanie ubezpieczonego od decyzji odmownej, w której organ rentowy odmówił

ustalenia prawa do określonego świadczenia, zaś wnioskodawca ponownie ubiega

się o to samo świadczenie w kolejnym postępowaniu odwoławczym (sądowym), to

możliwe są następujące przypadki: 1) został złożony nowy wniosek o świadczenie,

bez powołania się na nowe dowody lub okoliczności istniejące sprzed daty wydania

decyzji oraz bez powołania się na nowe, późniejsze zdarzenia - wówczas zachodzi

powaga rzeczy osądzonej w myśl art. 366 k.p.c.; 2) w nowym wniosku

ubezpieczony powołuje się na późniejsze zdarzenia, które miały miejsce po

zamknięciu rozprawy w sprawie poprzedniej prawomocnie zakończonej - wówczas

nie ma powagi rzeczy osądzonej, jakkolwiek ze względu na treść art. 365 § 1 k.p.c.

występuje związanie sądu orzekającego w aktualnym postępowaniu poprzednim

wyrokiem; 3) w kolejnym wniosku ubezpieczony powołuje się na nowe okoliczności

lub dowody istniejące przed datą wydania poprzedniej decyzji - wówczas

zastosowanie ma art. 114 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. W tym

ostatnim

przypadku

należy

w

pierwszej

kolejności

zbadać

przesłanki

dopuszczalności złożenia takiego wniosku i w razie stwierdzenia ich braku organ

rentowy powinien odmówić ponownego ustalenia prawa do świadczenia, także

wówczas, gdy brak wpływu na świadczenie wynika ze związania wyrokiem sądu

wydanego poprzednio co do tego świadczenia (art. 365 § 1 k.p.c.). Jeśli organ

rentowy wyda decyzję dotyczącą tej samej podstawy faktycznej i prawnej, która

była objęta poprzednim wyrokiem (zwłaszcza przy braku przesłanek art. 114 ustawy

o emeryturach i rentach z FUS), to w razie wniesienia odwołania od takiej decyzji

zachodzi powaga rzeczy osądzonej. Natomiast, gdy organ rentowy wyda decyzję

odmowną, ale w odniesieniu do innej podstawy faktycznej niż ta, która była objęta

poprzednim wyrokiem, to nie występuje przypadek powagi rzeczy osądzonej.

Innymi słowy, prawomocny wyrok oddalający odwołanie od decyzji organu

rentowego odmawiającej przyznania prawa do emerytury ma powagę rzeczy

osądzonej w sprawie z odwołania od decyzji wydanej wskutek złożenia wniosku na

podstawie art. 114 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, jeżeli jej podstawą

są te same okoliczności faktyczne i prawne, co przyjęte w uprzednim

prawomocnym wyroku sądu.

W rozpoznawanej sprawie Sąd Okręgowy prawomocnym wyrokiem z dnia 9

lutego 2010 r. oddalił odwołanie od decyzji odmawiającej przyznania emerytury, z

powołaniem się na to, że wnioskodawca nie ukończył 60 lat oraz nie rozwiązał

stosunku pracy. Ten ostatni warunek Sąd Okręgowy uznał za przesłankę nabycia

emerytury w obniżonym wieku, a jego brak za wystarczającą podstawę odmowy

przyznania prawa do świadczenia, "bez konieczności badania okoliczności

dotyczących charakteru wykonywanej pracy" (pracy górniczej). We wniosku z dnia

23 czerwca 2010 r. (obecnie rozpoznawanym) ubezpieczony na podstawie art. 114

ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS domagał się ponownego ustalenia

prawa do emerytury i powołał się na nowe dowody wykazujące, że wykonywał

pracę w szczególnych warunkach. Zaskarżoną w niniejszym postępowaniu decyzją

z dnia 27 lipca 2010 r. wnioskodawcy odmówiono prawa do emerytury z powodu

zakwestionowania przez organ rentowy okresu pracy wykonywanej przez

wnioskodawcę od 6 lipca 1982 r. do 31 maja 1993 r. jako pracy górniczej oraz

stwierdzenia, że nie doszło do rozwiązania stosunku pracy ubezpieczonego (ta

okoliczność jest niesporna). W tym stanie rzeczy prawidłowe działanie organu

rentowego powinno polegać nie na "odmowie przyznania prawa do emerytury", co

na "odmowie ponownego ustalenia prawa do emerytury", bowiem - z uwagi na

zakres związania organu rentowego treścią poprzedniego prawomocnego wyroku

(wydanego w sprawie IV U …/09), nie ziściły się przesłanki ponownego ustalenia

prawa do emerytury określone w art. 114 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z

FUS (wobec nierozwiązania stosunku pracy powołane przez ubezpieczonego nowe

dowody nie miały i nie mogły mieć wpływu na prawo do świadczenia). Zaskarżona

w niniejszym postępowaniu decyzja z dnia 27 lipca 2010 r. opiera się na tej samej

podstawie faktycznej, co wydany uprzednio prawomocny wyrok sądu oddalający

żądanie ustalenia prawa do emerytury wnioskodawcy. Tą podstawę stanowią

nierozwiązanie przez ubezpieczonego stosunku pracy i nieosiągnięcie wieku 60 lat

(nie ma natomiast znaczenia sporny okres pracy górniczej). Skoro organ rentowy

wydał decyzję dotyczącą tej samej podstawy faktycznej i prawnej, która była już

objęta poprzednim prawomocnym wyrokiem sądu, to odwołanie od niej nie mogło

być merytorycznie rozpoznane przez Sąd z uwagi na powagę rzeczy osądzonej.

W tym układzie procesowym prawidłowe było odrzucenie odwołania przez

Sąd Okręgowy z powołaniem się na przesłankę wskazaną w art. 199 § 1 pkt 2

k.p.c. oraz oddalenie zażalenia od tego rozstrzygnięcia przez Sąd Apelacyjny, a

powołany w tym zakresie w skardze kasacyjnej zarzut obrazy prawa procesowego

(art. 199 § 1 pkt 2 w związku z art. 366 k.p.c. oraz art. 83 ust. 2 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych) jest bezzasadny. Z tej przyczyny za pozbawione

znaczenia dla wyniku sprawy należy uznać pozostałe podniesione w skardze

zarzuty, tak w odniesieniu do podstawy naruszenia prawa procesowego (art. 397 §

2 w związku z art. 328 § 2 i w związku z art. 385 k.p.c. oraz art. 386 § 4 k.p.c.), jak i

podstawy naruszenia przepisów prawa materialnego (art. 46 w związku z art. 39

ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych).

Z powołanych względów Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną na

podstawie art. 39814 k.p.c.