I UK 296/08 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 6 marca 2009 r.

I UK 296/08

Okres urlopu wychowawczego wykorzystanego przed dniem 1 stycznia

1999 r. przez osobę będącą pracownikiem nie jest okresem podlegania ubezpieczeniu społecznemu z tytułu pozostawania w stosunku pracy w rozumieniu

art. 29 ust. 3 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227

ze zm.).

Przewodniczący SSN Józef Iwulski, Sędziowie SN: Małgorzata Gersdorf,

Jolanta Strusińska-Żukowska (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 6 marca

2009 r. sprawy z odwołania Haliny K. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w K. o emeryturę, na skutek skargi kasacyjnej ubezpieczonej od

wyroku Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 22 kwietnia 2008 r. [...]

1) o d d a l i ł skargę kasacyjną;

2) przyznał adwokatowi Ryszardowi K.-R. od Skarbu Państwa (Sądu Apelacyjnego w Krakowie) kwotę 120 zł (sto dwadzieścia) podwyższoną o obowiązującą

stawkę podatku od towaru i usług tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z

urzędu.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Krakowie wyrokiem z

dnia 19 czerwca 2007 r. zmienił decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w K. z dnia 13 grudnia 2006 r. w ten sposób, że przyznał Halinie K. prawo do

wcześniejszej emerytury od dnia 24 listopada 2006 r.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że wnioskodawczyni od dnia 3 maja 2002 r. pobiera świadczenie przedemerytalne, zaś od 1 października 2003 r. pozostaje w

ubezpieczeniu z tytułu umowy zlecenia łączącej ją z Handlową Spółdzielnią „J.” w K.

Decyzją z dnia 27 sierpnia 2002 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych, ustalając wysokość emerytury dla potrzeb świadczenia przedemerytalnego, przyjął, że ubezpieczona wykazała 26 lat i 9 miesięcy okresów składkowych oraz 5 lat i 8 miesięcy

okresów nieskładkowych. W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Okręgowy uznał,

że odwołująca się spełnia przesłanki warunkujące przyznanie jej prawa do emerytury

po myśli art. 29 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych, gdyż posiada wymagany okres składkowy i nieskładkowy

wynoszący co najmniej 30 lat, który jest związany z wykonywaniem zatrudnienia na

podstawie stosunku pracy. Bezpośrednio przed nabyciem prawa do świadczenia

przedemerytalnego podlegała ona ubezpieczeniu jako pracownik, a od 1 października 2003 r. jest dodatkowo ubezpieczona w związku z zatrudnieniem na podstawie

umowy zlecenia.

Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Krakowie, rozpoznając apelację organu rentowego od orzeczenia Sądu pierwszej instancji, wyrokiem

z dnia 22 kwietnia 2008 r. zmienił ten wyrok i oddalił odwołanie Haliny K. od decyzji

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.

Sąd odwoławczy wskazał, że Sąd Okręgowy niezasadnie przyjął, iż ubezpieczona spełniła warunki uprawniające do wnioskowanego świadczenia wynikające z

art. 29 ust. 3 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych, zgodnie z którym prawo do wcześniejszej emerytury ma

osoba podlegająca przez cały wymagany okres 30 lat ubezpieczeniu społecznemu

lub ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z tytułu pozostawania w stosunku

pracy. Choć bowiem wnioskodawczyni legitymuje się ponad trzydziestoletnim okresem składkowym i nieskładkowym, to jednak ubezpieczeniu z tytułu pozostawania w

stosunku pracy podlegała przez jedynie 25 lat, 7 miesięcy i 18 dni. Do stażu pracowniczego nie można zaliczyć okresów urlopów wychowawczych przypadających przed

1 stycznia 1999 r. i wynoszących łącznie 5 lat, 8 miesięcy i 2 dni, ponieważ w tym

czasie Halina K. nie podlegała ubezpieczeniu społecznemu.

Według Sądu drugiej instancji, odwołująca się nie spełnia też warunków

umożliwiających nabycie emerytury, a wynikających z art. 29 ust. 1 i 2 ustawy, bo

ostatnio przed złożeniem wniosku nie była pracownikiem, lecz od dnia 1 października

2003 r. osobą zatrudnioną na podstawie umowy zlecenia, a od 3 maja 2002 r. - pobierającą świadczenie przedemerytalne. Ponadto w okresie ostatnich 24 miesięcy

podlegania ubezpieczeniu lub ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym nie pozostawała w stosunku pracy przez co najmniej 6 miesięcy.

Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego wywiodła ubezpieczona,

opierając ją na podstawie naruszenia prawa materialnego w postaci: 1) art. 29 ust. 1

zdanie pierwsze oraz ust. 3 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach

z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, poprzez błędną wykładnię polegającą na

nieprawidłowym liczeniu okresów składkowych i nieskładkowych i nieuwzględnienie

okresu urlopu wychowawczego w okresie zatrudnienia „do okresów nieskładkowych”

i przyjęcie w związku z tym, że wnioskodawczyni nie przysługuje prawo do świadczenia emerytalnego na podstawie tych przepisów; 2) art. 7 pkt 5 ustawy z dnia 17

grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, poprzez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, iż nie wlicza się do okresu nieskładkowego przed dniem nabycia prawa do emerytury okresu urlopu wychowawczego

„nad dziećmi w wieku do lat 4”, podczas gdy okresy te wlicza się do okresu nieskładkowego, o jakim mowa w art. 29 ust. 1 w związku z art. 7 pkt 5 ustawy; 3) art. 29 ust.

2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych, poprzez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że pobieranie „zasiłku przedemerytalnego” przed złożeniem wniosku o emeryturę wyklucza możliwość

spełnienia warunków wynikających z tego przepisu, jak również uznaniu, iż skarżąca

nie spełniła warunku z punktu 2 ust. 2 art. 29, albowiem nie pozostawała w stosunku

pracy przez okres 6 miesięcy w okresie ostatnich 24 miesięcy podlegania ubezpieczeniu społecznemu, podczas gdy okres 24 miesięcy należy odnieść do okresu pozostawania przez skarżącą w stosunku pracy, tj. od dnia 1 maja 2000 r. do dnia 30

kwietnia 2002 r., a także niewłaściwe zastosowanie tego przepisu.

Wskazując na takie zarzuty, skarżąca wniosła o uchylenie i zmianę wyroku

oraz przyznanie jej prawa do emerytury, ewentualnie o uchylenie tego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi drugiej instancji, a także o zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego z urzędu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W myśl art. 29 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353

ze zm., powoływanej dalej jako: ustawa emerytalna), ubezpieczona urodzona przed

1 stycznia 1949 r. może przejść na emeryturę po osiągnięciu wieku 55 lat, jeżeli ma

co najmniej 30 - letni okres składkowy i nieskładkowy (ust. 1 pkt 1), a ponadto: ostatnio, przed zgłoszeniem wniosku o emeryturę, była pracownikiem oraz w okresie

ostatnich 24 miesięcy podlegania ubezpieczeniu społecznemu lub ubezpieczeniom

emerytalnemu i rentowym pozostawała w stosunku pracy co najmniej przez 6 miesięcy (ust. 2). Spełnienia warunków, o których mowa w ust. 2, nie wymaga się od

ubezpieczonej, która przez cały wymagany okres, tj. co najmniej 30 lat, podlegała

ubezpieczeniu społecznemu lub ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z tytułu

pozostawania w stosunku pracy (ust.3).

Sąd Apelacyjny prawidłowo ocenił, iż skarżąca nie spełnia warunków uprawniających do świadczenia ani wymienionych w art. 29 ust. 2 ustawy emerytalnej, ani

też określonych w art. 29 ust. 3 tej ustawy. Choć bowiem wnioskodawczyni legitymuje się ponad trzydziestoletnim okresem składkowym i nieskładkowym, to nie

można uznać zarówno tego, iż ostatnio przed zgłoszeniem wniosku o emeryturę była

pracownikiem, jak i tego, że w okresie ostatnich 24 miesięcy podlegania ubezpieczeniu emerytalnemu i rentowym pozostawała w stosunku pracy przez co najmniej 6

miesięcy. Przepisy art. 29 ust. 2 pkt 1 i 2 ustawy emerytalnej warunkują nabycie

prawa do wcześniejszej emerytury tym, aby w ostatnich 24 miesiącach podlegania

ubezpieczeniom społecznym przed złożeniem wniosku o emeryturę ubezpieczony

legitymował się co najmniej 6-ciomiesięcznym okresem pozostawania w stosunku

pracy i aby ostatnio, przed zgłoszeniem wniosku o emeryturę, był pracownikiem.

Przepisy te stawiają więc wymóg zachowania ścisłego związku pomiędzy ubezpieczeniem pracowniczym a prawem do świadczenia emerytalnego przewidzianego

wyłącznie dla tej kategorii ubezpieczonych, a w konsekwencji wymagają, aby ostatnim tytułem podlegania ubezpieczeniom społecznym przed złożeniem wniosku o

emeryturę było pozostawanie w stosunku pracy.

Ustawa emerytalna, niejednokrotnie posługująca się pojęciami ubezpieczonego i pracownika, w art. 4 pkt 13 zawiera definicję ubezpieczonego, którym jest osoba

podlegająca ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym, określonym w przepisach o

systemie ubezpieczeń społecznych, a także osoba, która przed dniem wejścia w życie ustawy podlegała ubezpieczeniu społecznemu lub zaopatrzeniu emerytalnemu, z

wyłączeniem ubezpieczenia społecznego rolników. Ustawa nie zawiera definicji terminu „pracownik”, jednak niewątpliwie w myśl jej art. 4 pkt 13 jest to osoba podlegająca ubezpieczeniom społecznym na podstawie art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 13

października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z

2007 r. Nr 11, poz. 74 ze zm., powoływanej dalej jako: ustawa systemowa). Ustawa

ta zawiera w art. 8 definicję pracownika, stanowiąc, że uważa się za niego osobę

pozostającą w stosunku pracy (ust. 1), chyba że spełnia ona kryteria określone dla

osób współpracujących (ust. 2) oraz osobę wykonującą pracę na podstawie umowy

agencyjnej, umowy zlecenia lub innej umowy o świadczenie usług, do której zgodnie

z Kodeksem cywilnym stosuje się przepisy dotyczące zlecenia, albo umowy o dzieło,

jeżeli umowę taką zawarła z pracodawcą, z którym pozostaje w stosunku pracy, lub

jeżeli w ramach takiej umowy wykonuje pracę na rzecz pracodawcy, z którym pozostaje w stosunku pracy (ust. 2a). Nieodłącznym warunkiem bycia pracownikiem w

rozumieniu zarówno ustawy systemowej, jak i emerytalnej jest zatem pozostawanie

w stosunku pracy i podleganie z tego tytułu ubezpieczeniom społecznym. Zawarta w

art. 8 ust. 1 ustawy systemowej definicja pracownika jest przy tym zgodna z definicją

określoną w art. 2 k.p., w myśl którego pracownikiem jest osoba zatrudniona na podstawie umowy o pracę, powołania, wyboru, mianowania lub spółdzielczej umowy o

pracę. Zupełnie odrębnym tytułem podlegania ubezpieczeniom społecznym jest wykonywanie pracy na podstawie umowy zlecenia, co wynika wprost z art. 6 ust. 1 pkt 4

ustawy systemowej, który odczytywany w związku z art. 4 pkt 13 ustawy emerytalnej

wyznacza status tej kategorii ubezpieczonych i prowadzi do wniosku, że zleceniobiorca niepozostający jednocześnie w stosunku pracy nie posiada statusu pracownika, choćby w czasie wykonywania pracy na podstawie umowy zlecenia pobierał

świadczenie przedemerytalne, niestanowiące jednakże tytułu podlegania ubezpieczeniom społecznym. Warunek określony w art. 29 ust. 2 pkt 1 ustawy o emeryturach

i rentach spełnia ten ubezpieczony, którego ostatnim tytułem podlegania ubezpieczeniom społecznym przed zgłoszeniem wniosku o emeryturę było pozostawanie w

stosunku pracy, niezależnie od tego czy i na jak długo przed zgłoszeniem wniosku o

to świadczenie tytuł ubezpieczenia pracowniczego ustał. Tymczasem skarżąca przed

zgłoszeniem wniosku o emeryturę podlegała ubezpieczeniu z tytułu umowy zlecenia,

wobec czego nie spełniała warunku określonego w art. 29 ust. 2 pkt 1 ustawy emerytalnej. Biorąc jednocześnie pod uwagę, iż wniosek o emeryturę ubezpieczona złożyła w dniu 25 października 2006 r., do której to chwili realizowała umowę zlecenia

zawartą 1 października 2003 r., podlegając z tego tytułu obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym, nie ma możliwości uznania, iż w ostatnich 24 miesiącach podlegania ubezpieczeniom społecznym przed złożeniem wniosku o emery-

turę legitymowała się co najmniej 6-ciomiesięcznym okresem pozostawania w stosunku pracy, który to warunek wynika z art. 29 ust. 2 pkt 2 ustawy emerytalnej.

Wbrew zarzutom skargi, brak jest również podstaw do zakwestionowania stanowiska Sądu Apelacyjnego o niespełnieniu przez wnioskodawczynię przesłanek

wynikających z art. 29 ust. 3 ustawy emerytalnej. Wedle tego przepisu z prawa do

wcześniejszej emerytury może skorzystać, między innymi, kobieta urodzona przed 1

stycznia 1949 r., po osiągnięciu wieku 55 lat, która przez co najmniej trzydzieści lat

podlegała ubezpieczeniu społecznemu lub ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z tytułu pozostawania w stosunku pracy. Z ustaleń faktycznych poczynionych w

tej sprawie wynika, że skarżąca pozostawała w stosunku pracy przez ponad 30 lat,

jednakże nie podlegała przez cały ten okres ubezpieczeniu społecznemu. W tym

miejscu należy zauważyć, że Sąd drugiej instancji nie zakwestionował tego, iż urlopy

wychowawcze, z których wnioskodawczyni korzystała, są okresami nieskładkowymi

w rozumieniu art. 7 pkt 5 ustawy emerytalnej, stąd zarzut naruszenia tego przepisu

jest niezrozumiały. W ocenie Sądu odwoławczego, okresy korzystania przez skarżącą z urlopu wychowawczego nie są jednak okresami podlegania ubezpieczeniu społecznemu z tytułu pozostawania w stosunku pracy, co wyklucza ich uwzględnienie w

stażu wymaganym przez art. 29 ust. 3 ustawy emerytalnej, który to pogląd zasługuje

na aprobatę. Do wniosku takiego prowadzi bowiem wprost wykładnia językowa analizowanego przepisu, skoro mowa w nim o podleganiu ubezpieczeniu społecznemu

lub ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z tytułu pozostawania w stosunku

pracy, a nie o pozostawaniu w stosunku pracy przez oznaczony tam okres, a

wzmacnia wykładnia funkcjonalna, bo celem utrzymania przez ustawę emerytalną

możliwości nabywania przez osoby urodzone przed 1 stycznia 1949 r. prawa do

wcześniejszej emerytury było, między innymi, zrekompensowanie ich dotychczasowego wkładu w fundusz ubezpieczeń społecznych, przejawiającego się w relatywnie

wysokiej składce na ubezpieczenie społeczne, jaką przed dniem 1 stycznia 1999 r.

odprowadzano od wynagrodzeń pracowników, w porównaniu do innych grup ubezpieczonych. Inaczej rzecz ujmując, przywileje emerytalne dla tej grupy ubezpieczonych zostały utrzymane nie dlatego, że byli pracownikami, ale dlatego, iż ten tytuł

ubezpieczenia społecznego generował konieczność odprowadzania wyższych składek niż inne tytuły, decydując w związku z tym o szerszym zakresie świadczeń przysługujących z tytułu opłacania tych składek.

O możliwości nabycia prawa do wcześniejszej emerytury decyduje zatem kryterium ubezpieczenia pracowniczego, a nie formalnego pozostawania w stosunku

pracy. Nie budzi zaś wątpliwości, że w stanie prawnym obowiązującym w czasie korzystania przez skarżącą z urlopów wychowawczych okresy te nie były okresami

podlegania ubezpieczeniu społecznemu. Zgodnie bowiem z art. 11 ust. 1 ustawy z

dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U.

Nr 40, poz. 267 ze zm.) okresami zatrudnienia, wymaganymi do uzyskania świadczeń określonych w ustawie, były wyłącznie okresy pozostawania w stosunku pracy,

w czasie których pracownik pobierał wynagrodzenie lub zasiłki z ubezpieczenia społecznego: chorobowy, macierzyński albo opiekuńczy, natomiast w myśl art. 4 ust. 1

pkt 6 ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. nr 104, poz.

450 ze zm.), okresy urlopu wychowawczego, urlopu bezpłatnego udzielonego na

podstawie przepisów w sprawie bezpłatnych urlopów dla matek pracujących, opiekujących się małymi dziećmi, innych udzielonych w tym celu urlopów bezpłatnych

oraz okresy niewykonywania pracy - spowodowanych opieką nad dzieckiem były

okresami nieskładkowymi. W okresie korzystania z urlopów wychowawczych wnioskodawczyni nie była zatem objęta ubezpieczeniem społecznym i nie odprowadzała

składek do funduszu ubezpieczeń, a tym samym brak jest możliwości uznania ich za

okresy podlegania ubezpieczeniu społecznemu w myśl art. 29 ust. 3 ustawy emerytalnej. Bez uwzględnienia okresów urlopów wychowawczych staż pracowniczy skarżącej nie sięga zaś 30 lat, wobec czego prawidłowo Sąd odwoławczy stwierdził, iż

nie spełniła ona warunku z art. 29 ust. 3 ustawy emerytalnej uprawniającego do

wcześniejszej emerytury.

Skarga kasacyjna nie ma więc usprawiedliwionych podstaw, w związku z

czym Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39814 k.p.c. i art. 108 § 1 k.p.c. oraz § 19

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat

za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.) orzekł jak

w sentencji.