I UK 289/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I UK 289/11

POSTANOWIENIE

Dnia 10 stycznia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec

w sprawie z odwołania H. M.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 10 stycznia 2012 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 30 listopada 2010 r.,

I. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania;

II. przyznaje adw. M.L. od Skarbu Państwa (kasa Sądu

Okręgowego) tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z

urzędu

w

postępowaniu

kasacyjnym

kwotę

(sto

dwadzieścia) zł powiększoną o podatek od towarów i usług.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 30 listopada 2010 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację H. M.

od wyroku z dnia 10 lutego 2010 r. Sądu Okręgowego od decyzji Zakładu

Ubezpieczeń

Społecznych

z

dnia

maja

2009

r.,

którą

odmówiono

wnioskodawczyni prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy.

W skardze kasacyjnej wnioskodawczyni zarzuciła: I. naruszenie przepisów

postępowania, a to: 1) art. 5 w związku z art. 212 k.p.c., przez ich niezastosowanie

i brak ustanowienia dla strony pełnomocnika z urzędu lub co najmniej pouczenia

strony o możliwości domagania się jego ustanowienia w sytuacji, gdy zachodziło

wysokie prawdopodobieństwo występowania (trwania) u tej strony zaburzeń

psychicznych, co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy oraz 2) art. 378 § 1

zdanie drugie w związku z art. 386 § 2 i art. 379 pkt 5 k.p.c., przez

nieuwzględnienie nieważności postępowania przed Sądem pierwszej instancji; II.

naruszenie prawa materialnego, tj. art. 57 ust. 1 w związku z art. 107 i art. 12 ust. 13 oraz art. 13 ust. 1-3 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz. U. z 2009 Nr 153, poz.

1227 ze zm., powoływanej dalej jako ustawa emerytalna), przez ich błędną

wykładnię i niewłaściwe zastosowanie i stwierdzenie zaistnienia przesłanki „braku

niezdolności do pracy" w rozumieniu tego przepisu jedynie w oparciu o ustalenie

zdolności do pracy, bez uwzględnienia pozostałych kryteriów jej orzekania

w sytuacji, gdy nie wykazano żadnych zmian w stanie zdrowia ubezpieczonej

dotychczas niezdolnej do pracy oraz gdy Sąd co prawda dostrzegł potrzebę, lecz

w ogóle nie rozpatrywał przesłanki zdolności do pracy w świetle zgodności

z poziomem posiadanych kwalifikacji, możliwości wykonywania dotychczasowej

pracy lub podjęcia innej pracy oraz celowości przekwalifikowania zawodowego i nie

rozważał predyspozycji psychofizycznych ubezpieczonej.

Wskazując na powyższe zarzuty skarżąca wniosła o uchylenie w całości

zaskarżonego wyroku oraz wyroku Sadu pierwszej instancji i przekazanie sprawy

temu Sądowi do ponownego rozpoznania, ewentualnie uchylenie zaskarżonego

wyroku całości i orzeczenie zgodnie z żądaniem odwołania.

Wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania uzasadniony został

występowaniem

w

sprawie

istotnych

zagadnień

prawnych

wymagających

odpowiedzi na pytania: 1) czy w świetle art. 5 i art. 212 k.p.c. nadana sądowi

możliwość udzielania stronom występującym w sprawie bez profesjonalnego

pełnomocnika potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych oraz

pouczania ich o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań oznacza,

w sytuacji oczywistej nieporadności strony i uzasadnionego podejrzenia - w świetle

będącej w dyspozycji sądu dokumentacji medycznej ubezpieczonej i samego tylko

przedmiotu postępowania (ubiegania się o rentę z tytułu niezdolności do pracy

z uwagi na stan zdrowia psychicznego) - występowania u niej zaburzeń

psychicznych oraz wobec wagi (doniosłości) wchodzących w grę interesów strony

dotyczących przyznania/ustania uprawnień z zakresu ubezpieczeń społecznych może być rozumiana jako kategoryczny obowiązek sądu ustanowienia dla strony

fachowego pełnomocnika lub co najmniej pouczenia jej o możliwości wystąpienia

z żądaniem

jego

ustanowienia,

a

w

przypadku

odpowiedzi

pozytywnej -

rozstrzygnięcia, czy zaniechanie wypełnienia powyższego obowiązku prowadzi do

pozbawienia strony możności obrony jej praw, co uzasadnia nieważność

postępowania; 2) czy orzekając o niezdolności ubezpieczonego do pracy sąd

ubezpieczeń społecznych jest władny procedować jedynie w oparciu o ustalenie

samego faktu niezdolności do pracy, czy winien też tę zdolność badać w świetle

posiadanych kwalifikacji, możliwości wykonywania dotychczasowej pracy, oceny jej

rodzaju i charakteru, tj. w oparciu o wszystkie przesłanki przewidziane w art. 57 ust.

1 w związku z art. 107 i art. 12 ust. 1-3 i art. 13 ust. 1-3 ustawy emerytalnej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Zagadnieniem prawnym jest zagadnienie, które wiąże się z określonym

przepisem prawa materialnego lub procesowego lub uregulowaniem prawnym,

których wyjaśnienie ma nie tylko znaczenie dla rozstrzygnięcia przedmiotowej

sprawy, ale także dla rozstrzygnięcia innych podobnych spraw. Wskazanie

zagadnienia prawnego uzasadniającego wniosek o rozpoznanie skargi kasacyjnej

powinno zatem nastąpić przez określenie przepisów prawa, w związku z którymi

zostało sformułowane, i wskazanie argumentów, które prowadzą do rozbieżnych

ocen. Dopiero bowiem wówczas Sąd Najwyższy ma podstawę do oceny, czy

przedstawione zagadnienie jest rzeczywiście zagadnieniem "prawnym" oraz czy

jest to zagadnienie "istotne" (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 10 maja

2001 r., II CZ 35/01, OSNC 2002, nr 1, poz. 11; z dnia 13 sierpnia 2002 r., I PKN

649/01, OSNP 2004, nr 9, poz. 158; z dnia 14 lutego 2003 r., I PK 306/02,

Wokanda 2004, nr 7-8, s. 51). W myśl utrwalonego orzecznictwa, nie istnieje

potrzeba wykładni przepisów prawa ani nie występuje w sprawie istotne

zagadnienie prawne, jeżeli Sąd Najwyższy wyraził swój pogląd we wcześniejszym

orzecznictwie, a nie zachodzą okoliczności uzasadniające zmianę tego poglądu

(por. np. postanowienie Sądu Najwyższego dnia 16 stycznia 2003 r., I PK 230/02,

OSNP-wkładka 2003 nr 13, poz. 5).

Sformułowane przez skarżącą wątpliwości rodzące się - w jej ocenie - na tle

art. 5 i art. 212 k.p.c. były wielokrotnie przedmiotem wypowiedzi Sądu

Najwyższego, a zajmowane w tej kwestii jednolite stanowisko powoduje brak

konieczności jego ponownego rozważania.

Zgodnie z art. 5 k.p.c. w razie uzasadnionej potrzeby sąd może udzielić

stronom i uczestnikom postępowania występującym w sprawie bez adwokata lub

radcy prawnego niezbędnych pouczeń co do czynności procesowych. Z kolei z art.

212 k.p.c. wynika, że - jeżeli to możliwe - jeszcze przed wszczęciem postępowania

dowodowego sąd powinien przez zadawanie pytań stronom ustalić, jakie

z istotnych okoliczności sprawy są między nimi sporne i dążyć do ich wyjaśnienia.

W razie uzasadnionej potrzeby może udzielić stronom niezbędnych pouczeń,

a stosownie do okoliczności zwraca im uwagę na celowość ustanowienia

pełnomocnika procesowego. W judykaturze Sądu Najwyższego przyjmuje się

zgodnie, że z przepisów tych wynika powinność sądu udzielenia wskazówek tylko

w tych wyjątkowych przypadkach, kiedy strona - z uwagi na swoją nieporadność

(np. z uwagi na chorobę psychiczną) i jednocześnie stopień skomplikowania

sprawy - nie jest w stanie zrozumieć istoty prowadzonego postępowania i podjąć w

związku z tym stosownych czynności procesowych (por. wyroki z dnia 23 marca

2005 r., I UK 220/05, OSNP 2007 nr 5-6, poz. 495; z dnia 7 lipca 2005 r., II UK

271/04, OSNP 2006 nr 5-6, poz. 95; z dnia 18 sierpnia 2009 r., I UK 74/09, LEX nr

530693 oraz postanowienie z dnia 23 lutego 2006 r., II CZ 140/05, LEX nr 515421).

W wyroku z dnia 11 października 2002 r., V CSK 174/07 (LEX nr 438145) wprost

wyjaśniono, że uzasadniona potrzeba udzielenia pouczeń występuje wówczas, gdy

w procesie czynności procesowe podejmuje osoba nieporadna lub niemająca

dostatecznej znajomości prawa, gdyż wówczas udzielenie pouczenia ma zapobiec

nierówności między podmiotami postępowania, nie może natomiast naruszać

bezstronności sądu. Jeżeli więc strona, mimo swojej niepełnosprawności, wykazuje

w postępowaniu aktywność oraz znajomość prawa w stopniu wskazującym na

umiejętne popieranie powództwa, to zarzut naruszenia art. 5 i art. 212 k.p.c. jest

nieuzasadniony. W judykaturze Sądu Najwyższego przyjmuje się również

jednolicie, że ewentualne naruszenie art. 5 i art. 212 k.p.c. nie powoduje

nieważności postępowania, jeżeli strona miała możliwość występowania w

postępowaniu i korzystała z tej możliwości (tak np. w wyroku z dnia 28 maja

2002 r., II UKN 250/01, LEX nr 149597 i z dnia 2 lutego 2011 r., I UK 293/10, LEX

nr 811821 i orzeczenia w nim przywołane), a sąd nie jest obowiązany zwracać

stronie uwagi na celowość ustanowienia pełnomocnika tylko z tego powodu, że

rozpoznawana sprawa jest sprawą o ustalenie prawa do renty z tytułu niezdolności

do pracy, która - z racji przedmiotu rozpoznania - nie jest sprawą skomplikowaną

ani pod względem faktycznym, ani prawnym (tak np. w wyrokach z dnia 12 maja

1998 r., II UKN 42/98, OSNAPiUS 1999 nr 9, poz. 319 i z dnia 28 marca 2000 r.,

II UKN 426/99, OSNAPiUS 2001 nr 16, poz. 523).

Wbrew stanowisku prezentowanemu w skardze, nie występuje również

istotne zagadnienie prawne na tle wskazanych przez skarżącą przepisów prawa

materialnego, gdyż orzecznictwo Sądu Najwyższego w kwestii przesłanek nabycia

prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy jest bogate i ugruntowane. Już

w wyroku z dnia 10 czerwca 1999 r., II UKN 675/98 (OSNAPiUS 2000 nr 16, poz.

624), jaki zapadł pod rządami poprzednio obowiązującej ustawy z dnia 14 grudnia

1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz.

267 ze zm.), Sąd Najwyższy wskazał, że ocena, czy pobierający rentę jest nadal

niezdolny do pracy powinna uwzględniać aspekt biologiczny (medyczny) oraz

obiektywną możliwość podjęcia przez niego dotychczasowego lub innego

zatrudnienia, zgodnie z poziomem jego kwalifikacji, wykształcenia, wieku

i predyspozycji psychofizycznych. Ta linia orzecznictwa jest kontynuowana także

pod rządami obowiązującej ustawy emerytalnej. Sąd Najwyższy wielokrotnie

podkreślał, że o niezdolności do pracy nie decyduje biologiczny stan kalectwa lub

choroby, niemający wpływu na zdolność do pracy, lecz koniunkcja niezdolności do

pracy z niezdolnością do przekwalifikowania się do innego zawodu (wyrok z dnia

14 czerwca 2005 r., I UK 278/04, LEX nr 375618); że niezdolność do wykonywania

pracy dotychczasowej nie jest wystarczająca do nabycia prawa do renty z tytułu

niezdolności do pracy, jeżeli wiek, poziom wykształcenia i predyspozycje

psychofizyczne usprawiedliwiają rokowanie, iż mimo upośledzenia organizmu

możliwe

jest

podjęcie

innej

pracy

w

tym

samym

zawodzie

albo

po

przekwalifikowaniu zawodowym (wyrok z dnia 29 czerwca 2005 r., I UK 299/04,

OSNP 2006 nr 5-6, poz. 93); że istnienie schorzeń powodujących konieczność

pozostawania w stałym leczeniu nie stanowi samodzielnej przyczyny uznania

częściowej niezdolności do pracy, chociaż w pewnych okresach wymaga

czasowych zwolnień lekarskich (wyrok z dnia 12 lipca 2005 r. II UK 288/04, OSNP

2006 nr 5-6, poz. 99). W wyrokach z dnia 9 marca 2006 r., II UK 98/05 (OSNP 2007

nr 5-6, poz. 77) oraz z dnia 18 maja 2006 r., II UK 156/05 (Lex Polonica nr

1917665) Sąd Najwyższy wyraźnie zaznaczył, że uprawnienia do renty z tytułu

niezdolności do pracy nie można wywodzić jedynie z przesłanek przewidzianych

w art. 13 ustawy o emeryturach i rentach, bowiem odnoszą się one tylko do

ustalania stopnia lub trwałości niezdolności do pracy. Te przesłanki nie mają

znaczenia, jeżeli aspekt biologiczny (medyczny) wskazuje na zachowanie zdolności

do pracy.

Sąd Najwyższy nie dostrzega w skardze kasacyjnej wystarczających

argumentów przemawiających za odstąpieniem od tej wykładni, tym bardziej że

treść uzasadnienia wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania wskazuje na to, iż

skarżącej w rzeczywistości chodzi o ocenę prawidłowości stanowiska Sądu

Apelacyjnego w przedmiocie ustalenia odzyskania przez nią zdolności do pracy, co

sprowadza się do niedopuszczalnego w postępowaniu kasacyjnym kwestionowania

ustaleń faktycznych, którymi Sąd Najwyższy jest związany w myśl art. 398 13 § 2

k.p.c.

Z tych względów Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do

rozpoznania na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c.