I UK 288/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I UK 288/11

POSTANOWIENIE

Dnia 12 stycznia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Teresa Flemming-Kulesza

w sprawie z odwołania A. S.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

z udziałem zainteresowanego M. Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością

o podleganie ubezpieczeniu społecznemu z tytułu umowy o pracę nakładczą,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 12 stycznia 2012 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 25 lutego 2011 r.,

odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

Uzasadnienie

Sąd

Apelacyjny

wyrokiem

z

lutego

2011

r.

oddalił

apelację

ubezpieczonego A. S. od wyroku Sądu Okręgowego – Sądu Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych z 30 kwietnia 2010 r., którym oddalone zostało jego odwołanie od

decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 1 kwietnia 2009 r. Decyzją tą organ

rentowy stwierdził, że ubezpieczony A. S. w okresie od 1 kwietnia 2006 r. do 31

października 2006 r. nie podlegał ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z

tytułu zatrudnienia na podstawie umowy o pracę nakładczą zawartej z płatnikiem

składek M. Sp. z o.o.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że ubezpieczony A. S. od 1991 r. prowadzi

działalność gospodarczą – handel artykułami skórzanymi. W dniu 1 kwietnia 2006 r.

zawarł on ze spółką „M.” umowę o pracę nakładczą. Umowa ta łączyła strony do 31

października 2006 r. Do obowiązków ubezpieczonego jako nakładcy należało

kompletowanie i dystrybucja materiałów reklamowych. Nakładca obowiązany był do

wykonywania 145 kompletów reklamowych miesięcznie. A. S. nie otrzymywał nigdy

takiej ilości materiałów a otrzymane materiały rozsyłał pod adresy znalezione w

„Panoramie firm”. Ubezpieczony zawarł też ze spółką „M.” umowę, na mocy której

zlecił jej reklamowanie swojej działalności na stronie internetowej płatnika. Opłata

abonamentowa z tego tytułu wynosiła 200 zł miesięcznie. Ubezpieczony zawarł

również umowę ubezpieczenia od następstw nieszczęśliwych wypadków. Podstawę

wymiaru składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe stanowiły kwoty: w

kwietniu 2006 r. – 4,43 zł, w maju 2006 r. – 32,43 zł, w czerwcu 2006 r. – 32,43 zł,

w lipcu 2006 r. – 32,43 zł, w sierpniu 2006 r. – 32,43 zł we wrześniu i październiku

2006 r. – po 28 zł. Umowa o pracę nakładczą została rozwiązana przez

ubezpieczonego z dniem 31 października 2006 r. w związku z nieuzyskiwaniem z

tego tytułu dochodów. Sąd Okręgowy doszedł do przekonania, że zamiarem

ubezpieczonego A. S. i spółki „M.” nie było faktyczne realizowanie umowy o pracę

nakładczą. Z podstawy wymiaru składek wynika, że A. S. świadczył pracę w

znikomym zakresie. Pracodawca nie był zainteresowany świadczeniem pracy przez

wykonawcę. Pracownik nie miał realnych możliwości osiągnięcia celu umowy –

wynagrodzenia na odpowiednim poziomie a zobowiązany był „niejako dopłacać do

wykonywanej prze siebie pracy”, gdyż opłacał abonament w kwocie 200 zł

miesięcznie i zawarł umowę ubezpieczenia od następstw nieszczęśliwych

wypadków. Te okoliczności – zadaniem Sądu pierwszej instancji – wskazywały na

to, że jedynym realnym rezultatem i faktycznie osiągniętym celem umowy o pracę

nakładczą była możliwość wyboru przez ubezpieczonego tej umowy jako tytułu

ubezpieczenia społecznego, z którego opłacano rażąco niskie składki w

porównaniu do tych, jakie ubezpieczony winien odprowadzać z tytułu prowadzonej

działalności gospodarczej. Sąd Okręgowy uznał umowę o pracę nakładczą za

nieważną w świetle art. 58 k.c. jako zawartą w celu obejścia prawa. Powołał też

sprzeczność z zasadami współżycia społecznego jako przesłankę nieważności

umowy (art. 58 § 2 k.c.).

Sąd Apelacyjny zaaprobował to rozstrzygnięcie uznając je za prawidłowe i

właściwie umotywowane. Podkreślił, że stan faktyczny sprawy nie był sporny a

przedmiotem sporu była kwestia czy konkretna umowa o pracę nakładczą zawarta

przez ubezpieczonego ze spółką „M.” rodzi obowiązek ubezpieczenia społecznego i

czy w związku z tym ubezpieczony prowadzący działalność

gospodarczą miał

wybór tytułu ubezpieczenia. Zdaniem Sądu Apelacyjnego niedotrzymanie warunku

konstrukcyjnego umowy o pracę nakładczą, o którym, stanowi § 3 rozporządzenia

Rady Ministrów z dnia 31 grudnia 1975 r. w sprawie uprawnień pracowniczych osób

wykonujących pracę nakładczą (Dz.U. z 1976 r. Nr 3, poz. 199) czyli minimalnej

ilości pracy, która ma zapewnić uzyskanie co najmniej 50% najniższego

wynagrodzenia określonego przez Ministra Pracy i Polityki Socjalnej, powoduje

„bez względu na zamiar stron zawierających umowę”, że nie powstaje obowiązek

podlegania ubezpieczeniom w oparciu o art. 6 ust. 1 pkt 2 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych. Sąd Apelacyjny uznał, ze nie jest istotne, czy umowa o

prace nakładczą nosi znamiona umowy zawartej dla pozoru (art. 83 § 1 k.c.) czy

umowy zmierzającej do obejścia prawa (art. 58 § 1 k.c.) lecz czy rodzi obowiązek

podlegania ubezpieczeniom emerytalnym i rentowym w którymkolwiek miesiącu jej

wykonywania. W stanie faktycznym sprawy Sąd Apelacyjny uznał ostatecznie, że

skoro strony nie dotrzymały warunków umowy w żadnym miesiącu uprawnione jest

przyjęcie, że umowa byłą dotknięta nieważnością na mocy art. 58 § 1 k.c. „ale i tak

umowa realizowana w powyższy sposób nie rodziła obowiązku ubezpieczenia”.

Ubezpieczony wniósł skargę kasacyjną od tego wyroku zarzucając mu

naruszenie prawa materialnego poprzez niewłaściwą wykładnię oraz niewłaściwe

zastosowanie przepisu art. 58 § 1 k.c. oraz art. 83 § 1 k.c. w związku z art. 9 ust. 2

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz w związku z § 3 i § 11

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 31 grudnia 1975 r. w sprawie uprawnień

pracowniczych osób wykonujących pracę nakładczą. Skarżący wniósł o przyjęcie

skargi kasacyjnej do rozpoznania „albowiem w sprawie występuje istotne

zagadnienie prawne i związana z tym potrzeba wykładni przepisu art. 83 § 1

kodeksu cywilnego budzącego poważne wątpliwości w szczególności wyjaśnienia

wymaga: czy umowa (o pracę nakładczą) jest nieważna z uwagi na jej pozorność

stosownie do art. 83 § 1 k.c. w sytuacji gdy umowa ta była faktycznie wykonywana,

choć ubezpieczony osiągał wynagrodzenie niższe niż wymagane przez przepisy

regulujące prace nakładczą” a ponadto „ w sprawie występuje istotne zagadnienie

prawne i związana z tym potrzeba wykładni przepisu § 3 rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 31 grudnia 1975 r. w sprawie uprawnień pracowniczych osób

wykonujących pracę nakładczą w związku z art. 58 § 1 budzących poważne

wątpliwości w szczególności wyjaśnienia wymaga: czy uzyskanie przez nakładcę

50% najniższego wynagrodzenia określonego przez Ministra Pracy i Polityki

Socjalnej jest elementem konstrukcyjnym umowy o prace nakładczą, a jeżeli tak to

czy w sytuacji, w której ubezpieczony osiągał wynagrodzenie niższe niż 50%

najniższego wynagrodzenia, ale otrzymywał jednak wynagrodzenie z tego tytułu, to

umowę o pracę można uznać za nieważną, a idąc dalej wyłączyć ubezpieczonego

z ubezpieczeń społecznych z tytułu zatrudnienia na podstawie umowy o pracę

nakładczą?”.

Sąd Najwyższy rozważył, co następuje:

Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do

rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne lub potrzeba

wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących

rozbieżności w orzecznictwie sądów, gdy zachodzi nieważność postępowania lub

gdy skarga jest oczywiście uzasadniona. Żadna z tych okoliczności nie występuje w

tej sprawie.

Pierwsze z zagadnień prawnych przestawionych w skardze kasacyjnej na

uzasadnienie wniosku o przyjęcie jej do rozpoznania odnosi się do art. 83 § 1 k.c.,

który nie był podstawą zaskarżonego rozstrzygnięcia. Sąd Apelacyjny powołał ten

przepis jedynie w kontekście swego poglądu o tym, że nie uważa za istotne czy

umowa o pracę nakładczą nosiła znamiona umowy zawartej dla pozoru z art. 83 § 1

k.c.

Natomiast drugie z przedstawionych zagadnień było już przedmiotem wielu

wypowiedzi Sądu Najwyższego. W wyroku z 3 września 2010 r. (I UK 91/10, LEX nr

653668) Sąd Najwyższy zaakceptował pogląd wyrażony we wcześniejszych

wyrokach tego Sądu z 9 stycznia 2008 r. (III UK 73/07, LEX nr 356045 i III UK

74/07, LEX nr 376437), że pozorna umowa o pracę nakładczą, na podstawie której

strony nie realizowały konstrukcyjnych cech (elementów) tego zobowiązania

dotyczących rozmiaru wykonywanej pracy w ilości gwarantującej wynagrodzenie w

wysokości co najmniej połowy minimalnego wynagrodzenia za pracę, nie stanowi

uprawnionego tytułu podlegania obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym osób

wykonujących pracę nakładczą (art. 6 ust. 1 pkt 2 w związku z art. 9 ust. 2 in fine

ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych).

Natomiast w wyroku z 28 kwietnia 2010 r. (II UK 334/09, LEX nr 604221) Sąd

Najwyższy przyjął, że istotnym elementem umowy o pracę nakładczą jest

określenie minimalnej miesięcznej ilości pracy, a tym samym zapewnienie

wykonawcy określonego wynagrodzenia. Jeżeli strony umowy o prace nakładczą

zawierają ją z zamiarem niedotrzymania tego warunku, w istocie ich oświadczenia

dotknięte są pozornością. Poglądy te zostały podtrzymane w wyroku Sądu

Najwyższego z 27 stycznia 2011 r. (I UK 191/10, LEX nr 896481). Okoliczności tej

sprawy nie dostarczyły okazji do ponownego rozważania tych zagadnień, nawet

jeśli

w

zaskarżonym

wyroku

Sąd

Apelacyjny

nieco

odmiennie

ujął

materialnoprawną ocenę wadliwej czynności prawnej w postaci umowy o pracę

nakładczą zawartej przez ubezpieczonego. Te odmienności nie mają znaczenia,

gdyż istotna jest konkluzja co do tego, że umowa taka nie może stanowić tytułu

podlegania obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym. Konkluzja ta jest zgodna

z wcześniej wyrażonymi poglądami Sądu Najwyższego.

Z tych przyczyn Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do

rozpoznania (art. 3989 k.p.c.).