I UK 284/05 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 16 maja 2006 r.

I UK 284/05

Ubezpieczona, która nawiązała stosunek pracy po osiągnięciu 55 lat

może przejść na emeryturę na podstawie art. 29 ustawy z dnia 17 grudnia 1998

r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity

tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) w brzmieniu sprzed jego zmiany

dokonanej ustawą z dnia 20 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw

(Dz.U. Nr 121, poz. 1264).

Przewodniczący SSN Teresa Flemming-Kulesza (sprawozdawca), Sędziowie:

SN Roman Kuczyński, SA Jolanta Strusińska-Żukowska.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 16 maja 2006 r. sprawy z

odwołania Anny D. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w Z.

o emeryturę, na skutek kasacji odwołującej się od wyroku Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 14 grudnia 2004 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu w

Białymstoku do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łomży wyrokiem z

dnia 5 sierpnia 2004 r. zmienił zaskarżoną decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w Z. z dnia 29 czerwca 2004 r. i przyznał Annie D. prawo do emerytury od 1 maja 2004 r. Zaskarżoną decyzją organ rentowy odmówił ubezpieczonej

prawa do emerytury na podstawie art. 46 w związku z art. 29 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych wobec

niezaliczenia do wymaganego okresu ubezpieczeniowego okresu pracy w gospodarstwie rolnym rodziców od 31 marca 1965 r. do 24 czerwca 1966 r.

Okres ubezpieczenia wnioskodawczyni urodzonej 31 marca 1949 r., wynoszący 29 lat, 1 miesiąc i 2 dni był bezsporny. Sąd Okręgowy ustalił także, iż Anna D. w

latach 1963-1966 uczyła się w Zasadniczej Szkole Zawodowej w B. a mieszkała we

wsi S.G. gmina C. wraz z rodzicami, którzy prowadzili gospodarstwo rolne o powierzchni 7 ha. Rodzice mieli konia, pięć krów, świnie, owce i drób. Nikt poza nią nie

mieszkał wówczas z rodzicami. Matka jej przeszła zawał. Od listopada 1964 r. do 24

czerwca 1966 r. wnioskodawczyni dojeżdżała do szkoły w B. Dojazd do szkoły pociągiem zajmował jej godzinę, a z domu do stacji PKP odległej o 1 km chodziła pieszo lub dojeżdżała rowerem. Przez 3 dni wnioskodawczyni dojeżdżała do szkoły na

godzinę 800 i wracała o godz. 1500, przez kolejne dni dojeżdżała do szkoły na godz.

1400 lub 1500 i wracała około 1900 lub później. Gdy uczyła się rano, po powrocie ze

szkoły pracowała w gospodarstwie rolnym do godz. 2100. Gdy uczyła się po południu,

pracowała w gospodarstwie rolnym od godz. 530 do czasu wyjścia na pociąg. Sąd

Okręgowy ustalił, że wnioskodawczyni pracowała przy obrządku zwierząt, sianokosach, żniwach, wykopkach ziemniaków, pieleniu warzyw, młóceniu zboża i wykonywała prace gospodarskie. W świetle powyższego Sąd uznał, że w tym czasie stale

pracowała w gospodarstwie rolnym rodziców przynajmniej 4-5 godzin dziennie. Nie

przeszkodziło jej to w nauce, gdyż uczyła się na dwie zmiany. Praca wnioskodawczyni w gospodarstwie rolnym rodziców była niezbędna dla utrzymania całej rodziny.

Zdaniem Sądu Okręgowego po doliczeniu spornego okresu ubezpieczona wnioskodawczyni spełnia warunki przyznania jej emerytury.

Na skutek apelacji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Sąd Apelacyjny - Sąd

Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku wyrokiem z dnia 14 grudnia 2004 r.

zmienił wyrok Sądu Okręgowego i oddalił odwołanie.

Sąd Apelacyjny podniósł, że wnioskodawczyni ukończyła 55 lat 31 marca

2004 r. i w tym dniu nie pozostawała w zatrudnieniu bowiem od 1995 r. otrzymuje

ona rentę z tytułu niezdolności do pracy, zaś przed przyznaniem świadczenia prowadziła działalność gospodarczą (sklep spożywczo-przemysłowy). Pracę w „Hurt Detal

Artykuły Spożywczo Rolne - Anna S. w W.M.” wnioskodawczyni podjęła 1 kwietnia

2004 r. w ramach umowy o pracę na czas określony, która to umowa została rozwiązana z dniem 30 kwietnia 2004 r. Zdaniem Sądu drugiej instancji skoro ubezpieczona

w dacie spełnienia warunku do uzyskania wcześniejszej emerytury (osiągnięcia

wieku 55 lat) nie była pracownikiem, sporny fakt pracy w gospodarstwie rolnym nie

ma znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy, bowiem nawet po doliczeniu tego okresu

emerytura przewidziana w art. 29 ustawy z 17 grudnia 1998 r. nie przysługiwałaby

ubezpieczonej. Sąd Apelacyjny powołał się także na wyrok Sadu Najwyższego z dnia

12 lutego 2004 r., II UK 239/03 (OSNP 2004 nr 20, poz. 356).

Wnioskodawczyni wniosła kasację od tego wyroku. Skarżonemu orzeczeniu

zarzucała naruszenie „art. 29, 4 pkt 13, 2 pkt 1” ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, przez błędną jego wykładnię polegającą na nietrafnym przyjęciu, iż przepis art. 29 ustawy ma zastosowanie jedynie wobec ubezpieczonych będących pracownikami w dacie, z jaką mogą

przejść na emeryturę, podczas gdy prawidłowa wykładnia wymienionych przepisów

wskazuje, iż zawarte w art. 29 ustawy określenie - ubezpieczeni będący pracownikami - oznacza, że emerytura na warunkach przewidzianych w tym przepisie przysługuje wyłącznie grupie ubezpieczonych, dla których tytułem objęcia ubezpieczeniem jest stosunek pracowniczy, nie oznacza natomiast warunku pozostawania w

zatrudnieniu bezpośrednio przed zgłoszeniem wniosku o emeryturę. Podnosiła także

zarzut naruszenia art. 233 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c., a także art. 382 i 386

§ 1 k.p.c., przez brak wszechstronnego rozważenia materiału dowodowego i pominięcie faktu, iż odwołująca się przez okres 12 lat i 6 miesięcy podlegała ubezpieczeniu społecznemu, o jakim mowa w art. 4 ust. 13 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r.,

oraz uznanie, iż sporny fakt pracy w gospodarstwie rolnym nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy, podczas gdy wszechstronna ocena zgromadzonych dowodów i

prawidłowa wykładnia art. 29 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych wskazują, iż spełniła ona wszystkie ustawowe warunki do uzyskania emerytury na zasadach określonych w tym artykule.

Kasacja zawiera wniosek o uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania temu Sądowi, przy uwzględnieniu kosztów postępowania, ewentualnie o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie

apelacji oraz zasądzenie kosztów.

Sąd Najwyższy rozważył, co następuje:

Nie można odmówić słuszności podniesionemu w kasacji zarzutowi naruszenia art. 29 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.).

Zaskarżona odwołaniem ubezpieczonej Anny D. decyzja została wydana przed wej-

ściem w życie nowelizacji tego przepisu dokonanej ustawą z dnia 20 kwietnia 2004 r.

o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych

(Dz.U. Nr 121, poz. 1264). Ustawa nowelizująca weszła w życie 1 lipca 2004 r. a decyzja została wydana 29 czerwca 2004 r. Przepis art. 29 w dotychczasowym brzmieniu ma zastosowanie do ubezpieczonej poprzez art. 46 ustawy z 17 grudnia 1998 r.,

jako że urodziła się ona po 31 grudnia 1948 r.

Wśród koniecznych warunków przejścia na emeryturę przed osiągnięciem

wieku emerytalnego ogólnego (na tzw. wcześniejszą emeryturę) w przepisie art. 29

wymieniony był wiek - 55 lat dla kobiet i 60 w odniesieniu do mężczyzn - oraz legitymowanie się odpowiednimi okresami składkowymi i nieskładkowymi.

W judykaturze aprobowany był pogląd, w myśl którego z wyjątkowego prawa

ustanowionego w omawianym przepisie mogli skorzystać jedynie ubezpieczeni, którzy byli pracownikami bezpośrednio przed zgłoszeniem wniosku o tę emeryturę (por.

np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 grudnia 2001 r., II UKN 646/00, OSNP 2003 nr

18, poz. 445). Pogląd ten wyprowadzany był ze sformułowania: „ubezpieczeni... będący pracownikami”. W ocenie składu Sądu Najwyższego rozpoznającego tę sprawę

stanowisko to nie budzi wątpliwości i winno być zaaprobowane. Ubezpieczona Anna

D. była pracownicą bezpośrednio przed zgłoszeniem wniosku o emeryturę. Nie była

pracownicą w dniu ukończenia 55 lat. W art. 29 ustawy o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie można jednakże doszukać się wymagania

konieczności jednoczesnego spełnienia wszystkich określonych w nim wymagań.

Wiek 55 lat jest określony jako minimalny. Nie ma przeszkód do przejścia na emeryturę na podstawie tego przepisu w wieku późniejszym, ani w sytuacji, gdy stosunek

pracy został nawiązany po osiągnięciu tego wieku. Istotne było jedynie, by trwał on

(został rozwiązany) bezpośrednio przed złożeniem wniosku. Odmienny pogląd zdaje

się wynikać z tezy wyroku Sądu Najwyższego z dnia 12 lutego 2004 r., II UK 239/03

(OSNP 2004 nr 20, poz. 356), zgodnie z którą przepis art. 29 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych określający warunki uzyskania prawa do emerytury korzystniejsze od ogólnych dotyczy wyłącznie ubezpieczonych będących pracownikami w dacie, z jaką mogą przejść na

emeryturę a więc po spełnieniu ostatniego z wymaganych warunków. Na wyrok ten

powołał się Sąd Apelacyjny. Trzeba jednak zwrócić uwagę na to, że przytoczona

teza została sformułowana na tle stanu faktycznego całkowicie odmiennego od rozważanego w niniejszej sprawie. W sprawie II UK 239/03 ubiegająca się o emeryturę

nie była pracownicą przed złożeniem wniosku; jej ostatnim ubezpieczeniem nie było

ubezpieczenie pracownicze lecz rolnicze. Nie można zatem rozumieć przedstawionej

tezy w oderwaniu od tego stanu faktycznego.

Wspomnianą ustawą nowelizującą zostały wprowadzone dodatkowe wymagania konieczne do uzyskania tzw. emerytury wcześniejszej dotyczące właśnie kwestii

pozostawania w stosunku pracy przed zgłoszeniem wniosku oraz przez odpowiednio

długi czas w ciągu ostatnich 24 miesięcy (z wyjątkiem odnoszącym się do osób

uprawnionych do renty z tytułu niezdolności do pracy).

Sąd Najwyższy uznał zatem, że Sąd drugiej instancji bezpodstawnie przyjął

nadmiernie restrykcyjne rozumienie art. 29 ustawy z 17 grudnia 1998 r. w brzmieniu

mającym zastosowanie w sprawie, uchylił się natomiast od rozpoznania zarzutów

apelacji. Powodowało to konieczność uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania

sprawy do ponownego rozpoznania (art. 39313 § 1 k. p. c.). Do rozpoznania kasacji

miały zastosowanie przepisy Kodeksu postępowania cywilnego sprzed nowelizacji

dokonanej ustawą z dnia 22 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy - Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz.U. z 2005 r.

Nr 13, poz. 98), a to z uwagi na to, że zaskarżony wyrok zapadł przed jej wejściem w

życie.