I UK 282/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I UK 282/11

POSTANOWIENIE

Dnia 9 stycznia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Korzeniowski

w sprawie z odwołania A. B.

przeciwko Prezesowi Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego

o ubezpieczenie społeczne rolników,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 9 stycznia 2012 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 10 marca 2011 r.,

odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

UZASADNIENIE

Sąd

Apelacyjny

wyrokiem

z

marca

2011

r.

oddalił

apelację

wnioskodawczyni A. B. od wyroku Sądu pierwszej instancji, którym oddalono jej

odwołanie od decyzji pozwanego z 18 lutego 2010 r., stwierdzającej nieważność

uprzedniej decyzji z 19 kwietnia 1999 r. o podleganiu przez wnioskodawczynię

ubezpieczeniu społecznemu rolników, oraz od decyzji pozwanego z 8 marca 2010

r. stwierdzającej na koncie wnioskodawczyni nadpłatę składek w związku z decyzją

z 18 lutego 2010 r. W sprawie ustalono, że wnioskodawczyni 12 kwietnia 1999 r.

złożyła wniosek o objęcie jej ubezpieczeniem społecznym rolników w związku z

posiadaną działką o pow. 5440 m2. Wniosek zawierał oświadczenie, że nie podlega

innemu ubezpieczeniu społecznemu a także, że praca w gospodarstwie rolnym jest

głównym źródłem jej dochodów. Decyzją pozwanego z 19 kwietnia 1999 r.

wnioskodawczyni została objęta ubezpieczeniem społecznym rolników na wniosek

od 12 kwietnia 1999 r. Wnioskodawczyni prowadziła działalność gospodarczą

(fryzjerstwo) od 6 lutego 1999 r. do 11 marca 2010 r. Fakt prowadzenia działalności

gospodarczej wnioskodawczyni ujawniła pozwanemu dopiero w 2010 r. Sądy

decyzję pozwanego o stwierdzeniu nieważności decyzji z 19 kwietnia 1999 r.

uznały

za

prawidłową,

gdyż

wnioskodawczyni

nie

mogła

być

objęta

ubezpieczeniem społecznym rolników, skoro wcześniej (od 6 lutego 1999 r. )

prowadziła działalność gospodarczą, z której wynikało pierwszeństwo tytułu

podlegania ubezpieczeniom społecznym. Do sytuacji wnioskodawczyni nie miał

zastosowania przepis art. 5a ustawy z 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu

społecznym rolników w ówczesnym brzmieniu, gdyż pozwalał pozostać w

ubezpieczeniu społecznym rolników po rozpoczęciu prowadzenia dzielności

gospodarczej tylko rolnikom, którzy z mocy ustawy podlegali ubezpieczeniom

społecznym z tego tytułu nieprzerwanie co najmniej 1 rok. Sąd Apelacyjny za

niezasadny uznał zarzut wnioskodawczyni, iż od kwietnia 1999 r. podlegała

ubezpieczeniom społecznych rolników z mocy ustawy jako domownik rolnika

(brata), gdyż przepis art. 5a wymagał co najmniej rocznego nieprzerwanego

podlegania ubezpieczeniom społecznym rolników, co nie spełniałoby się przy

działalności gospodarczej rozpoczętej 6 lutego 1999 r. Ponadto wnioskodawczyni

składając 12 kwietnia 1999 r. wniosek o objęcie ubezpieczeniem społecznym

rolników w związku z posiadaną działką 0,5440 ha podała, że nie jest domownikiem

rolnika (skreślając pozycję obejmującą wskazanie imienia i nazwiska rolnika –

osoby bliskiej z którą zamieszkuje na terenie gospodarstwa rolnego). W kwietniu

1999 r. wnioskodawczyni nie mogłaby podlegać ubezpieczeniu społecznemu

rolników jako domownik, gdyż posiadała już inny tytuł podlegania ubezpieczeniom

społecznym wynikający z prowadzonej działalności gospodarczej. W tej sytuacji

decyzja pozwanego z 19 kwietnia 1999 r., obejmująca ubezpieczeniem społecznym

rolników od 12 kwietnia 1999 r. została wydana z rażącym naruszeniem prawa (art.

156 § 1 pkt 2 k.p.a.).

Skarga kasacyjna zarzuciła naruszenie przez błędną wykładnię art. 5a

ustawy z 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników w brzmieniu

obowiązującym w dniu wydania decyzji o objęciu wnioskodawczyni ubezpieczeniem

społecznym rolników, tj. 19 kwietnia 1999 r.

We wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania powołano przepis art. 398 9 §

1 pkt 1 i 2 k.p.c. podnosząc co następuje: „prawidłowe zastosowanie bowiem art.

5a cyt. ustawy w ustalonym stanie faktycznym sprawy – stanowiący element

uzasadnienia niniejszego wniosku w pkt III skargi kasacyjnej wymaga wykładni

obowiązujących

przepisów

Domownikiem -,

tj.

–

ustalenia

w

czasie

okoliczności,

gdy

wnioskodawczyni

okresu

i

była

zastosowania

tzw.

przed

wystąpieniem ubezpieczenia z tytułu innego ubezpieczenia związanego z

prowadzeniem działalności gospodarczej oraz w konsekwencji ustalania prawa do

objęcia ubezpieczeniem społecznym rolników. Dotychczasowe orzecznictwo w tym

zakresie i argumentacja wskazuje, iż w tym zakresie, w tej sprawie, występuje

istotne zagadnienie prawne, którego rozstrzygnięcie pozwoli na wyeliminowanie

rozbieżności i wątpliwości w orzecznictwie sądowym oraz prawidłowe ustalenie

zastosowania art. 5a ustawy w stosunku do wnioskodawczyni”. W uzasadnieniu

wniosku

o

przyjęcie

skargi

do

rozpoznania

przedstawiono

następującą

argumentację. „Analiza stanowiska Sąd Najwyższego w Warszawie, zawartego w

omawianej kwestii m.in. w orzeczeniach – wyrokach Sądu Najwyższego z dnia

4 lutego 2000 r., sygn. II UKN 364/99; z dnia 23 sierpnia 2005 r., sygn. I UK 388/04;

z dnia 27 kwietnia 2006 r., sygn. akt I UK 223/05; z dnia 26 lipca 2006 r., III UK

46/06; z dnia 4 marca 2008 r., sygn. III UK 105/07; wskazuje, iż zajmowano

stanowiska w licznych sprawach dotyczących zagadnienia stosowania art. 5a

ustawy. Wydaje się nie budzić wątpliwości fakt, iż sam wniosek, jego treść, błąd co

do stanu faktycznego wnioskodawcy lub pracownika organu w tym zakresie nie ma

znaczenia, istotnym jest stan faktyczny, który albo pozwala na subsumcje art. 5a,

albo go wyklucza. Zachodzi zatem – jak się wydaje koniecznym – wskazanie

jednolicie, czy tzw. domownik – pracujący w gospodarstwie rolnym o stosownym,

wymaganym przez przepisy areale gruntów od 16 roku życia, przez wiele lat

świadczy pracę w tym gospodarstwie, z odprowadzaniem stosownych składek

przez właściciela gospodarstwa rolnego objęty jest przez ten okres rolniczym

ubezpieczeniem społecznym, a w konsekwencji, w sytuacji wnioskodawczyni przed

rozpoczęciem działalności gospodarczej od 6 lutego 1999 r. – tj. co najmniej od

1989 r., tj. daty ukończenia 16 lat i stałej pracy w gospodarstwie rolnym. W

konsekwencji czy takie ustalenie – po uzyskaniu późniejszej wiedzy przez organ o

podjęciu działalności gospodarczej, czemu wnioskodawczyni przeczy – winno

stanowić uchylenie decyzji w myśl art. 156 k.p.a., czy winno być, jako nowa

okoliczność faktyczna przedmiotem wznowienia postępowania w myśl k.p.a., co

daje gwarancje również stronie obrony swoich praw, jak również obwarowane jest

stosownymi terminami”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wniosek o przyjęcie skargi do rozpoznania (wyżej in extenso) nie został

oparty na podstawie przedsądu, która uzasadniałby jego uwzględnienie.

Jeżeli na początku powołuje się na przepis art. 398 9 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c., to

pomija, że przedmiotem zainteresowania obu tych podstaw przedsądu nie jest

ocena prawidłowości zastosowania prawa w konkretnej sprawy, a na tym wniosek

w istocie się koncentruje.

Istotne zagadnienie prawne, które ma na uwadze przepis art. 398 9 § 1 pkt 1

k.p.c. nie zostało nawet sformułowane. Z kolei podstawa z art. 398 9 § 1 pkt 2 k.p.c.

nie dotyczy zwykłej wykładni prawa, lecz jest ściśle uwarunkowana określoną

potrzebą wykładni przepisu ze względu na poważne wątpliwości lub rozbieżności w

orzecznictwie sądów. Warunki obu tych podstaw nie zostały spełnione.

Wniosek dotyczy kontroli stosowania prawa w konkretnej sprawie, co

mogłoby składać się na podstawę przedsądu z art. 398 9 § 1 pkt 4 k.p.c., jednak

wniosek nie odwołuje się do tego przepisu, ani nawet hasłowo nie twierdzi, że

skarga jest oczywiście uzasadniona.

Niezależnie od powyższej negatywnej oceny należy zwrócić uwagę, że w

centrum zainteresowania nie może być stawiany przepis art. 5a ustawy o

ubezpieczeniu społecznym rolników, gdyż nie miał w ogóle zastosowania dla

przedmiotu sprawy. Nie chodziło bowiem o pierwotną decyzję stwierdzającą

podleganie przez wnioskodawczynię ubezpieczeniu społecznemu rolników na

podstawie tego przepisu w 1999 r. wobec rozpoczęcia przez nią w lutym 1999 r.

prowadzenia działalności gospodarczej, lecz o to czy nieważna była decyzja z

19 kwietnia 1999 r. stwierdzająca podleganie przez nią ubezpieczeniu społecznemu

rolników. Przedmiot sprawy dotyczył tylko zgodności z prawem tej decyzji, wszak

chodziło o zbadanie czy zasadną była decyzja pozwanego z 18 lutego 2010 r.

stwierdzająca nieważność decyzji z 19 kwietnia 1999 r. na podstawie art. 156 § 1

pkt 2 k.p.a. Decyzja z 18 lutego 2010 r. nie oceniała w ogóle, czy wnioskodawczyni

podlegała wówczas ubezpieczeniu społecznemu rolników z mocy ustawy.

Stwierdziła

nieważność

ubezpieczenia,

decyzji

którego

z

podstawą

był

kwietnia

1999

wniosek

r.,

która

dotyczyła

zainteresowanej

takim

ubezpieczeniem. Co ważniejsze nie zgłosiła się wówczas do ubezpieczenia jako

domownik. Statusu domownika wniosek o przyjęcie skargi nie może eksponować,

gdyż we wniosku o ubezpieczenie wnioskodawczyni nie podała, iż jest

domownikiem, a nawet skreśliła taki zapis. Ważniejszy jest jednak związanie

wynikające z art. 39813 § 2 k.p.c. co do stanu faktycznego stanowiącego podstawę

zaskarżonego wyroku. Skoro obowiązuje ono w rozpoznaniu zarzutów skargi

kasacyjnej (art. 39813 § 1 k.p.c.), to również na etapie przedsądu. Zatem skoro Sąd

Apelacyjny ustalił, że skarżąca nie była domownikiem, to przy braku zarzutów

procesowych (skargę w podstawie zaskarżenia oparto tylko na naruszeniu prawa

materialnego – art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników), ustalenie to

wiąże również Sąd Najwyższy w ocenie podstawy przedsądu, nawet tej szczególnej

z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c., która bezpośrednio ma na uwadze interes skarżącego.

Chodzi więc o to, że wniosek o przyjęcie skargi nie może zasadnie budować stanu

faktycznego, którego nie ustalono i domagać się oceny w odniesieniu do przepisu,

który nie miał zastosowania.

Wracając więc do art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników

(w wersji obwiązującej dla wydania decyzji z 19 kwietnia 1999 r., to ustalono

również (co także wiąże), iż wnioskodawczyni ukryła wówczas przed rolniczym

organem, iż przed zgłoszeniem wniosku o objęcie ubezpieczeniem społecznym

rolników prowadziła działalność gospodarczą. Jeżeli nie została ujawniona

działalność gospodarcza, to w ogóle nie było wówczas aktualne odwoływanie się

do regulacji z art. 5a. Innymi słowy z tej przyczyny przepis ten nie był wówczas w

ogóle brany pod uwagę. Decyzję oparto więc na podstawach faktycznych, które

rozmijały się z rzeczywistym stanem rzeczy. Wszak gdyby pozwany organ wiedział,

że wnioskodawczyni od lutego 1999 r. prowadziła działalność gospodarczą, to

powstałaby

wpierw

kwestia

podlegania

powszechnemu

ubezpieczeniu

społecznemu w ZUS a nie rolniczemu w KRUS. Dopiero gdyby nie była wówczas

ukrywana działalność gospodarcza, to w grę wchodziłoby zastosowanie art. 5a i

dopiero wówczas znaczenie miałoby pytanie o to, czy przed podjęciem działalności

gospodarczej wnioskodawczyni podlegała ubezpieczeniu społecznemu rolników

nieprzerwanie co najmniej przez rok, ale z mocy ustawy a nie na jej wniosek, który

zdecydował o ubezpieczeniu. Innymi słowy sednem sprawy była tylko ocena decyzji

z 18 lutego 2010 r. o nieważności decyzji z 19 kwietnia 1999 r. w aspekcie

przesłanek z art. 156 § 1 pkt 2 k.p.c. (wydania decyzji z rażącym naruszeniem

prawa), a nie ocena czy wówczas wnioskodawczyni z mocy ustawy podlegała

ubezpieczeniu społecznemu rolników. Wadliwość decyzji wynikała więc nie z

naruszenia art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, gdyż ten przepis

„w ogóle nie chodził w grę”, lecz ze względu na naruszenia przepisów art. 7 ust. 1 i

art. 16 ust. 3, gdyż ubezpieczeniom społecznym rolników nie podlegał ten, kto miał

inne ubezpieczenie (tu zaś ubezpieczenie z działalności gospodarczej w systemie

powszechnym miało pierwszeństwo przed ubezpieczeniem społecznym rolników).

Skarga kasacyjna przysługuje od prawomocnego wyroku sądu drugiej instancji

(art. 3981 § 1 k.p.c.) i może być oparta tylko na ściśle określonych podstawach

(art. 3983 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c.). W rozpoznaniu odwołania od decyzji pozwanego

Sądy stosowały procedurę cywilną, zatem brak jest podstaw do stwierdzenia

naruszenia procedury administracyjnej, a tym bardziej do stwierdzenia, że pozwany

zamiast stwierdzenia nieważności decyzji powinien wznowić postępowanie „w myśl

k.p.a.”. Analiza ta może wykraczać poza potrzebę argumentacji, gdyż na etapie

przedsądu nie rozstrzyga się o podstawach kasacyjnych, lecz tylko czy wniosek o

przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania wskazuje i wykazuje choć jedną z

podstaw (przesłanek) przedsądu z art. 3989 § 1 pkt 1-4 k.p.c.

Z powyższych motywów ocena w tym względzie jest negatywna i dlatego

orzeczono jak w sentencji, stosownie do art. 3989 § 2 k.p.c.