I UK 277/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I UK 277/11

POSTANOWIENIE

Dnia 9 stycznia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Korzeniowski

w sprawie z odwołania K. K.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o prawo do renty socjalnej,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 9 stycznia 2012 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 21 grudnia 2010 r.,

1. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania;

2. adw. J. L. przyznaje od Skarbu Państwa - Sądu

Okręgowego kwotę 120 (sto dwadzieścia) zł tytułem kosztów

nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu,

którą należy podwyższyć o stawkę podatku od towarów i usług

przewidzianą dla tego rodzaju czynności w przepisach od

towarów i usług.

UZASADNIENIE

Sąd Apelacyjny wyrokiem z 21 grudnia 2010 r. oddalił apelację K. K. od

wyroku Sądu pierwszej instancji, który oddalił jego odwołanie od decyzji pozwanego

z 23 listopada 2009 r. odmawiającej mu prawa do renty socjalnej. K.K. urodził się w

1956 r. Wniosek o rentę socjalną złożył 3 sierpnia 2009 r. Na podstawie opinii

biegłych Sąd pierwszej instancji ustalił, że całkowicie niezdolny do pracy stał się w

1990 r., a wcześniej od dzieciństwa był częściowo niezdolny do pracy. Nie jest

całkowicie niezdolny do pracy z powodu naruszenia sprawności organizmu, które

powstało przed ukończeniem 18 roku życia. Nie spełnia warunków prawa do renty

socjalnej określonych w art. 4 ust. 1 pkt 1-3 ustawy z 27 czerwca 2003 r. o rencie

socjalnej. Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu oddalenia apelacji stwierdził, że

postępowanie dowodowe przeprowadzone przez Sąd pierwszej instancji w sposób

nie budzący wątpliwości wykazało, że wnioskodawca nie jest całkowicie niezdolny

do pracy z powodu naruszenia sprawności organizmu, które powstało w okresach

wymienionych w art. 4 ust. 1 ustawy o rencie socjalnej. Całkowita niezdolność do

pracy jest skutkiem zaburzeń, które nie występowały przed ukończeniem 18 roku

życia.

We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania podniesiono, „iż w

sprawie występują istotne zagadnienia prawne (art. 398 9 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c.), a to w

szczególności: - istotne zagadnienie prawne dotyczące wykładni art. 4 ust. 1

ustawy z dnia 27 czerwca o rencie socjalnej (…) – czy w sprawie o rentę socjalną

Sąd ma obowiązek wnikliwie badać, czy powstałe przed ukończeniem 18 roku życia

naruszenie sprawności organizmu może mieć wpływ na stwierdzoną w późniejszym

okresie całkowitą niezdolność do pracy. Zagadnieniem, które na tle niniejszej

sprawy budzi wątpliwości jest kwestia wykładni art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 27

czerwca 2003 r. o rencie socjalnej. W uchwale z 15 marca 2006 r., II UZP 4/06, Sąd

Najwyższy przesądził, że całkowita niezdolność do pracy jako przesłanka prawa do

renty socjalnej może powstać po upływie okresów wskazanych w art. 4 ust. 1 pkt 13 ustawy z 27 czerwca 2003 r. o rencie socjalnej. Istotne bowiem jest, aby w tych

okresach powstało naruszenie sprawności organizmu, którego skutkiem jest

całkowita niezdolność do pracy. Przepis jednak nie określa jak dalece Sąd ma

badać, czy powstałe przed ukończeniem 18 roku życia naruszenie sprawności

organizmu może mieć wpływ na stwierdzoną w późniejszym okresie całkowitą

niezdolność do pracy. W ocenie skarżącego Sąd w takiej sprawie ma obowiązek

ustalić

tę

okoliczność

nawet

dopuszczając

dowód

z

urzędu

w postaci

uzupełniającego przesłuchania biegłych na rozprawie, którzy wyjaśniliby w sposób

nie

budzący

wątpliwości,

dlaczego

stwierdzone

u

wnioskodawcy

przed

ukończeniem 18 roku życia schorzenia nie mogły mieć wpływu na obecnie

występującą u wnioskodawcy całkowitą niezdolność do pracy, zdaniem biegłych

istniejącą dopiero od 1990 r., czy padaczka zdiagnozowana u wnioskodawcy mogła

powstać już w dzieciństwie. W niniejszej sprawie Sąd I i II instancji nie zrealizował

powyższego obowiązku i tym samym nie rozpoznał istoty sprawy. Tylko bowiem

zdecydowane odpowiedzi na postawione wyżej pytania uzasadniałyby wydanie

wyroku

o

określonej

treści,

zaniechanie

zaś

przeprowadzenia

pełnego

postępowania dowodowego i niewyjaśnienia wszystkich okoliczności sprawy

spowodowało, że wyrok Sądu Apelacyjnego jest wadliwy. Nie można również

zaakceptować stanowiska Sądu Apelacyjnego, że przeprowadzone postępowanie

dowodowe przez Sąd I instancji w sposób nie budzący wątpliwości wykazało, że

wnioskodawca nie jest osobą całkowicie niezdolną do pracy z powodu naruszenia

sprawności organizmu, które powstało w okresach wymienionych w art. 4 ust. 1

ustawy o rencie socjalnej. Sąd II instancji powielając błędy Sądu I instancji nie

uwzględnił

pełnej

dokumentacji

medycznej

wnioskodawcy,

jego

informacji

podnoszonych w badaniu przedmiotowym, wreszcie jego orzeczenia o znacznym

stopni niepełnosprawności. Zgodnie zaś z wyrokiem Sądu Najwyższego z

28 stycznia 2004 r., II UK 222/03 (OSNP 2004 nr 19, poz. 340), przy ocenie

niezdolności do pracy warunkującej prawo do renty nie może być pomijane

orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności. Skoro orzeczenie o

umiarkowanym stopniu niepełnosprawności nie może być pomijane przy ocenie

niezdolności do pracy warunkującej prawo do renty, to tym bardziej nie można

zignorować orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wskazana we wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania

podstawa (wyżej in extenso) nie spełnia się jako przesłanka przedsądu.

Przede wszystkim wniosek ujawnia mankamenty metodyczne, gdyż powołuje

przepis z art. 3989 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c., który odnosi się do dwóch odrębnych

podstaw przedsądu, czyli do istotnego zagadnienia prawnego (pkt 1) i do potrzeby

wykładni przepisu prawa (pkt 2). Jednak przedmiotem zainteresowania żadnej z

tych podstaw nie jest ocena zastosowania prawa w konkretnej sprawie skarżącego,

a na tym w głównej mierze wniosek się koncentruje. Nie odwołuje się jednak do

podstawy przedsądu z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. i w ogóle nie twierdzi (nawet

hasłowo), że skarga jest oczywiście uzasadniona.

Po wtóre istotne zagadnienie prawne różni się od wykładni prawa, gdyż są to

różne przedmiotowo i merytorycznie podstawy przedsądu (art. 3989 § 1 pkt 1 i 2

k.p.c.). Innymi słowy nie jest uprawnione zamienne odwoływanie się do istotnego

zagadnienia prawnego lub do potrzeby wykładni przepisu. Jeżeli bowiem na

wstępie wniosek twierdzi, że „w sprawie występują istotne zagadnienia prawne”, to

następnie podaje, że istotne zagadnienie prawne dotyczy „wykładni” art. 4 ust. 1

ustawy z 2003 r. o rencie socjalnej.

Przedmiotem przesłanek przedsądu z art. 398 9 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c. nie może

być

zwykła

wykładnia

prawa,

gdyż

wówczas

funkcja

przedsądu

byłaby

bezprzedmiotowa i postępowanie kasacyjne stałoby się powszechną instancją.

Tymczasem nawet wykładnia prawa jako podstawa przedsądu jest ściśle

uwarunkowana określoną jej potrzebą ze względu na poważne wątpliwości co do

wykładni przepisu lub rozbieżności w orzecznictwie sądów (art. 3989 § 1 pkt 2

k.p.c.).

Ważniejsze jest jednak stwierdzenie, że pod wskazaną wykładnią art. 4 ust.

1 ustawy o rencie socjalnej skarżący w istocie stawia pytanie o procesowe kwestie

dowodowe, których ten przepis nie obejmuje. Czym innym jest bowiem prawo

materialne i tego dotyczy art. 4 ust. 1 o rencie socjalnej i czym innym jest pytanie o

to „czy w sprawie o rentę socjalną Sąd ma obowiązek badać, czy powstałe przed

ukończeniem 18 roku życia naruszenie sprawności organizmu może mieć wpływ na

stwierdzoną w późniejszym okresie całkowitą niezdolność do pracy”. Otóż jest to

kwestia dowodowa, którą nie zajmuje się art. 4 ust. 1 o rencie socjalnej. Reguły i

przepisy dowodowe określa ustawa procesowa (Kodeks postępowania cywilnego).

W zakresie dowodzenia nie ma tu zasadniczych odrębności od zwykłych reguł

procesowych, a już na pewno nie można stwierdzić, iżby sąd z urzędu miał zawsze

prowadzić określone postępowanie dowodowe (tak jak opisano je we wniosku).

Wszak sąd może pominąć środki dowodowe, jeżeli okoliczności sporne zostały

dostatecznie wyjaśnione lub jeżeli strona powołuje dowody jedynie dla zwłoki (art.

217 § 2 k.p.c.). Uchwała Sądu Najwyższego z 15 marca 2006 r., II UZP 4/06,

stwierdzająca, że „Całkowita niezdolność do pracy jako przesłanka prawa do renty

socjalnej może powstać po upływie okresów wskazanych w art. 4 ust. 1 pkt 1-3

ustawy z dnia 27 czerwca 2003 r. o rencie socjalnej” dotyczy wykładni prawa

materialnego a nie procesowego. Innymi słowy z przepisu art. 4 ust. 1 o rencie

socjalnej nie można wydobyć odmiennych reguł dowodowych, gdyż nie jest to jego

materia, czyli nie można uzyskać odpowiedzi na pytanie „jak dalece Sąd ma badać,

czy powstałe przed ukończeniem 18 roku życia naruszenie sprawności organizmu

może mieć wpływ na stwierdzoną w późniejszym okresie całkowitą niezdolność do

pracy”. Błędne jest więc zapatrywanie skarżącego, że na podstawie tego przepisu

Sąd miałby niejako z urzędu „ustalić tę okoliczność dopuszczając nawet dowód z

urzędu w postaci uzupełniającego przesłuchania biegłych na rozprawie, którzy

wyjaśniliby

w

sposób

nie

budzący

wątpliwości

dlaczego

stwierdzone

u

wnioskodawcy przed ukończeniem 18 roku życia schorzenia nie mogły mieć

wpływu na obecnie występującą u wnioskodawcy całkowitą niezdolność do pracy

zdaniem biegłych istniejącą dopiero od 1990 r., czy padaczka zdiagnozowana u

wnioskodawcy mogła powstać w dzieciństwie”. Wszak tak postawiona kwestia

sama potwierdza, że wniosek nie został oparty na podstawie przedsądu z art. 398 9

§ 1 pkt 1 k.p.c., ani tym bardziej na podstawie przedsądu z art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.,

lecz dotyczy ustaleń stanu faktycznego i kwestii dowodowych. W tym zakresie

zachodzi zaś ograniczenie podstaw kasacyjnych z art. 398 3 § 3 k.p.c., a tym

samym podstawy przedsądu, gdyż w przeciwnym razie zachodziłby dysonans

pomiędzy etapem przedsądu i późniejszym rozpoznaniem podstaw kasacyjnych

właśnie z ograniczeniem z art. 3983 § 3 k.p.c. Choć wniosek nie odwołuje się do

podstawy przedsądu z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c., to należałoby zauważyć, że

również w postępowaniu o rentę socjalną, tak jak w sprawach z zakresu

ubezpieczeń społecznych, to na zainteresowanym rentą ciąży obowiązek

wykazania podstawy faktycznej żądania, czyli określonej niezdolności do pracy i jej

związku z gorszym stanem zdrowia nawet w dzieciństwie. Tak jak zauważono w

tego rodzaju sprawach sąd nie prowadzi postępowania dowodowego z urzędu,

zresztą odbywa się ono już na etapie postępowania przed organem rentowym,

natomiast w postępowaniu sądowym powinno być przeprowadzone przed sądem

pierwszej instancji, jako że w sprawach o rentę przepis art. 381 k.p.c. również ma

zastosowanie. Natomiast skarga kasacyjna przysługuje od prawomocnego wyroku

(art. 3981 § 1 k.p.c.), co tłumaczy też ograniczenie w kwestionowaniu faktów lub

oceny dowodów (art. 3983 § 3 k.p.c.). W konsekwencji w rozpoznaniu podstaw

kasacyjnych Sąd Najwyższy jest związany ustaleniami faktycznymi stanowiącymi

podstawę zaskarżonego wyroku (art. 39813 § 2 k.p.c.). Czym innym jest zarzut

nierozpoznania istoty sprawy, gdyż od początku postępowania (decyzji pozwanego)

w sprawie chodziło o rentę socjalną i taki był przedmiot sprawy, na nim

koncentrowały się ustalenia i ocena prawna. Przedmiot sprawy został zatem

rozpoznany. Inna rzeczą jest kontrola prawomocnego wyroku, gdyż warunkuje ją

wpierw wskazanie i wykazanie podstawy przesądu. Skoro podstawy przedsądu z

art. 3989 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c. nie mają za przedmiot badania rozstrzygnięcia, czyli

zastosowania prawa w konkretnej sprawy, to poza możliwością badania na etapie

przedsądu, jest również zarzut kierowany do skarżonego wyroku, iż pominięto

znaczenie orzeczenia o znacznym stopniu niepełnoprawności u skarżącego.

Z powyższych motywów wniosek o przyjęcie skargi do rozpoznania nie

został oparty na zasadnej podstawie przesądu i dlatego orzeczono jak w sentencji,

stosownie do art. 3989 § 2 k.p.c.

O kosztach zastępstwa procesowego udzielonego skarżącemu z urzędu w

postępowaniu kasacyjnym orzeczono z uwzględnieniem przepisów § 2, § 12.2, §

13.4 pkt 2, § 19, rozporządzenia z 28 września 2002 r. w sprawie opłat za

czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej

pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Brak jest jednak podstawy prawnej do zwrotu

przez Skarb Państwa pełnomocnikowi wyłożonej za skarżącego opłaty od skargi

kasacyjnej.