I UK 27/04 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I UK 27/04

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 25 listopada 2004 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Józef Iwulski (przewodniczący)

SSN Beata Gudowska

SSN Roman Kuczyński (sprawozdawca)

Protokolant Wanda Cabaj

w sprawie z wniosku Z. B.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w C.

o wysokość emerytury dla celów świadczenia przedemerytalnego,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 25 listopada 2004 r.,

kasacji organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w K.

z dnia 9 października 2002 r., sygn. akt III AUa …/02,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 18 grudnia 2001 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w K. zmienił decyzję Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w

C. z dnia 8 sierpnia 2001 r., odmawiającą Z. B.ustalenia wysokości emerytury dla

potrzeb świadczenia przedemerytalnego w ten sposób, ze przekazał sprawę

organowi rentowemu do ponownego rozpoznania, powołując się na przepis art. 37a

ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1994 r. o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu

(Dz. U. Nr 25, poz. 128 ze zm.), a mianowicie, że prawo do świadczeń

przedemerytalnych ustala i przyznaje starosta, a wypłaca je powiatowy urząd pracy.

Powyższy wyrok organ rentowy zaskarżył apelacją, zarzucając naruszenie

art. 37k ust. 1, 2, 3 i 4 ustawy z dnia 14 grudnia 1994 r., zarzucając, iż zaskarżoną

decyzją odmówił ustalenia wysokości emerytury, a nie prawa do świadczenia

przedemerytalnego i w zakresie tym był uprawniony do merytorycznego badania,

czy przedstawione okresy składkowe i nieskładkowe mogą być doliczone do

wymaganego 40-letniego stażu pracy.

Wyrokiem z dnia 9 października 2002 r. Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w K. oddalił apelację organu rentowego. Sąd drugiej

instancji podniósł, że Powiatowy Urząd Pracy w W. wystąpił do organu rentowego z

wnioskiem o ustalenie wysokości świadczenia przedemerytalnego dla Z. B. ur. 1

sierpnia 1945 r., załączając do akt dokumenty dotyczące jego zatrudnienia,

natomiast organ rentowy wydał zaskarżoną decyzję skierowaną wprost do

zainteresowanego,

odmawiającą

ustalenia

wysokości

świadczenia

przedemerytalnego z uzasadnieniem, iż nie uznaje zajęć praktycznych w Kopalni

„J.” w okresie nauki w szkole od dnia 1 września 1960 r. do dnia 30 czerwca 1963 r.

ze względu na brak zaświadczenia stwierdzającego zawarcie umowy o pracę

pomiędzy uczniem a zakładem pracy. Jeżeli zatem zgodnie z art. 37o ust. 1 ustawy

z dnia 14 grudnia 1994 r. prawo do zasiłków i świadczeń przedemerytalnych

ustalają oraz zasiłki wypłacają urzędy pracy i świadczenia te są finansowane z

budżetu państwa w ramach dotacji dla Funduszu Pracy (ust. 2), to oznacza, że

decyzje w przedmiocie spełnienia warunków do nabycia tych świadczeń wydawane

są i zaskarżane w trybie Kodeksu postępowania administracyjnego, a nie Kodeksu

postępowania cywilnego, gdyż nie są to sprawy z zakresu ubezpieczeń

społecznych w rozumieniu art. 476 § 2 k.p.c. Natomiast według powołanego w

apelacji art. 37k ust. 3 omawianej ustawy, organ rentowy na wniosek

odpowiedniego urzędu, wydaje decyzję, ustalającą wysokość emerytury (w celu

ustalenia świadczenia przedemerytalnego) i do tego postępowania stosuje się

odpowiednio przepisy dotyczące postępowania w sprawie świadczeń emerytalnych.

Tymczasem organ rentowy przekroczył swoje uprawnienia, albowiem odmawiając

ustalenia wysokości emerytury, oparł się na merytorycznym rozstrzygnięciu co do

jednej z przesłanek, to jest odmówił uznania określonego stażu pracy do czego

wymieniony przepis go nie uprawniał. Urząd pracy jest zobowiązany przekazać

organowi rentowemu dowody istnienia okresów składkowych i nieskładkowych, w

tym także okresów uzupełniających umożliwiających ustalenie podstawy wymiaru

świadczenia, a także określenie daty, od której świadczenie przedemerytalne ma

być wypłacane, gdyż ma to znaczenie dla określenia kwoty bazowej i liczby

ostatnich lat kalendarzowych, przyjmowanych dla ustalenia podstawy wymiaru

według obowiązujących obecnie przepisów ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.

U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.). Organy rentowe nie mogą zatem w istocie

decydować o spełnieniu warunków ustawowych dla przyznania świadczeń

przedemerytalnych a przez to o prawie do takiego świadczenia. Co najwyżej mogą

wyrażać swe wątpliwości co do przesłanek przyjętych do przyznania określonych

świadczeń, lecz nie decydować o nich we własnym zakresie.

Wyrok Sądu drugiej instancji zaskarżył kasacją organ rentowy zarzucając

naruszenie przepisów art. 37k ust. 4,5,6 i 7a ustawy z dnia 14 grudnia 1984 r. i art.

37k ust. 1 pkt. 3 tej ustawy.

Zdaniem organu rentowego jest on przez wymienione przepisy zobowiązany

do starannego ustalenia stażu emerytalnego, a dopiero potem może przystąpić do

wyliczenia wysokości emerytury, która jest wypadkową kwoty bazowej, podstawy

wymiaru i ilości okresów składkowych i nieskładkowych, a ustalenie faktycznego

okresu uprawniającego do emerytury wpływa bezpośrednio na wysokość

emerytury, a tym samym na wysokość świadczenia emerytalnego.

Sąd Najwyższy rozważył, co następuje:

Kasacja okazała się uzasadniona. Kwestia uprawnień organu rentowego w

wysokości

przedmiocie

ustalenia

świadczenia

przedemerytalnego

emerytury

została

w celu

rozstrzygnięta

określenia

w

wysokości

uchwale

Sądu

Najwyższego z dnia 19 marca 2003 r., III UZP 1/03 (OSNAPiUS 2003, nr 13, poz.

317). Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że organ rentowy uprawniony jest do wydania

decyzji ustalającej wysokość emerytury w celu ustalenia wysokości świadczenia

przedemerytalnego, nie zaś do przesądzenia prawa do niego, jednakże nie może to

być oderwane z jednej strony od regulacji zawartej w tej ustawie, z drugiej zaś od

treści przepisu art. 53 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162, poz. 1118), który

winien

być

wprost

stosowany

przy

ustalaniu

wysokości

świadczenia

przedemerytalnego (art. 37k ust. 7a ustawy o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu

bezrobociu). W myśl tego ostatnio wymienionego przepisu emerytura (jej

wysokość) wynosi: 24% kwoty bazowej, o której mowa w art. 19, po 1,3% podstawy

jej wymiaru za każdy rok okresów składkowych i po 0,7% podstawy jej wymiaru za

każdy rok okresów nieskładkowych. Zróżnicowanie uwzględnionego dla obliczenia

wysokości emerytury procentu podstawy jej wymiaru, innego za każdy rok okresów

składkowych i nieskładkowych, obliguje więc organ rentowy do zakwalifikowania

okresów zatrudnienia wykazanych we wniosku urzędu pracy do jednego z

wymienionych okresów.

„Warunki konieczne dla przyznania świadczenia przedemerytalnego określa

w sposób wyczerpujący ustawa z dnia 14 grudnia 1994 r. o zatrudnieniu i

przeciwdziałaniu bezrobociu, wskazując nadto wysokość tego świadczenia. Mimo,

że nie ma ono charakteru świadczenia z ubezpieczenia społecznego, finansowane

jest bowiem z budżetu państwa, w ramach dotacji dla Funduszu Pracy, organ

rentowy z mocy prawa jest wyłącznie uprawniony do ustalenia wysokości emerytury

w celu ustalenia wysokości tego świadczenia. Fakt, że świadczenia te ustala i

przyznaje starosta, a wypłaca powiatowy urząd pracy, oznacza, że decyzja starosty

przyznająca prawo do tego świadczenia, musi być poprzedzona ustaleniem, iż

zachodzą warunki określone w art. 37k ust. 1 ustawy, w tym warunek posiadania

okresu uprawniającego do emerytury. Decyzja taka zawiera wiec w sobie dwa

elementy: stwierdzenie, ze zachodzą ustawowe podstawy dla przyznania

świadczenia oraz określenie oznaczonego co do wysokości świadczenia. Jest więc

rezultatem z jednej strony przesądzenia, że zaistniały ustawowe podstawy dla

przyznania świadczenia (kompetencja starosty), z drugiej zaś określenia wysokości

świadczenia na podstawie decyzji ustalającej wysokość emerytury (kompetencja

organu rentowego). Niewątpliwie wynika z tego, że decyzja przyznająca

świadczenie przedemerytalne, należąca do wyłącznej kompetencji starosty, z woli

ustawodawcy, musi być poprzedzona decyzją o ustaleniu wysokości emerytury w

celu ustalenia wysokości świadczenia, tę zaś – na wniosek powiatowego urzędu

pracy – wydaje organ rentowy, stosując odpowiednio przepisy dotyczące

postępowania w sprawach świadczeń emerytalnych. Wskazane odesłanie oznacza,

że odpowiednie zastosowanie znajdą przepisy Działu IX ustawy o emeryturach i

rentach z FUS – Postępowanie w sprawach świadczeń i wypłata świadczeń. Organ

rentowy więc nie decyduje o uprawnieniu do tego świadczenia, ustala jedynie

wysokość emerytury w celu ustalenia wysokości świadczenia, nie może to jednak

oznaczać, że wniosek ewentualnego płatnika świadczenia o ustalenie jego

wysokości, wiąże organ rentowy w zakresie istnienia samego prawa do tego

świadczenia. Prawo to, jak wyżej wspomniano, ustala bowiem starosta (art. 37k ust.

3 w związku z art. 37o ust. 1 ustawy), ale dopiero po wydaniu decyzji organu

rentowego

ustalającej

wysokość

emerytury

w

celu

ustalenia

wysokości

świadczenia. Tak więc decyzja organu rentowego bądź to ustala wysokość

emerytury, bądź też odmawia takiego ustalenia w sytuacji gdy brak po temu

warunków (brak wystarczających okresów składkowych i nieskładkowych). Dla

wyliczenia wysokości emerytury konieczne jest zakwalifikowanie wskazanych w

kwestionariuszu okresów jako składkowych lub nieskładkowych. W tym, w sposób

oczywisty mieści się prawo organu rentowego do zakwestionowania okresów

wskazanych przez osobę ubiegającą się o świadczenie przedemerytalne. Taka

decyzja podlega kontroli sądu powszechnego (art. 37k ust. 5 ustawy w związku z

art. 476 § 2 pkt 4 KPC) jako sprawa z zakresu ubezpieczeń społecznych, mimo że

samo świadczenie przedemerytalne – wchodząc do katalogu szeroko pojętego

systemu zabezpieczeń społecznych – nie jest częścią systemu ubezpieczeń

społecznych (art. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń

społecznych). Dla przesądzenia przez starostę istnienia prawa do świadczenia

przedemerytalnego, decyzja ZUS ma charakter prejudycjalny, co oznacza, iż

kompetencje obu tych organów są rozdzielne – aczkolwiek nie sposób nie

zauważyć, że skutkiem decyzji organu rentowego może być negatywna dla

zainteresowanego decyzja starosty, podlegająca zaskarżeniu w innym trybie,

przewidzianym przepisami KPA.

Jest bezsporne, że odmowa ustalenia przez organ rentowy wysokości

emerytury w przedstawionym postępowaniu, może w przyszłości spowodować

odmowę przyznania emerytury – świadczenia z ubezpieczenia społecznego.

Wynika to wprost z art. 21 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, według

którego podstawę wymiaru emerytury dla osoby, która wcześniej pobierała

świadczenie

przedemerytalne

na

podstawie

przepisów

o

zatrudnieniu

i

przeciwdziałaniu bezrobociu, stanowi podstawa wymiaru emerytury przyjęta do

ustalenia

świadczenia

przedemerytalnego

–

w

wysokości

uwzględniającej

wszystkie kolejne waloryzacje przypadające w okresie następującym po ustaleniu

prawa do świadczenia przedemerytalnego albo podstawa wymiaru ustalona na

nowo w myśl art. 15”.

Z powyższych rozważań wynika, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych może

odmówić ustalenia, na wniosek powiatowego urzędu pracy, wysokości emerytury w

celu ustalenia wysokości świadczenia przedemerytalnego, w związku z uznaniem,

że osoba ubiegająca się o to świadczenie, nie spełnia warunku posiadania

wymaganego okresu zatrudnienia, od którego zależy prawo do emerytury.

W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy na podstawie art. 393 13 § 1 k.p.c. orzekł

jak w sentencji.