I UK 262/09 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I UK 262/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 9 lutego 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Romualda Spyt (przewodniczący)

SSN Zbigniew Hajn (sprawozdawca)

SSN Zbigniew Myszka

w sprawie z odwołania K. G.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o emeryturę nauczycielską,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 9 lutego 2010 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonej od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 3 czerwca 2009 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

K. G. złożyła do organu rentowego wniosek o emeryturę nauczycielską.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z 30 grudnia 2008 r. odmówił jej prawa

do emerytury nauczycielskiej z powodu niespełnienia ustawowych przesłanek do jej

przyznania. W odwołaniu ubezpieczona domagała się zmiany zaskarżonej decyzji i

przyznania jej dochodzonego świadczenia, po uprzednim zaliczeniu do stażu

okresu pracy w gospodarstwie rolnym rodziców od 16 kwietnia 1978 r. do 31

sierpnia 1981 r.

Sąd Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w B. wyrokiem z 18

marca 2009 r. oddalił odwołanie. Sąd ustalił, że K. G. w dacie złożenia wniosku o

emeryturę (28 listopada 2008 r.) pozostawała w zatrudnieniu w Szkole

Podstawowej w B. Stosunek pracy nie został przez nią rozwiązany, ani też żadna

ze stron go nie wypowiedziała. Organ rentowy za udowodniony uznał staż pracy w

łącznym wymiarze 27 lat, 2 miesiące i 28 dni. W oparciu o art. 88 ust. 1 i 1 a ustawy

z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela, jednolity tekst: Dz.U. z 2006 r. Nr 97,

poz. 674 ze zm. (powoływanej dalej, jako „Karta Nauczyciela”). Sąd Okręgowy

stwierdził, że ubezpieczona nie spełnia koniecznych warunków do nabycia

uprawnień emerytalnych. Przesłanką nabycia prawa do emerytury nauczycielskiej

jest rozwiązanie stosunku pracy na wniosek nauczyciela w związku z przejściem na

emeryturę, czego ubezpieczona nie uczyniła. Z uwagi na powyższe Sąd pierwszej

instancji

nie

prowadził

postępowania

dowodowego

w

kierunku

ustalenia

faktycznego okresu zatrudnienia K. G. uznając, że bezprzedmiotowe jest czynienie

ustaleń w tym zakresie, skoro emerytura nie przysługuje jej z racji nierozwiązania

stosunku pracy. W tym stanie rzeczy odwołanie nie mogło zostać uwzględnione.

W apelacji od powyższego wyroku K. G. podniosła, że Sąd mylnie odczytał

treść jej żądania zawartego w odwołaniu uznając, że domagała się przyznania

prawa do emerytury nauczycielskiej, podczas gdy istotą sporu było zaliczenie do

stażu pracy okresów pracy w gospodarstwie rolnym rodziców.

Sąd Apelacyjny, uznając apelację za nieuzasadnioną, stwierdził, że zakres i

przedmiot rozpoznania sądowego w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych

wyznacza treść decyzji organu rentowego. Wbrew stanowisku ubezpieczonej, istota

zaskarżonej decyzji polega na rozstrzygnięciu o jej prawie do emerytury

nauczycielskiej na podstawie art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela, który jest przepisem

szczególnym i w zakresie uprawnień emerytalnych nauczycieli normuje wszystkie

wymagania, których spełnienie uprawnia nauczyciela do przejścia na emeryturę.

Stosownie do jego treści, nauczyciele mający trzydziestoletni okres zatrudnienia, w

tym 20 lat wykonywania pracy w szczególnym charakterze mają możliwość - bez

względu na wiek - nabycia uprawnień emerytalnych po rozwiązaniu na swój

wniosek stosunku pracy. Niespełnienie jednego z wyżej wymienionych warunków

powoduje

brak

uprawnienia

do

emerytury.

Podstawowe

znaczenie

dla

rozstrzygnięcia ma to, że o zasadności przyznania lub odmowie przyznania

świadczenia decyduje stan prawny i faktyczny istniejący w dacie złożenia wniosku o

emeryturę. Badanie legalności decyzji jest możliwe tylko przy uwzględnieniu stanu

faktycznego i prawnego istniejącego w chwili wydawania decyzji. W przedmiotowej

sprawie poza sporem było to, że ubezpieczona nie rozwiązała stosunku pracy i na

dzień złożenia wniosku o świadczenie emerytalne pozostawała w zatrudnieniu jako

nauczycielka. Oznacza to, że nie było celowe prowadzenie postępowania

dowodowego na okoliczność ustalenia, czy wnioskodawczyni pracowała w

gospodarstwie rolnym rodziców w okresie od 16 kwietnia 1978 r. do 31 sierpnia

1981 r., bowiem nawet wykazanie tych okoliczności nie miałoby wpływu na wynik

sprawy. Dopiero łączne zaistnienie wszystkich przesłanek uprawniających do

emerytury pozwala na przyznanie świadczenia. Oznacza to, że dopiero po

rozwiązaniu przez wnioskodawczynię stosunku pracy na swój wniosek będzie ona

mogła wykazać, czy spełnia warunek 30 - letniego okresu zatrudnienia (w tym

pracy w gospodarstwie rolnym rodziców). Z tych względów Sąd Apelacyjny

wyrokiem zaskarżonym rozpoznawaną skargą kasacyjną oddalił apelację.

W skardze kasacyjnej pełnomocnik ubezpieczonej zaskarżył w całości wyrok

Sądu Apelacyjnego i wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i

przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania w innym składzie.

Ponadto wniósł o zasądzenie od organu rentowego na rzecz ubezpieczonej

kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm

przepisanych.

Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie prawa materialnego przez

błędną jego wykładnię, to jest art. 88 ust. 2a w związku z art. 88 ust. 1 i 1a ustawy

Karta Nauczyciela, przez odmowę ustalenia prawa do wcześniejszej emerytury

nauczycielskiej pod warunkiem rozwiązania stosunku pracy. Podniesiono również

zarzut naruszenia przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik

sprawy, a mianowicie art. 189 k.p.c. w związku z art. 477 14 § 1 i § 2 k.p.c., a także

art. 224 k.p.c. i art. 227 k.p.c., przez nierozpatrzenie sporu co do jego istoty

(ustalenie

prawa

do

emerytury

pod

warunkiem

zawieszającym)

oraz

nieprzeprowadzenie dowodów na okoliczność zaliczenia wnioskodawczyni pracy w

gospodarstwie rolnym rodziców w okresie od 6 kwietnia 1978 r. do 31 sierpnia

1981 r.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono zarzut, że mimo, że objęte

sporem było zaliczenie ponad 3-letniego okresu pracy w gospodarstwie rolnym, co

wobec uznania przez ZUS stażu pracy w wymiarze 27 lat 2 miesięcy i 28 dni,

dawałoby skarżącej ponad 30 - letni okres zatrudnienia, sądy obu instancji nie

przeprowadziły

postępowania

dowodowego

na

tę

okoliczność.

W

opinii

wnoszącego skargę, z takim stanowiskiem nie można się zgodzić, gdyż wskutek

nowelizacji Karty Nauczyciela z 23 sierpnia 2007 r. art. 88 ust. 2a, odstąpiono od

warunku rozwiązania stosunku pracy do 31 grudnia 2008

r. przez nauczycieli

urodzonych w okresie od 31 grudnia 1948 r. do 1 stycznia 1969 r. (obejmuje on

ubezpieczoną), jeżeli spełniają oni w tej dacie pozostałe warunki z art. 88 ust. 1

Karty Nauczyciela. Zatem Sądy obu instancji nie powinny uchylać się od ustalenia,

czy spełnione są te „pozostałe" warunki, a roszczenie ewentualnie oddalić, dopóki

ubezpieczona

pozostawałaby

w

zatrudnieniu.

Zaniechanie

postępowania

dowodowego uniemożliwiło jej udowodnienie, że spełnia pozostałe przesłanki do

otrzymania emerytury, w szczególności zaliczenia okresu pracy w gospodarstwie

rolnym rodziców do ogólnego zatrudnienia. Pozytywne rozstrzygnięcie sądowe co

do 30-letniego okresu zatrudnienia czyni spełnienie warunku rozwiązania stosunku

pracy tylko formalnością. Jest to bowiem czynność pozostająca w dyspozycji

nauczyciela i może być skutecznie dokonana przez jednostronne oświadczenie woli

wobec pracodawcy złożone po 31 grudnia 2008 r., bez ryzyka nieotrzymania

emerytury przy spełnieniu innych warunków.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wyrok Sądu drugiej instancji jest prawidłowy. Nieuzasadniony okazał się

zarzut naruszenia art. 88 ust. 2a w związku z art. 88 ust. 1 i 1a Karty Nauczyciela,

przez odmowę ustalenia prawa do wcześniejszej emerytury nauczycielskiej pod

warunkiem rozwiązania stosunku pracy. W świetle ustalonego i jednolitego

orzecznictwa Sądu Najwyższego nauczyciele urodzeni po 31 grudnia 1948 r. a

przed 1 stycznia 1969 r. zachowują prawo do przejścia na emeryturę bez względu

na wiek, jeżeli do 31 grudnia 2008 r. spełnili warunki określone w art. 88 ust. 1

Karty Nauczyciela, a warunek rozwiązania stosunku pracy spełnią po 31 grudnia

2008 r. Także w odniesieniu do tej grupy nauczycieli musi więc być spełniony

warunek rozwiązania stosunku pracy jako warunek przyznania im nauczycielskiej

emerytury (zob. np. wyroki Sądu Najwyższego z: 20 listopada 2008 r., I UK 104/08,

LEX nr 489009; 24 marca 2009 r., I UK 261/08; 17 kwietnia 2009 r., I UK 308/08; z

25 czerwca 2009 r., I UK 16/09). Skoro w rozpoznawanej sprawie Sąd Apelacyjny

ustalił, że do rozwiązania nauczycielskiego stosunku pracy nie doszło i jest on

nadal kontynuowany, to nie wystąpiła jedna z przesłanek warunkujących prawo do

emerytury nauczycielskiej. Już z tego względu oddalenie apelacji ubezpieczonej

było uzasadnione. Należy też wskazać, że, wbrew twierdzeniom zawartym w

skardze kasacyjnej,

ubezpieczona, składając do organu rentowego „wniosek o

emeryturę”, domagała się przyznania jej tego świadczenia, a nie ustalenia prawa do

niej pod warunkiem rozwiązania stosunku pracy. Niezależnie od tego błędny jest

pogląd skarżącej o dopuszczalności ustalenia przez sąd prawa do wcześniejszej

emerytury nauczycielskiej pod warunkiem rozwiązania stosunku pracy. W tej

kwestii Sąd Apelacyjny trafnie odwołał się do poglądu prawnego wyrażonego w

wyroku z 15 grudnia 2000 r., II UKN 147/00 (OSNP 2002 nr 16, poz. 389), w

którym Sąd Najwyższy stwierdził, że istota decyzji organu rentowego polega na

rozstrzygnięciu o prawie do konkretnego świadczenia (lub o jego wysokości) jako

całości, a nie o poszczególnych elementach składających się na to prawo. Sąd

stwierdzający spełnienie przez ubezpieczonego jednego lub więcej warunków

powstania prawa do świadczenia, nie może ustalić tego w sentencji wyroku, przy

jednoczesnym oddaleniu odwołania ubezpieczonego od niekorzystnej dla niego

decyzji organu rentowego. Istotnie, zgodnie z art. 100 ust. 1 ustawy z dnia 17

grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych

(jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), prawo do świadczeń

określonych w tej ustawie powstaje z dniem spełnienia się wszystkich warunków

wymaganych do jego nabycia. Wówczas też, na wniosek osoby uprawnionej,

organ rentowy wydaje decyzję o przyznaniu prawa (art. 116 i 118 ustawy o

emeryturach i rentach z FUS). Niespełnienie przez pracownika ustawowych

warunków koniecznych do przyznania świadczenia powoduje wydanie decyzji

odmownej. Wydanie takiej decyzji następuje, jak już wskazano, również wtedy, gdy

pracownik nie spełnia chociażby jednego z ustawowych warunków niezbędnych do

przyznania świadczenia. Jak z powyższych przepisów wynika, Sąd Apelacyjny po

ustaleniu, że wnioskodawczyni nie rozwiązała stosunku pracy, nie mógł zmienić

wyroku Sądu Okręgowego w ten sposób, aby oddalić jej odwołanie od decyzji

organu rentowego, a jednocześnie ustalić, że pracowała w gospodarstwie rolnym

rodziców. Decyzja organu rentowego ma bowiem rozstrzygać o prawie do

konkretnego świadczenia (lub o jego wysokości) jako całości, a nie o

poszczególnych elementach składających się na to prawo.

Należy ponadto stwierdzić, że wyrok ustalający istnienie lub nieistnienie

stosunku prawnego lub prawa jest dopuszczalny w sprawach z zakresu

ubezpieczeń społecznych wyjątkowo i tylko wówczas, gdy przepis tak stanowi, np.

w sprawach o ustalenie istnienia lub nieistnienia obowiązku ubezpieczenia,

obowiązku opłacania składek, zwrotu nienależnego świadczenia. Regułą jest

zatem, że sąd ubezpieczeń społecznych w trybie rozpoznania odwołania od decyzji

organu rentowego przyznaje konkretne świadczenie lub określa jego wysokość

(zob. wyrok Sądu Najwyższego z 25 kwietnia 2008 r., I UK 267/07, niepubl.). Nie

jest zatem dopuszczalne w sprawie z zakresu ubezpieczeń społecznych wydanie

wyroku ustalającego spełnienie przez ubezpieczonego niektórych warunków

wymaganych do nabycia prawa do świadczenia i przyznającego to świadczenie pod

warunkiem spełnienia pozostałych warunków w przyszłości.

Z tych względów nie było dopuszczalne ustalenie przez Sądy orzekające w

sprawie,

że

skarżąca

spełniła

warunek

posiadania

wymaganego

okresu

zatrudnienia i ustalenie jej prawa do wcześniejszej emerytury nauczycielskiej pod

warunkiem rozwiązania przez nią stosunku pracy. Nieuzasadniony okazał się więc

także zarzut naruszenia art. 189 k.p.c. oraz zarzuty naruszenia art. 224 i 227 k.p.c.

przez nierozpatrzenie sporu co do istoty.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 14 k.p.c. oddalił skargę

kasacyjną.