I UK 261/09 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I UK 261/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 19 stycznia 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Małgorzata Gersdorf (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Bogusław Cudowski

SSN Zbigniew Myszka

w sprawie z odwołania L. O. i "M." Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w K.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych o ustalenie podlegania

obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 19 stycznia 2010 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonego L. O. od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 23

kwietnia 2009 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Decyzją z dnia 11 stycznia 2008 r. ZUS stwierdził, że ubezpieczony L. O. od

dnia 1 czerwca 2006 r. nie podlega ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowemu z

tytułu zatrudnienia na podstawie umowy o pracę nakładczą w spółce M. Sp. z o.o.

Rozpatrujący sprawę w wyniku odwołania ubezpieczonego Sąd Okręgowy w

K. ustalił następujący stan faktyczny. Przedmiotem działania spółki M. jest

działalność reklamowa. Do listopada 2005 r. spółka zgłosiła do ubezpieczenia

społecznego ponad 1000 osób wykonujących pracę nakładczą, prowadzących

jednocześnie działalność gospodarczą, które w wyniku zawartych umów wskazały

pracę

nakładczą

jako

tytuł

obowiązkowego

podlegania

ubezpieczeniu

społecznemu. Nie jest znany sposób wyszukiwania wykonawców przez spółkę.

Zawarta z ubezpieczonym umowa o pracę nakładczą przewidywała

wykonywanie przezeń pracy polegającej na przygotowywaniu, kopertowaniu,

adresowaniu i wysyłce materiałów reklamowych dostarczanych przez nakładcę.

Strony ustaliły, że minimalna ilość pracy wykonanej przez nakładcę w miesiącu ma

obejmować 145 kompletów reklamowych przy wartości 3,50 zł za przygotowanie i

wysłanie jednego kompletu. Ubezpieczony w okresie wykonywania pracy

nakładczej miesięcznie przygotowywał jedynie po kilka pakietów reklamowych.

W tak ustalonym stanie faktycznym wyrokiem z dnia 2 października 2008 r.,

Sąd Okręgowy w K. oddalił odwołanie. Sąd uznał – aprobując tym samym

stanowisko organu rentowego – że umowa o pracę nakładczą ubezpieczonego

została zawarta dla obejścia prawa – przepisów o jednoczesnym podleganiu

ubezpieczeniom społecznym przez osobę, wykonującą pracę nakładczą oraz

prowadzącą pozarolniczą działalność gospodarczą. W ocenie sądu nakładca

powinien zapewnić wykonawcy odpowiednią ilość pracy – pracy zapewniającej

osiągnięcie co najmniej 50% minimalnego wynagrodzenia za pracę (powołując się

w tej mierze na wyroki Sądu Najwyższego z dnia 9 stycznia 2008 r., sygn. III UK

73/07 do III UK 77/07). Ubezpieczony wykonywał jednak jedynie kilka kompletów

druków reklamowych miesięcznie – daleko mniej niż to było umówione – po części

dlatego, że nakładca nie dostarczał mu materiałów do wykonania większej ich

ilości. W związku z tym umowę, jako zawartą dla obejścia prawa – art. 6 ust. 1 pkt 5

w zw. z art. 18 ust. 8 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń

społecznych, należało stosownie do art. 58 § 1 k.c. uznać za nieważną.

Wywiedzioną od tego wyroku apelację rozpoznał Sąd Apelacyjny i oddalił

wyrokiem z dnia 23 kwietnia 2009 r. Sąd Apelacyjny podzielił ustalenia faktyczne i

ocenę prawną dokonaną przez Sąd Okręgowy. Sąd przyjął, że umowa zawarta

została w celu obejścia przepisów o podleganiu ubezpieczeniom społecznym.

Przemawia za tym fakt, że strony nie wykonywały spoczywających na nich

obowiązków wynikających z umowy – odpowiednio dostarczania materiałów dla

przygotowania przesyłek reklamowych ze strony nakładcy i ich przygotowywania

przez wykonawcę. Celem stron było zatem instrumentalne wykorzystanie norm

ustawy

systemowej

jedynie

w

celu

opłacania

zaniżonych

składek

ubezpieczeniowych, w związku z tym stosownie do art. 58 § 1 k.c. czynność

należało uznać za nieważną jako zmierzającą do obejścia prawa.

Skargę kasacyjną od tego wyroku wniósł pełnomocnik ubezpieczonego,

zarzucając naruszenie art. 83 § 1 k.c. w zw. z art. 9 ust. 2 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych oraz w zw. z § 3 i § 11 rozporządzenia Rady Ministrów z

dnia 31 grudnia 1975 r. w sprawie uprawnień pracowniczych osób wykonujących

pracę nakładczą (Dz. U. z 1976 r. Nr 3 poz. 19 ze zm.) przez przyjęcie, że umowa

została zawarta dla pozoru, chociaż była częściowo wykonywana.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie ma uzasadnionych podstaw, co skutkować musi jej

oddaleniem.

Zarzut skargi kasacyjnej odbiega w zupełności zarówno od ustalonego stanu

faktycznego jak i jego oceny prawnej, dokonywanej przez Sądy obu instancji.

Żaden z tych Sądów, w szczególności Sąd Apelacyjny, nie dokonał ustalenia, z

którego wynikałoby, że umowa o pracę nakładczą, zawarta przez ubezpieczonego

nie była w ogóle wykonywana. W związku z tym Sądy nie operowały w sprawie

argumentacją wynikającą z art. 83 k.c. i nie stwierdziły, że umowa została zawarta

dla pozoru. Wręcz przeciwnie, Sąd Apelacyjny podkreślił w uzasadnieniu, że

podstawę orzekania w sprawie stanowi art. 58 § 1 k.c. – odnoszący się do

czynności zmierzającej do obejścia prawa. W tym stanie rzeczy stawianie Sądowi

Apelacyjnemu w skardze kasacyjnej zarzutu naruszenia art. 83 k.c., którego to

przepisu sąd w ogóle nie stosował, czyni skargę kasacyjną oczywiście bezzasadną.

Sąd Najwyższy rozpatrujący niniejszą sprawę w pełni podziela wyrażone w

dotychczasowej judykaturze poglądy, że czynność prawna nie może jednocześnie

zmierzać do obejścia prawa (art. 58 § 1 k.c.) oraz być dokonana dla pozoru (art. 83

§ 1 k.c.) – por. np. wyrok z dnia 29 marca 2006 r., II PK 163/05. Przy tym, gdy

umowa jest przez strony wykonywana, nie może być mowy o pozorności, co jednak

nie wyklucza możliwości badania, czy zawarcie umowy nie zmierzało do obejścia

prawa (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 marca 2001 r., II UKN 258/00). W

związku z tym Sąd Najwyższy rozpatrujący sprawę w niniejszym składzie nie

przychyla się do poglądu (wyrażonego w wyroku z dnia 9 stycznia 2008 r., III UK

74/07), że wykonywanie umowy w znikomym, szczątkowym stopniu, uzasadnia

uznanie jej za zawartą dla pozoru. Nie zmienia to jednak faktu, że umowę taką jak

najbardziej można uważać za zawartą dla obejścia prawa i z tego względu

nieważną.

Tego rodzaju sytuacja wystąpiła w stanie faktycznym niniejszej sprawy.

Umowa o pracę nakładczą była bez wątpienia wykonywana, aczkolwiek – co należy

podkreślić podobnie jak czyniły to sądy powszechne – wykonanie to obejmowało

przygotowanie jedynie kilku kompletów materiałów reklamowych miesięcznie.

Odbiegało to dalece od założeń, w świetle których ubezpieczony miał wykonywać

co najmniej 145 kompletów materiałów reklamowych miesięcznie. Mając na

uwadze, że ubezpieczony jednocześnie – i to dużo wcześniej – podlegał

ubezpieczeniu społecznemu z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej, należy

przyjąć, że zawarcie umowy o pracę nakładczą i jej wykonywanie w takim

rozmiarze miało na celu jedynie wyłączenie obowiązku opłacania wyższych składek

na ubezpieczenie społeczne z tytułu działalności pozarolniczej. W tej sytuacji

zawarcie umowy o pracę nakładczą mogło podlegać ocenie przez pryzmat art. 58 §

1 k.c. a umowa – w sposób w pełni uzasadniony – uznana za nieważną, jako że

zmierzała do obejścia prawa.

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.