I UK 255/07 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 22 lutego 2008 r.

I UK 255/07

Samo opłacanie składek w Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego

nie było równoznaczne z oświadczeniem o wyborze systemu ubezpieczenia w

rozumieniu art. 2 ustawy z dnia 12 września 1996 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz.U. Nr 124, poz. 585 ze zm.).

Przewodniczący SSN Teresa Flemming-Kulesza, Sędziowie SN: Zbigniew

Korzeniowski (sprawozdawca), Romualda Spyt.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 22 lutego

2008 r. sprawy z odwołania Marty M. przeciwko Kasie Rolniczego Ubezpieczenia

Społecznego-Oddziałowi Regionalnemu w K. o podleganie ubezpieczeniu społecznemu rolników, na skutek skargi kasacyjnej ubezpieczonej od wyroku Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 13 lutego 2007 r. [...]

o d d a l i ł skargę kasacyjną.

U z a s a d n i e n i e\

Sąd Apelacyjny w Krakowie wyrokiem z dnia 13 lutego 2007 r. oddalił apelację

Marty M. od wyroku Sądu Okręgowego w Krakowie z dnia 20 kwietnia 2005 r., którym oddalono jej odwołanie od decyzji Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego-Oddziału Regionalnego w K. z dnia 26 października 2004 r., stwierdzającej, iż jej

ubezpieczenie społeczne rolników ustało od dnia 3 czerwca 1991 r. Marta M. od

1983 r. podlegała ubezpieczeniu społecznemu rolników. Dnia 3 czerwca 1991 r. rozpoczęła prowadzenie działalności gospodarczej (sklepu). Kasę Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego o prowadzeniu tej działalności powiadomiła dopiero we wrześniu

2004 r. w związku z wymaganym ustawą oświadczeniem o rodzaju opodatkowania.

Sąd Okręgowy uznał, że wnioskodawczyni od 3 czerwca 1991 r. nie spełniała przesłanek uprawniających ją do podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników (art. 7

ust.1 pkt 1 i art. 16 ust. 1 pkt 1 ustawy z 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecz-

nym rolników), bowiem z chwilą podjęcia działalności gospodarczej nastąpiło wyłączenie jej z tego ubezpieczenia (art. 2 ust. 2 ustawy z 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą oraz ich rodzin).

Wprawdzie art. 2 ustawy z 12 września 1996 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu

społecznym rolników wprowadził możliwość wyboru ubezpieczenia przez rolnika

prowadzącego działalność gospodarczą, to jednak wnioskodawczyni nie złożyła

oświadczenia o wyborze ubezpieczenia w systemie rolniczym. Opłacanie i przyjmowanie składek przez Kasę nie było równoznaczne z takim oświadczeniem. Wnioskodawczyni winna poinformować Kasę o podjęciu działalności gospodarczej (art. 37

ustawy z 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników).

W apelacji wnioskodawczyni zarzuciła naruszenie prawa procesowego i materialnego, w tym art. 60 k.c., gdyż art. 2 ustawy z 12 września 1996 r. nie precyzował

formy oświadczenia. Opłacając składki złożyła skutecznie oświadczenie o wyborze

ubezpieczenia w systemie rolniczym.

Sąd Apelacyjny stwierdził, że oświadczenie o wyborze ubezpieczenia na podstawie art. 2 ustawy z 12 września 1996 r. musiało być złożone w sposób wyraźny.

Oświadczenia tego nie mogło zastąpić opłacanie składek na ubezpieczenie społeczne rolników. Rodzaj ubezpieczenia określały przepisy bezwzględnie obowiązujące.

W skardze kasacyjnej zarzucono naruszenie art. 7 ust. 1 pkt 1 oraz art. 16 ust.

1 pkt 1 ustawy z 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, przez

uznanie, że wnioskodawczyni nie podlegała ubezpieczeniu rolników od 1 stycznia

1997 r. do 30 września 2004 r. oraz art. 2 ustawy z 12 września 1996 r. o zmianie

ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, przez uznanie, że nie złożyła Kasie

oświadczenia, iż chce podlegać ubezpieczeniu rolników z wyłączeniem innego ubezpieczenia społecznego. Wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania wskazał na istotne zagadnienie prawne, zawierające się w pytaniu, czy opłacanie składek

w Kasie przez rolnika prowadzącego działalność gospodarczą stanowi skuteczne

złożenie oświadczenia o wyborze ubezpieczenia społecznego rolników w rozumieniu

art. 2 ustawy z 12 września 1996 r. Na tej podstawie skarżąca wniosła o uchylenie

wyroków i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, ewentualnie o orzeczenie ustalające, iż podlegała ubezpieczeniu społecznemu rolników od 1 stycznia 1997

r. do 30 września 2004 r.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie ma uzasadnionej podstawy i dlatego podlega oddaleniu.

Podstawa skargi oparta została na przepisach ustrojowych ubezpieczenia społecznego rolników (art. 7 ust. 1 pkt 1 i art. 16 ust. 1 pkt 1 ustawy z 20 grudnia 1990 r. o

ubezpieczeniu społecznym rolników oraz art. 2 ustawy zmieniającej z 12 września

1996 r.), których naruszenie w ocenie skarżącej zależy od przepisów prawa cywilnego - art. 60 i 65 k.c. - nieujętych jednak w podstawie kasacyjnej (art. 39813 § 1 k.p.c.).

W prawie cywilnym wola osoby dokonującej czynności prawnej może być wyrażona przez każde zachowanie się tej osoby, które ujawnia jej wolę w sposób dostateczny (art. 60 k.c.). Oświadczenie woli należy tak tłumaczyć, jak tego wymagają

ze względu na okoliczności, w których złożone zostało, zasady współżycia społecznego oraz ustalone zwyczaje (art. 65 k.c.). Rzecz jednak w tym, że treść oświadczenia woli należy do ustaleń faktycznych sprawy, a te nie są w skardze kasacyjnej

podważane i wiążą Sąd Najwyższy (art. 39813 § 2 k.p.c.). W sprawie ustalono, że

wnioskodawczyni nie złożyła właściwego oświadczenia, które prowadziło do objęcia

jej ubezpieczeniem społecznym rolników. Nie było to oświadczenie zmierzające do

dokonania czynności cywilnoprawnej, stąd i reżim jakiemu podlegało nie może sprowadzać się tylko do reguł wykładni oświadczeń woli w sferze prawa cywilnego.

Ubezpieczenia społeczne mają charakter publicznoprawny, kształtowany przepisami

bezwzględnie obowiązującymi, stąd sama wola ubezpieczonego nie tworzy prawnego stosunku ubezpieczenia społecznego. Indywidualne ubezpieczenie społeczne z

mocy ustawy jest pochodną jego podstawy, czyli określonego zatrudnienia lub działalności. Oświadczenie woli ubezpieczonego nie wywołuje innych skutków niż określone i dopuszczalne w ustawie. W rozpoznawanej sprawie w okresie objętym decyzją Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, stwierdzającą niepodleganie

wnioskodawczyni ubezpieczeniu społecznemu rolników od 3 czerwca 1991 r. skarga w uzasadnieniu i we wniosku błędnie przyjmuje, że dopiero od 1 stycznia

1997 r. - pierwotne rozwiązanie prawne polegało na wyłączeniu ubezpieczenia społecznego rolników przez ubezpieczenie z tytułu działalności gospodarczej. Oświadczenie o wyborze ubezpieczenia nabrało znaczenia dopiero wraz z ustawą z 12

września 1996 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Zmiana

wyłączała dominację (pierwszeństwo) ubezpieczenia z tytułu działalności gospodarczej w zakresie dwóch sytuacji. Pierwszej, gdy rolnik rozpoczynał działalność gospodarczą po roku ubezpieczenia w systemie rolniczym i wówczas, aby pozostać w tym

ubezpieczeniu, nie musiał składać żadnego oświadczenia. Natomiast gdy chciał podlegać ubezpieczeniu z działalności gospodarczej, to musiał złożyć Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych lub Kasie oświadczenie, że chce podlegać takiemu ubezpieczeniu (art. 5a ustawy). Gdy oświadczenie złożył Kasie, ta przekazywała je właściwemu oddziałowi Zakładu, który podejmował wówczas decyzję ustalającą podleganie

innemu ubezpieczeniu społecznemu i jej odpis przekazywał właściwemu oddziałowi

regionalnemu Kasy (art. 5a w związku z art. 39a ustawy). Inne rozwiązanie odnosiło

się do sytuacji, w której przed 1 stycznia 1997 r. rolnik z mocy ustawy z 18 grudnia

1976 r. o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą

podlegał ubezpieczeniu społecznemu z tytułu tej działalności i uzyskał możliwość

wyboru ubezpieczenia społecznego rolników. Wówczas warunkiem przejścia do

systemu ubezpieczenia społecznego rolników było złożenie przez rolnika oświadczenia Zakładowi lub Kasie, że chce podlegać innemu ubezpieczeniu (art. 2 ustawy

zmieniającej).

Powyższe przywołanie stanu prawnego nie jest bez przyczyny, gdyż wynikają

z niego oceny, które w dalszej argumentacji (poza wiążącym stanem faktycznym) nie

pozwalają uznać zarzutów skargi kasacyjnej za zasadne. Tylko w pierwszej wskazanej wyżej sytuacji ubezpieczony rolnik rozpoczynający działalność gospodarczą

nie musiał składać żadnego oświadczenia, by pozostać w ubezpieczeniu społecznym

rolników. Brak oświadczenia był zrozumiały skoro nie następowała zmiana systemu

ubezpieczenia. Sytuacja skarżącej była jednak inna, gdyż już przed 1 stycznia 1997

r., wobec prowadzenia działalności gospodarczej, nie mogła być w ubezpieczeniu

społecznym rolników. Z mocy ustawy z 18 grudnia 1976 r. podlegał on ubezpieczeniu

społecznemu z tytułu działalności gospodarczej (art. 2). Rozwiązanie przyjęte w art.

2 ustawy zmieniającej z 12 września 1996 r. nie polegało na prostym dostosowaniu

(potwierdzeniu) sytuacji prawnej do faktycznej, gdyż dalej obowiązywał reżim ustawowego pierwszeństwa ubezpieczenia z tytułu działalności gospodarczej. Mógł on

być wyłączony jedynie przez oświadczenie zainteresowanego rolnika o podleganiu

ubezpieczeniu społecznemu rolników, z jednoczesnym wyłączeniem ubezpieczenia z

tytułu działalności gospodarczej. Ustawa zmieniająca z 12 września 1996 r. w istocie

chociaż nie określiła formy tego oświadczenia, to wymagała aby oświadczenie miało

określoną treść i zostało skierowane do Kasy lub do Zakładu (art. 39a ust. 3 i 4

ustawy z 1990 r. w związku z art. 2 ustawy z 1996 r.). Niemniej, w zakresie formy nie

powinno się pomijać, że przed organami rentowymi zastosowanie ma procedura ad-

ministracyjna, stąd niewątpliwie chodziło o taką formę oświadczenia, która uruchamiałaby tę procedurę, zatem pozwalała przyjąć, że oświadczenie zostało adresatowi

złożone i zawierało żądanie wszczęcia postępowania (art. 61 § 1 k.p.a.). Wszak elementem trybu wyłączenia z ubezpieczenia ustawowego było wszczęcie postępowania, w którym stwierdzono by dalsze niepodleganie obowiązkowemu ubezpieczeniu

ustawowemu z tytułu działalności gospodarczej. Bez wyraźnej woli ubezpieczonego

Zakład nie mógł podjąć takiej decyzji. Decyzja o wyłączeniu z ubezpieczenia mogła

wynikać tylko z woli wyrażonej przez ubezpieczonego i stąd nie miała charakteru deklaratoryjnego. Określałaby stan prawny związany z podleganiem ubezpieczeniu

społecznemu w Zakładzie, a w istocie stwierdzałaby jego brak mimo prowadzenia

działalności gospodarczej. Równolegle z wydaniem takiej decyzji zachodził obowiązek Zakładu przekazania Kasie jej odpisu, co przy istniejącym dualizmie systemów

ubezpieczenia społecznego, w ramach tak określonej współpracy, gwarantowało, że

organy rentowe kontrolowały podstawy ubezpieczenia i ich wyłączenie. Procedura ta

miała również walor porządkujący, gdyż wyjawiała w jakim systemie i z jakiego tytułu

zainteresowany podlegał ubezpieczeniu. Wnioskodawczyni z racji prowadzonej

działalności z mocy ustawy z 1976 r. podlegała ubezpieczeniu w systemie powszechnym i całkowicie zaniechała złożenia oświadczenia oraz wszczęcia właściwego

postępowania warunkującego objęcie jej ubezpieczeniem społecznym rolników.

Mimo zmian wynikających z ustawy z 12 września 1996 r. zaniechała oświadczenia o

wyborze ubezpieczenia i jej zachowanie dalej również było niezmienne. Skoro

ustawa (art. 2) wymagała określonego działania (złożenia oświadczenia o wyborze

systemu ubezpieczenia i zarazem wszczęcia właściwego postępowania), to nie

można było uznać, że wyrażało się ono w niezmienionym zachowaniu. W sytuacji

wnioskodawczyni opłacanie składek nie stanowiło podstawy do objęcia jej ubezpieczeniem społecznym rolników przed 1 stycznia 1997 r. i również po tej dacie, jako że

nie mogło wyłączyć ubezpieczenia, któremu podlegała z mocy ustawy. Opłacanie

składek było czynnością jedynie faktyczną. Wymagane było natomiast oświadczenie

woli o wyborze systemu ubezpieczenia. Zmiana, która od 1 stycznia 1997 r. objęła

również art. 2 ust. 2 ustawy z 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą, jedynie potwierdzała, że osoby spełniające równocześnie warunki do objęcia ubezpieczeniem społecznym określonym tą ustawą i ubezpieczeniem społecznym rolników podlegają ubezpieczeniu określonemu w ustawie z

zastrzeżeniem przypadków określonych w przepisach o ubezpieczeniu społecznym

rolników. W zakresie tych ostatnich w sytuacji wnioskodawczyni znaczenie miało jedynie omówione rozwiązanie z art. 2 ustawy zmieniającej z 1996 r. Inaczej ujmując,

ustawa z 1996 r. zamieniająca ustawę o ubezpieczeniu społecznym rolników wyraźnie różnicowała podstawy ubezpieczenia oraz wybór systemu ubezpieczenia przez

zainteresowanego rolnika. Dla tych rolników, którym mimo prowadzenia działalności

gospodarczej otworzyła się droga do ubezpieczenia w Kasie konieczne było dopełnienie określonej procedury prowadzącej do przejścia do ubezpieczenia społecznego

rolników i stąd samo faktyczne opłacanie składek na to ubezpieczenie nie było wystarczające. Oświadczenie woli o wyborze innego ubezpieczenia musiałoby dotrzeć

do organu rentowego, a ciężar wykazania tego spoczywał na ubezpieczonym. Nieuprawnione byłoby domniemanie, że organ rentowy jako adresat winien właściwie

kwalifikować oświadczenie woli wynikające z płatności składek. Gdyby wnioskodawczyni powiadomiła Kasę jeszcze przed 1 stycznia 1997 r. o prowadzeniu działalności

gospodarczej, to nie jest wykluczone, że wówczas organ rentowy podjąłby z urzędu

postępowanie wyjaśniające. Wnioskodawczyni nie uczyniła jednak tego i po tej dacie.

Samo jej przekonanie, a nawet wola podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników, nie były wystarczające do wyłączenia jej z ubezpieczenia, któremu podlegała z

mocy ustawy.

Z tych motywów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na mocy art. 398 14

k.p.c.