I UK 248/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I UK 248/10

POSTANOWIENIE

Dnia 26 stycznia 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Józef Iwulski (przewodniczący)

SSN Bogusław Cudowski

SSA Krzysztof Staryk (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania J. M.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o prawo do emerytury,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 26 stycznia 2011 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 9 marca 2010 r.,

na podstawie art. 39817 § 1 k.p.c. odracza wydanie orzeczenia i

przekazuje do rozstrzygnięcia powiększonemu składowi Sądu

Najwyższego następujące zagadnienie prawne:

"Czy okres urlopu wychowawczego wykorzystanego przed

dniem 1 stycznia 1999 r. przez osobę będącą pracownikiem jest

okresem

podlegania

ubezpieczeniu

społecznemu

z

tytułu

pozostawania w stosunku pracy w rozumieniu art. 29 ust. 3

ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z

2009 r. nr 153, poz. 1227 ze zm.).?"

Uzasadnienie

Decyzją z dnia 5 stycznia 2009 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił

J. M. prawa do emerytury na podstawie art. 29 w związku z art. 46 ustawy z dnia 17

grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych

(Dz.U. nr 39 z 2004 r., poz. 353 ze zm.), gdyż choć wykazała łącznie 34 lata 3

miesiące i 6 dni okresów składkowych i nieskładkowych - to ostatnio, przed

zgłoszeniem wniosku o emeryturę, nie podlegała ubezpieczeniu pracowniczemu,

ale z tytułu umowy zlecenia.

Po rozpoznaniu odwołania J. M. Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych wyrokiem z dnia 4 czerwca 2009 r. oddalił odwołanie ubezpieczonej.

Sąd

Apelacyjny,

po

rozpoznaniu

apelacji

wnioskodawczyni,

zmienił

zaskarżony wyrok i poprzedzającą go decyzję, przyznając ubezpieczonej prawo do

emerytury od dnia 03.11.2008 r.

W uzasadnieniu wyroku Sąd Apelacyjny wskazał, iż apelacja zasługuje na

uwzględnienie, ale z innych przyczyn, niż wskazane w apelacji, gdyż bezsprzecznie

ostatnim tytułem ubezpieczenia ubezpieczonej była umowa zlecenia.

Sąd ustalił, że ubezpieczona wniosek o emeryturę złożyła w dniu 17

października 2008 r., a wiek 55 lat osiągnęła z dniem 3 listopada 2008 r. Nie

przystąpiła do otwartego funduszu emerytalnego. Na dzień 2 listopada 2008 r.

wykazała 25 lat 8 miesięcy i 12 dni okresów składkowych oraz 11 lat 8 miesięcy i

24 dni okresów nieskładkowych.

Ubezpieczeniu pracowniczemu podlegała

w

okresach: od 1 lutego 1971 r. do 15 czerwca 1978 r., od 11 września 1978 r. do 16

sierpnia 1980 r. oraz od 23 września 1984 r. do 15 października 2001 r., tj. łącznie

przez 26 lat 4 miesiące i 14 dni. W okresie ostatnich 24 miesięcy podlegania

ubezpieczeniu społecznemu, ubezpieczona pozostawała w stosunku pracy przez

co najmniej 6 miesięcy. Ostatnio przed zgłoszeniem wniosku o emeryturę podlegała

ubezpieczeniu z tytułu umowy zlecenia zawartej na okres od 26 lutego 2003 r. do

25 marca 2003 r. z „S.-P." Sp. z o.o. Ubezpieczona nie wykazała żadnego okresu

pracy w warunkach szczególnych.

Sąd Apelacyjny uznał, iż błędnie sąd pierwszej instancji ustalił, że

wnioskodawczyni nie legitymuje się 30 letnim okresem podlegania ubezpieczeniu

społecznemu lub ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z tytułu pozostawania

w stosunku pracy, co w myśl art. 29 § 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS

umożliwia przyznanie jej prawa do emerytury.

Według Sądu Apelacyjnego zaliczeniu na poczet okresu ubezpieczenia

pracowniczego powinien podlegać, oprócz okresów wyżej wymienionych, także

ponad 4-letni okres przebywania przez ubezpieczoną na urlopach wychowawczych,

przypadających w trakcie trwania zatrudnienia w FSM/FAP w Bielsku Białej od 17

sierpnia 1980 r. do 22 września 1984 r. Okres ten, jako nieskładkowy, jest

uwzględniony przez organ rentowy przy ustalaniu ogólnego stażu okresów

składkowych i nieskładkowych.

W myśl obowiązujących wówczas przepisów rozporządzenia Rady Ministrów

dnia 29.11.1975 r. w sprawie bezpłatnych urlopów dla matek pracujących

opiekujących się małymi dziećmi (Dz.U. nr 43 poz. 219), a następnie

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 17.07.1981 r. (Dz.U. nr 19, poz. 97) w

sprawie urlopów wychowawczych, okres urlopu wychowawczego (wcześniej urlopu

bezpłatnego dla matek pracujących, opiekujących się małymi dziećmi) w wymiarze

nie przekraczającym 6 lat był uważany za okres zatrudnienia w rozumieniu

przepisów o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin

oraz przepisów o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie

choroby i macierzyństwa. Przemawiać za takim kwalifikowaniem okresu korzystania

z urlopu wychowawczego ma w ocenie sądu również fakt, iż w trakcie korzystania z

urlopu wychowawczego kobiety uprawnione były do całej gamy świadczeń z

ubezpieczenia społecznego tak jak pracownicy, np. prawa do świadczeń społecznej

służby zdrowia oraz zasiłków: rodzinnego, porodowego, czy pogrzebowego.

Termin „okres podlegania ubezpieczeniu społecznemu z tytułu pozostawania

w stosunku pracy" nie został w ustawie o FUS zdefiniowany, a brak jest zdaniem

Sądu podstaw, aby traktować go jako tożsamy z terminem okres ubezpieczenia, o

którym mowa w art. 4 pkt 5 ustawy. Jest to zdaniem Sądu usprawiedliwione

również tym, iż zgodnie z art. 4 pkt 13 ustawy emerytalnej - ubezpieczonym w

rozumieniu ustawy jest także osoba, która przed dniem wejścia w życie ustawy

podlegała

ubezpieczeniu

społecznemu

lub

zaopatrzeniu

emerytalnemu,

z

wyłączeniem ubezpieczenia społecznego rolników.

Przy uwzględnieniu przebytego od dnia 17 sierpnia 1980 r. do dnia 22

września 1984 r. urlopu wychowawczego przypadającego na stosunek pracy, okres

podlegania przez J. M. ubezpieczeniu społecznemu z tytułu pozostawania w

stosunku pracy wynosi ponad 30 lat. W tym stanie rzeczy Sąd Apelacyjny uznał, że

ubezpieczona z chwilą ukończenia 55 lat życia, co nastąpiło w dniu 3 listopada

2008 r., spełniła warunki prawa do emerytury z art. 29 ust. 3 w związku z art.46 ust.

1 tej ustawy, dlatego na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. orzekł jak w sentencji.

Wyrok ten zaskarżył w całości skargą kasacyjną Zakład Ubezpieczeń

Społecznych, zarzucając wyrokowi naruszenie prawa materialnego przez błędną

wykładnię art. 29 ust 1 i 3 w związku z art. 46 ustawy z dnia 17.12.2006 r. o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. nr 162, poz.

1118 ze zm.) poprzez przyjęcie, iż ubezpieczona spełniła przesłanki do przyznania

jej prawa do emerytury, a w szczególności, iż wykazała 30-letni okres podlegania

ubezpieczeniu społecznemu lub ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowemu z

tytułu pozostawania w stosunku pracy. Wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku w

całości, w ten sposób, by oddalić odwołanie ubezpieczonej; ewentualnie domagał

się uchylenia wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W przedmiotowej sprawie w ramach jedynej wskazanej podstawy kasacyjnej

skarżący zarzucił naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię i

niewłaściwe zastosowanie art. 29 ust. 3 w związku z art. 46 ustawy z dnia 17

grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych

(jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. nr 153, poz. 1227).

Przy rozpoznawaniu tego zarzutu skargi kasacyjnej wyłoniło się zagadnienie

prawne budzące poważne wątpliwości sformułowane w sentencji postanowienia, co

skłoniło skład orzekający Sądu Najwyższego do odroczenia wydania orzeczenia w

sprawie i przekazania tego zagadnienia do rozstrzygnięcia powiększonemu

składowi Sądu Najwyższego (art. 39817 § 1 k.p.c.). Dotyczy ono wykładni art. 29

ust. 3 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. nr 39, poz. 353 ze zm.,

powoływanej również jako: ustawa emerytalna), a w szczególności rozumienia

zawartego w tym ustępie określenia: „okres podlegania ubezpieczeniu

społecznemu z tytułu pozostawania w stosunku pracy".

Zgodnie z ust. 1 art. 29 - ubezpieczona urodzona przed 1 stycznia 1949 r.

może przejść na emeryturę po osiągnięciu wieku 55 lat, jeżeli ma co najmniej 30letni okres składkowy i nieskładkowy; a ponadto – w myśl ust. 2 - ostatnio, przed

zgłoszeniem wniosku o emeryturę, była pracownikiem oraz w okresie ostatnich 24

miesięcy

podlegania

ubezpieczeniu

społecznemu

lub

ubezpieczeniom

emerytalnemu i rentowym pozostawała w stosunku pracy co najmniej przez 6

miesięcy.

Spełnienia warunków, o których mowa w ust. 2, nie wymaga się od

ubezpieczonej, która przez cały wymagany okres, tj. co najmniej 30 lat, podlegała

ubezpieczeniu społecznemu lub ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z tytułu

pozostawania w stosunku pracy (art. 29 ust. 3).

Kluczową kwestią jest ocena, czy do okresu podlegania ubezpieczeniu

społecznemu lub ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z tytułu pozostawania

w stosunku pracy w myśl art. 29 ust. 3 cytowanej ustawy – można wliczyć

występujące w okresie istnienia stosunku pracy okresy korzystania z urlopu

wychowawczego

(wcześniej

urlopu

bezpłatnego

dla

matek

pracujących,

opiekujących się małymi dziećmi).

W sprawie wykładni art. 29 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS

pojawiły się rozbieżności w judykaturze sądów oraz przedstawiano odmienną

argumentację prawną.

W wyroku z dnia 6 marca 2009 r. w sprawie I UK 296/08 Sąd Najwyższy

zajął stanowisko, że okres urlopu wychowawczego, wykorzystanego przed dniem 1

stycznia 1999 r. przez osobę będącą pracownikiem, nie jest okresem podlegania

ubezpieczeniu społecznemu z tytułu pozostawania w stosunku pracy w rozumieniu

art. 29 ust. 3 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych (opublikowany: OSNP 2010/19-20/244).

W uzasadnieniu tego wyroku Sąd Najwyższy wskazał, że treść art. 29 ust. 3

ustawy emerytalnej nie pozwala na zaliczenie okresów korzystania przez skarżącą

z urlopu wychowawczego do okresów podlegania ubezpieczeniu społecznemu z

tytułu pozostawania w stosunku pracy. Do wniosku takiego prowadzi bowiem

wprost wykładnia językowa analizowanego przepisu, skoro mowa w nim o

podleganiu ubezpieczeniu społecznemu lub ubezpieczeniom emerytalnemu i

rentowym z tytułu pozostawania w stosunku pracy, a nie o pozostawaniu w

stosunku pracy przez oznaczony tam okres, a wzmacnia wykładnia funkcjonalna,

bo celem utrzymania przez ustawę emerytalną możliwości nabywania przez osoby

urodzone przed 1 stycznia 1949 r. prawa do wcześniejszej emerytury było, między

innymi, zrekompensowanie ich dotychczasowego wkładu w fundusz ubezpieczeń

społecznych, przejawiającego się w relatywnie wysokiej składce na ubezpieczenie

społeczne, jaką przed dniem 1 stycznia 1999 r. odprowadzano od wynagrodzeń

pracowników, w porównaniu do innych grup ubezpieczonych. Inaczej rzecz

ujmując, przywileje emerytalne dla tej grupy ubezpieczonych zostały utrzymane nie

dlatego, że byli pracownikami, ale dlatego, iż ten tytuł ubezpieczenia społecznego

generował konieczność odprowadzania wyższych składek niż inne tytuły, decydując

w związku z tym o szerszym zakresie świadczeń przysługujących z tytułu opłacania

tych składek.

O możliwości nabycia prawa do wcześniejszej emerytury decyduje zatem

kryterium ubezpieczenia pracowniczego, a nie formalnego pozostawania w

stosunku pracy. Nie budzi zaś wątpliwości, że w stanie prawnym obowiązującym w

czasie korzystania przez skarżącą z urlopów wychowawczych okresy te nie były

okresami podlegania ubezpieczeniu społecznemu. Zgodnie bowiem z art. 11 ust. 1

ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich

rodzin (Dz.U. nr 40, poz. 267 ze zm.) okresami zatrudnienia, wymaganymi do

uzyskania świadczeń określonych w ustawie, były wyłącznie okresy pozostawania

w stosunku pracy, w czasie których pracownik pobierał wynagrodzenie lub zasiłki z

ubezpieczenia społecznego: chorobowy, macierzyński albo opiekuńczy, natomiast

w myśl art. 4 ust. 1 pkt 6 ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji

emerytur i rent, o zasadach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie niektórych

ustaw (Dz.U. nr 104, poz. 450 ze zm.), okresy urlopu wychowawczego, urlopu

bezpłatnego udzielonego na podstawie przepisów w sprawie bezpłatnych urlopów

dla matek pracujących, opiekujących się małymi dziećmi, innych udzielonych w tym

celu urlopów bezpłatnych oraz okresy niewykonywania pracy - spowodowanych

opieką nad dzieckiem były okresami nieskładkowymi.

W okresie korzystania z urlopów wychowawczych kobiety nie były zatem

objęte ubezpieczeniem społecznym i nie odprowadzały składek do funduszu

ubezpieczeń, a tym samym brak jest możliwości uznania tych okresów za okresy

podlegania ubezpieczeniu społecznemu w myśl art. 29 ust. 3 ustawy emerytalnej.

Odmienny pogląd przedstawiono

w wyroku Sądu Najwyższego z dnia

8.10.2010 r. sygn. akt II UK 104/10, gdzie wskazano m.in., iż o ile pojęcie okresów

składkowych i nieskładkowych zostało wyjaśnione w art. 6 i 7 ustawy, o tyle użyty w

ust. 3 art. 29 termin „ podleganie ubezpieczeniu społecznemu lub ubezpieczeniom

emerytalnemu i rentowym z tytułu pozostawania w stosunku pracy” nie został

zdefiniowany w tymże akcie i przy jego interpretacji nie należy sugerować się

ustawowym rozumieniem tych pierwszych pojęć. Wykładnia językowa i systemowa

art. 29 ustawy wskazuje na samodzielne funkcjonowanie obydwu omawianych

pojęć i ich wzajemną relację polegającą na tym, że w sytuacji objętej hipotezą

normy prawnej zawartej w art.29 ust.3 dla przyznania spornego świadczenia cały

okres składowy i nieskładkowy niezbędny do

nabycia uprawnień emerytalnych

powinien przypadać na podleganie ubezpieczeniu społecznemu (ubezpieczeniom

emerytalnemu i rentowym) z tytułu pozostawania w stosunku pracy. Tego

ostatniego terminu nie można utożsamiać z pojęciem „okresu ubezpieczenia” w

rozumieniu art. 4 pkt 5 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych (czyli okresem opłacania składek na ubezpieczenia emerytalne i

rentowe) ani z podleganiem obowiązkowym ubezpieczeniom emerytalnemu i

rentowy w znaczeniu art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie

ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. nr 205, poz. 1585 ze

zm.), chociażby z tego powodu, że

komentowany przepis nie stanowi tylko o

podleganiu ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym, ale traktuje także o

podleganiu ubezpieczeniu społecznemu, a zatem odnosi się do stanu prawnego

sprzed wejścia w życie obecnie obowiązującej ustawy systemowej, a nadto art. 4

pkt 13 ustawy o emeryturach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych definiuje

ubezpieczonego (czyli adresata regulacji zawartej w art. 29 tego aktu) również

jako osobę, która przed jej wejściem w życie ustawy podlegała ubezpieczeniu

społecznemu

lub

zaopatrzeniu

emerytalnemu,

z

wyjątkiem

ubezpieczenia

społecznego rolników. Nadto w świetle art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych

okresy ubezpieczenia są tylko

jedną z postaci okresów składkowych i nie należny zawężać do nich

komentowanego terminu, gdyż przepis art. 29 ust. 3 ustawy nawiązuje nie tylko do

pojęcia okresów składkowych i to jedynie do tej ich postaci, jaką są

okresy

ubezpieczenia, ale odsyła do pojęcia „ wymaganego okresu, o jakim mowa w ust. 1

pkt 1 i 2”, a więc do użytego w tym przepisie „okresu składkowego i

nieskładkowego”. Chodzi zatem o to, aby okresy składkowe i nieskładkowe w

rozmiarze określonym w ust. 1 tego artykułu wynikały z podlegania ubezpieczeniom

emerytalnemu

i

rentowym

lub

ubezpieczeniu

społecznemu

(zaopatrzeniu

emerytalnemu) z tytułu pozostawania w stosunku pracy. Zatem również

udokumentowane przez wnioskodawcę okresy kwalifikowane obecnie jako

nieskładkowe

powinny

być

konsekwencją

ubezpieczeniu społecznemu. Przy wyjaśnianiu

podlegania

znaczenia

trzeba mieć na względzie wskazaną wcześniej etiologię

pracowniczemu

spornego pojęcia

unormowania art. 29

ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych i nie tracić z

pola widzenia stanu prawnego obowiązującego w czasie, na jaki przypadają okresy

oceniane z punktu widzenia zawartego w tym przepisie wymagania pracowniczego

tytułu podlegania ubezpieczeniu.

W myśl art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym

zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 3, poz. 6 ze zm.)

przez okresy zatrudnienia rozumiano zaś okresy pozostawania w stosunku pracy

na obszarze Państwa Polskiego, jeśli osoba zatrudniona pobierała w tych okresach

wynagrodzenie lub zasiłki z ubezpieczenia społecznego na wypadek choroby i

macierzyństwa. Okresy urlopów bezpłatnych z tytułu opieki nad małym dzieckiem

nie odpowiadały więc ustawowej definicji okresów zatrudnienia. Z brzmienia tytułów

obowiązujących w spornym okresie (tj. w latach 1976 – 1979) aktów prawnych

normujących problematykę wspomnianych bezpłatnych urlopów wynika, że skoro w

świetle tych unormowań okres urlopu bezpłatnego udzielanego pracownicy

opiekującej się małym dzieckiem był świadczeniem przysługującym z racji

pozostawania w stosunku pracy i uważany był za okres zatrudnienia w rozumieniu

przepisów o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników. Niezależnie

od późniejszej kwalifikacji tychże okresów jako nieskładkowych, tak w art. 4 ust. 1

pkt 6 ustawy o rewaloryzacji emerytur i rent (…), jak i w art. 7 pkt 5 ustawy o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych są to okresy

podlegania ubezpieczeniu społecznemu z tytułu pozostawania w stosunku pracy, o

jakich mowa art. 29 ust. 3 ostatniego z powołanych aktów.

W ocenie Sądu Najwyższego przedstawiającego zagadnienie prawne, przy

ocenie wskazanej w pytaniu kwestii należy wziąć przed wszystkim pod uwagę

przepisy dotyczące objęcia pracowników ubezpieczeniem społecznym oraz

rozważyć szczegółową treść obecnych i uprzednio obowiązujących przepisów w

sprawie urlopów wychowawczych.

Okres urlopu wychowawczego od dnia 1 stycznia 1999 r. objęto, w sposób

jednoznaczny, obowiązkiem ubezpieczeń emerytalnego i rentowych na podstawie

art. 6 ust. 1 pkt 19 ustawy z dnia 13.12.1998 r. o systemie ubezpieczeń

społecznych (Dz.U. nr 11 z 2007 r., poz. 74 ze zm.) w związku z art. 16 ust. 8 tej

ustawy, co wiąże się również z zakwalifikowaniem ich do składkowych okresów

ubezpieczenia według art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 17.12.1998 r. o emeryturach

i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. nr 162, poz. 1118 ze zm.).

Zgodnie z art. 9 ust 6 ustawy z dnia 13.12.1998 r. o systemie ubezpieczeń

społecznych - osoby przebywające na urlopach wychowawczych podlegają

obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym,

jeżeli nie mają

ustalonego prawa do emerytury lub renty i nie mają innych tytułów rodzących

obowiązek ubezpieczeń

przebywanie

na

społecznych.

urlopach

Z powyższego

wychowawczych

jest

również wynika,

samodzielnym

że

tytułem

ubezpieczenia, wyodrębnionym z ubezpieczenia pracowniczego.

Należy bowiem zwrócić uwagę, że w myśl art. 13 cytowanej ustawy obowiązkowo

ubezpieczeniom

emerytalnemu,

rentowym,

chorobowemu

i

wypadkowemu podlegają pracownicy - od dnia nawiązania stosunku pracy do dnia

ustania tego stosunku. Pracownik korzystający z urlopu wychowawczego formalnie

pozostaje w stosunku pracy przez cały czas urlopu wychowawczego, jednak

faktycznie pracy nie wykonuje, nie osiąga wynagrodzenia, od którego mogłyby być

odprowadzane składki na ubezpieczenia.

Stosownie do art. 16 ust. 8 ustawy o systemowej - składki na ubezpieczenia

emerytalne i rentowe osób przebywających na urlopach wychowawczych finansuje

w całości budżet państwa za pośrednictwem ZUS. Ustawodawca przyjmuje więc

fikcję prawną, zaliczając do opartych na opłacaniu składek okresów ubezpieczenia

– również okresy niewykonywania pracy w czasie urlopu wychowawczego i

obejmując osoby na urlopach wychowawczych odrębnym ubezpieczeniem

emerytalno - rentowym.

Biorąc dodatkowo pod uwagę treść art. 1865 k.p. (stanowiącego, iż okres

urlopu wychowawczego, w dniu jego zakończenia, wlicza się do okresu

zatrudnienia, od którego zależą uprawnienia pracownicze) - w ocenie Sądu

Najwyższego przedstawiającego zagadnienie prawne, należy uznać, że obecne

unormowania

pozwalają na przyjęcie, że osoba korzystająca z urlopu

wychowawczego podlega ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z tytułu

pozostawania w stosunku pracy - w rozumieniu art. 29 ust. 3 ustawy emerytalnej.

Większe kontrowersje wywołuje możliwość zaliczenia do tych „okresów

podlegania ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z tytułu pozostawania w

stosunku pracy” - okresów urlopów wychowawczych, udzielonych przed dniem 1

stycznia 1999 r. Okresy korzystania z urlopu wychowawczego przed dniem 1

stycznia 1999 r., zaliczane są obecnie do okresów nieskładkowych (art. 7 pkt 5

ustawy o emeryturach i rentach z FUS).

Art. 2 ustawy z dnia 28 marca 1933 r. o ubezpieczeniu społecznym (Dz.U. nr

51, poz. 396) stanowił, że obowiązkowi ubezpieczenia podlegają z zastrzeżeniem

art. 4, 5, 6, 6-a, 6-b i 6-c wszystkie osoby bez różnicy płci i wieku, pozostające w

stosunku

pracy

najemnej

lub

w

stosunku

służbowym.

Zgodnie z art. 12. ustawy z dnia 13 kwietnia 1960 r. o zmianach właściwości w

dziedzinie ubezpieczeń społecznych, rent, zaopatrzeń i opieki społecznej (Dz.U. z

1960 r. nr 20, poz. 119, ze zm.) zakłady pracy opłacają z własnych środków składki

na ubezpieczenie społeczne pracowników. Stosownie do art. 4 ust. 1 i 3 ustawy z

dnia 25.11.1986 r. o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych (Dz.U. nr

25 z 1989 r. poz. 137 ze zm.) - ubezpieczeniu społecznemu podlegają wszyscy

pracownicy, a obowiązek ubezpieczenia pracownika powstaje z dniem nawiązania

stosunku pracy, a wygasa z dniem jego ustania.

Przepisy te wskazują, że pracownica korzystająca z urlopu bezpłatnego dla

matek pracujących, opiekujących się małymi dziećmi, a później – z urlopu

wychowawczego była objęta obowiązkowym ubezpieczeniem społecznym przez

cały okres trwania stosunku pracy.

Uchwała nr 158 Rady Ministrów z dnia 24 maja 1968 r. w sprawie

bezpłatnych urlopów dla matek pracujących, opiekujących się małymi dziećmi

(Monitor Polski nr 24, poz. 154), która początkowo unormowała kwestię tych

urlopów, stanowiła w § 6, iż pracownicy korzystającej z urlopu bezpłatnego

przysługują po powrocie do pracy wszelkie uprawnienia związane z zachowaniem

ciągłości pracy, a okres urlopu bezpłatnego podlega wliczeniu do okresu

zatrudnienia w zakresie uprawnień uzależnionych od ilości lat pracy albo od

ciągłości pracy w danym zawodzie lub służbie bądź w szczególnych warunkach, od

których zależy nabycie tych uprawnień, z wyłączeniem jednak wliczenia tego

okresu do okresu zatrudnienia wymaganego do uzyskania świadczeń emerytalnych

lub rentowych.

Z dniem 28 stycznia 1972 r. weszła w życie uchwała nr 13 Rady Ministrów z

dnia 14 stycznia 1972 r. w sprawie bezpłatnych urlopów dla matek pracujących,

opiekujących się małymi dziećmi (Monitor Polski Nr 5, poz. 26), która w § 6 ust. 1

określiła, że pracownica korzystająca z urlopu bezpłatnego zachowuje po powrocie

do pracy ciągłość pracy, to jest okres pracy przed urlopem bezpłatnym podlega

wliczeniu do okresu pracy po zakończeniu tego urlopu w zakresie wszelkich

uprawnień uzależnionych od ciągłości pracy w danym zawodzie lub służbie bądź w

szczególnych warunkach, od których zależy nabycie tych uprawnień.

Istotny był ust. 2. tego paragrafu 6, gdyż wprowadzał nową, odmienną

regulację: „Okresy urlopu bezpłatnego w wymiarze nie przekraczającym 6 lat

uważa się za okres zatrudnienia w rozumieniu przepisów o emeryturach i rentach.”

W/w uchwała została zastąpiona przez rozporządzenie Rady Ministrów z

dnia 29 listopada 1975 r. w sprawie bezpłatnych urlopów dla matek pracujących,

opiekujących się małymi dziećmi (Dz.U. nr 43, poz. 219), które w § 11 ust. 1

stanowiło, iż okres pracy przed urlopem bezpłatnym wlicza się do okresu pracy po

zakończeniu tego urlopu w zakresie wszelkich uprawnień uzależnionych od

ciągłości pracy w danym zawodzie, służbie lub branży albo w szczególnych

warunkach, od których zależy nabycie tych uprawnień.

Natomiast ust. 2 określił, że okresy urlopu bezpłatnego w wymiarze nie

przekraczającym 6 lat uważa się za okres zatrudnienia w rozumieniu przepisów o

powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin oraz przepisów

o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i

macierzyństwa.

Z kolei rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 17 lipca 1981 r. w sprawie

urlopów wychowawczych (Dz.U. z 1981 r. nr 43, poz. 219) w pierwotnej wersji

precyzowało w § 17 ust. 1, iż okres urlopu wychowawczego traktuje się - z

zastrzeżeniem ust. 2 - jak okres zatrudnienia w zakładzie pracy, w którym

pracownica korzystała z tego urlopu, a w § 18, że okresy urlopu wychowawczego w

wymiarze nie przekraczającym 6 lat uważa się za okres zatrudnienia w rozumieniu

przepisów o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin

oraz przepisów o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie

choroby i macierzyństwa.

28.01.1985 r. opublikowano tekst jednolity tego rozporządzenia, który w § 19

stanowił, że okresy urlopu wychowawczego w wymiarze nie przekraczającym 6 lat

uważa się za okres równorzędny z okresem zatrudnienia w rozumieniu przepisów o

zaopatrzeniu

emerytalnym

pracowników

i

ich

rodzin

oraz

przepisów

o

świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i

macierzyństwa.

Cytowane ostatnio rozporządzenie należy jednak interpretować w kontekście

obowiązującej od 1 stycznia 1983 r. ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o

zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. nr 40, poz. 267.), która

w art. 11 ust. 2 pkt 11 zaliczyła omawiany okres do okresów równorzędnych z

okresami zatrudnienia.

Rozporządzenie z 1981 r. zostało zastąpione przez rozporządzenie Rady

Ministrów z dnia 28 maja 1996 r. w sprawie urlopów i zasiłków wychowawczych

(Dz.U. nr 60, poz. 277), które w § 15 ust. 1 przewidywało, że okres urlopu

wychowawczego, w dniu jego zakończenia, wlicza się do okresu zatrudnienia u

pracodawcy, który udzielił tego urlopu.

Obowiązująca od 15 listopada 1991 r. ustawa z dnia 17 października 1991 r.

o rewaloryzacji emerytur i rent ... (Dz.U. nr 104, poz. 450 ze zm.) zaliczyła te okresy

do okresów nieskładkowych.

W wyniku nowelizacji kodeksu pracy dokonanej ustawą z dnia 14 listopada

2003 r. w art. 186-1867 k.p. unormowano problematykę urlopu wychowawczego.

Regulacja

kodeksowa

odpowiednich

poza

uregulowań

nielicznymi

zawartych

wyjątkami

dotychczas

we

jest

przeniesieniem

wskazanym

wyżej

rozporządzeniu. Art. 1865 k.p. stanowi, iż okres urlopu wychowawczego, w dniu

jego zakończenia, wlicza się do okresu zatrudnienia, od którego zależą uprawnienia

pracownicze.

Z przedstawionych wyżej przepisów wynika, że intencją prawodawcy było w

okresie od 28 stycznia 1972 r. wliczanie bezpłatnych urlopów dla matek

pracujących, opiekujących się małymi dziećmi, a później okresów urlopów

wychowawczych, nie tylko do uprawnień pracowniczych, ale również – do

nabywania świadczeń z ubezpieczeń społecznych. Okresy takie traktowane były jak

okresy zatrudnienia, natomiast od 1 I 1983 r. jako okres równorzędny z okresem

zatrudnienia w rozumieniu przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i

ich rodzin, a od 1991 r. – jako okresy nieskładkowe.

Biorąc pod uwagę, że pracownica podlegała obowiązkowym ubezpieczeniom

społecznym od dnia podjęcia pracy aż do jej zakończenia, a także zaliczanie

omawianych urlopów przez wskazane wyżej przepisy do okresów zatrudnienia, z

chwilą ponownego podjęcia pracy po powrocie z urlopu, jak również zaliczenie od

dnia 28 stycznia 1972 r. okresów urlopu bezpłatnego w wymiarze nie

przekraczającym 6 lat (traktowanych jak okres zatrudnienia w rozumieniu

przepisów o emeryturach i rentach) do ustalania uprawnień emerytalnych – w

ocenie Sądu Najwyższego przedstawiającego zagadnienie prawne, przemawiałoby

to za uznaniem, iż co najmniej od dnia 28 stycznia 1972 r. okres korzystania przez

pracownicę z urlopu bezpłatnego dla matek pracujących, opiekujących się małymi

dziećmi, a także okres urlopu wychowawczego - należy traktować jako okres

podlegania ubezpieczeniu społecznemu z tytułu pozostawania w stosunku pracy, o

którym mowa w art. 29 ust.3 ustawy z 17.12.1998 r. o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

W ocenie Sądu Najwyższego przedstawiającego zagadnienie prawne

powiększonemu składowi Sądu Najwyższego przy ocenie spornej kwestii

należałoby również wskazać na stanowisko, jakie zajął Sąd Najwyższy w

odniesieniu do okresów odbywania zasadniczej służby wojskowej. W myśl uwalonej

już judykatury Sądu Najwyższego, jeżeli spełnione zostały przesłanki zaliczenia

okresu zasadniczej służby wojskowej, według obowiązujących w czasie jej

pełnienia przepisów, do okresu zatrudnienia, to okres zasadniczej służby wojskowej

podlega zaliczeniu do okresu, o jakim stanowi art. 29 ust. 3 ustawy o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (wyroki z dnia 22 października 2009

r., I UK 136/09, LEX nr 564766; z dnia 6 stycznia 2010 r., I UK 251/09, LEX nr

577823 i z dnia 25 stycznia 2010 r., I UK 239/09, LEX nr 577820).

Powyższy pogląd stanowi wskazówkę interpretacyjną także przy ocenie – z

punktu

widzenia

komentowanego

unormowania

–

okresu

korzystania

z

omawianych urlopów.

Mając na uwadze potrzebę wyjaśnienia przedstawionych wątpliwości

prawnych, ich duże znaczenie dla praktyki oraz postulat zapewnienia jednolitości

orzecznictwa w podobnych sprawach, Sąd Najwyższy na podstawie art. 39817 § 1

k.p.c. postanowił jak w sentencji.