I UK 238/09 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I UK 238/09

POSTANOWIENIE

Dnia 14 stycznia 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Katarzyna Gonera (przewodniczący)

SSN Romualda Spyt (sprawozdawca)

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska

w sprawie z odwołania R. S.

przeciwko Prezesowi Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego

z udziałem zainteresowanego: P. Ż.

o ubezpieczenie społeczne rolników,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 14 stycznia 2010 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonego od postanowienia Sądu Apelacyjnego […]

z dnia 24 lutego 2009 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w K. wyrokiem z

dnia 29 czerwca 2007 r. oddalił odwołania R. S. od decyzji Kasy Rolniczego

Ubezpieczenia Społecznego Oddziału Regionalnego w B.: 1) z dnia 24 stycznia

2007 r., wydanej w stosunku do A. S., w której organ rentowy uchylił na podstawie

art. 154 § 1 w związku z art. 154 § 2 k.p.a. decyzję z dnia 22 maja 2006 r.

stwierdzającą ustanie ubezpieczenia społecznego rolników w stosunku do R. S. od

1 kwietnia 1999 r. do 20 sierpnia 2003 r., 2) z dnia 2 marca 2007 r., wydaną w

stosunku do P. Ż., w której organ rentowy, na podstawie art. 156 § 1 w związku z

art. 157 § 1 i 2 k.p.a., stwierdził nieważność decyzji z dnia 28 lutego 2006 r. o

ustaniu ubezpieczenia społecznego rolników R. S. – jako domownika rolnika – od 1

kwietnia 1999 r. do 20 sierpnia 2003 r., 3) z dnia 20 marca 2007 r., wydanej w

stosunku do P. Ż. i P. S., z powołaniem się na art. 52 ust. 1 ustawy z dnia 20

grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (jednolity tekst: Dz.U. z 2008

r. Nr 50, poz. 291 ze zm.) w związku z art. 83 ust. 6 ustawy z dnia 13 października

1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2007 r. Nr 11,

poz. 74 ze zm.) i art. 4779 § 2 k.p.c., uchylającej decyzję z dnia 24 stycznia 2007 r.

stwierdzającą nieważność decyzji z dnia 22 maja 2006 r., stwierdzającej

nieważność decyzji z dnia 28 lutego 2006 r. – wobec uznania odwołania od decyzji

z dnia 24 stycznia 2007 r. za zasadne, 4) z dnia 20 marca 2007 r., wydanej w

stosunku do P. S., z powołaniem się na art. 52 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu

społecznym rolników w związku z art. 83 ust. 6 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych i art. 4779 § 2 k.p.c., uchylającej decyzję z dnia 28 listopada 2006 r.,

uchylającą decyzję z dnia 28 lutego 2006 r., stwierdzającą ustanie ubezpieczenia

społecznego rolników P. S. od 21 sierpnia 2003 r. do 17 października 2004 r. –

wobec uznania odwołania od decyzji z dnia 28 listopada 2006 r. za zasadne, 5) z

dnia 20 marca 2007 r., wydanej w stosunku do P. S., z powołaniem się na art. 52

ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników w związku z art. 83 ust. 6

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych i art. 477 9 § 2 k.p.c., uchylającej

decyzję z dnia 28 lutego 2006 r. o ustaniu ubezpieczenia społecznego rolników R.

S. od 21 sierpnia 2003 r. do 17 października 2004 r.

W odwołaniu od decyzji ad 1) ubezpieczony zarzucił jej nieważność, gdyż nie

została ona skierowana do niego, a ponadto na podstawie uchylonych tą decyzją

decyzji ubezpieczony nabył prawo do ubezpieczenia społecznego rolników. Przy

czym Sąd Okręgowy stwierdził, że istnieją wątpliwości czy odwołanie to nie dotyczy

decyzji z dnia 24 stycznia 2007 r. wydanej w stosunku do P. Ż., w której organ

rentowy uchylił na podstawie art. 154 § 1 w związku z art. 154 § 2 k.p.a. decyzję z

dnia 22 maja 2006 r. stwierdzającą ustanie ubezpieczenia społecznego rolników R.

S. od dnia 18 października 2004 r. W odwołaniu od decyzji ad 2) podniesiono, że

stwierdzono nieważność decyzji, która nie była decyzją ostateczną. W odwołaniu

od decyzji ad 3) skarżący wskazał, że nie oznaczono w niej sygnatury. W

odwołaniu od decyzji ad 4) ubezpieczony stwierdził, że zawieszenie postępowania

nie ma żadnego znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy, a ponadto wydał ją

niewłaściwy organ – Oddział Regionalny w B., zamiast Placówki Terenowej w W. W

odwołaniu od decyzji ad 5) podniesiono, że w związku z jej treścią R. S. jest nadal

ubezpieczony na podstawie decyzji wydanej w stosunku do osoby zmarłej. We

wszystkich tych odwołaniach skarżący domagał się uchylenia zaskarżonych

decyzji.

Sąd Okręgowy uznał odwołania od powyższych decyzji za nieuzasadnione,

bowiem wszystkie one (poza decyzją ad 2) wydane zostały na żądanie R. S.

Decyzja ad 1) była zgodna z prawem, bowiem na podstawie niej ani ubezpieczony,

ani A. S. nie nabyli żadnych praw, ani też ich nie utracili. Co do decyzji ad 2) Sąd

stwierdził, że - wbrew zarzutom odwołania - jest ona ostateczna, bowiem nie

zostało wniesione od niej odwołanie. Decyzja ad 3) wydana została dlatego, że

uchylona w niej decyzja była wydana z rażącym naruszeniem prawa, a brak

oznaczenia sygnatury w tej decyzji jej nie dyskwalifikuje. Natomiast decyzja ad 4)

ostała wydana dlatego, że uchylona nią decyzja zapadła pomimo braku

prawomocnego rozstrzygnięcia w sprawie toczącej się przed sądem a dotyczącego

decyzji z dnia 28 lutego 2006 r. Również decyzja ad 5) jest prawidłowa, bowiem

uchyliła decyzję wydaną z rażącym uchybieniem prawa.

Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych– w wyniku apelacji

ubezpieczonego - postanowieniem z dnia 24 lutego 2009 r. uchylił wyrok Sądu

pierwszej instancji i umorzył postępowanie.

W pisemnych motywach rozstrzygnięcia Sąd ten stwierdził, że, po pierwsze,

zaskarżenie określonej decyzji do sądu pracy i ubezpieczeń społecznych nie stoi na

przeszkodzie temu, aby organ rentowy wydał decyzję uwzględniającą w całości lub

w części żądanie odwołującego się (art. 47713 k.p.c.). Po drugie, żądanie uchylenia

decyzji organu rentowego przez ten sąd nie znajduje oparcia w przepisach

Kodeksu postępowania cywilnego. W niniejszej sprawie istota sporu sprowadza się

do rozstrzygnięcia kwestii podlegania R. S. ubezpieczeniu społecznemu rolników

od 1 kwietnia 1999 r. do 20 sierpnia 2003 r., jako domownika u A. S., od 21 sierpnia

2003 r. do 17 kwietnia 2004 r., jako domownika u nieżyjącej obecnie W. S., od 18

października 2004 r. - u P. Ż. Ponadto organ rentowy w dniu 20 lipca 2007 r. wydał

decyzję

niezawierającą

już

żadnych

wad

formalnych

w

kwestii

ustania

ubezpieczenia społecznego rolników P. S. w wyżej wskazanych okresach, która

również została zaskarżona. Rozpatrzenie tego odwołania pozwoli na merytoryczne

rozstrzygnięcie sporu. Biorąc zatem także pod uwagę zasady ekonomii procesowej,

Sąd Okręgowy na podstawie art. 386 § 3 k.p.c. w związku z art. 355 k.p.c. orzekł

jak w sentencji.

W skardze kasacyjnej od powyższego postanowienia, opartej na drugiej

podstawie kasacyjnej, ubezpieczony, powołując się na przepis art. 379 pkt 2 k.p.c.

w związku z art. 382 k.p.c. zarzucił nieważność postępowania apelacyjnego, z tego

powodu że pozwana Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego nie miała

organu powołanego do jej reprezentowania przed Sądem drugiej instancji.

Skarżący uzasadnił ten zarzut tym, że na początku postępowania pozwany organ

rentowy reprezentował Oddział Regionalny Kasy w B., który występował „imieniem

podległej mu Placówki Terenowej w W”. Z początkiem roku 2008 r. Oddział ten

został zlikwidowany i w jego miejscu pozostała jedynie Placówka Terenowa w B.,

która powiadamiana była o terminach rozpraw w postępowaniu apelacyjnym. Nie

był o nich natomiast powiadamiany Oddział Regionalny w K., któremu podlega

teraz Placówka Terenowa w W. Ponadto nieważność postępowania polegać ma

także na tym, że w charakterze pełnomocnika procesowego organu rentowego w

postępowaniu apelacyjnym występował pełnomocnik, który tym pełnomocnikiem nie

mógł być, bowiem - wobec zlikwidowania Oddziału Regionalnego w B. - przed

Sądem Apelacyjnym nie mógł występować przedstawiciel Placówki Terenowej w B.

Zdolność sądową ma jedynie oddział regionalny KRUS, a nie jego placówka

terenowa, gdyż stosownie do § 28 pkt 3 ust. 13 Regulaminu organizacyjnego KRUS

do wyłącznych uprawnień oddziału należy reprezentowanie Kasy w postępowaniu

sądowym w sprawie z odwołań od jej decyzji. Oddział Regionalny w B. przestał

istnieć w dniu 6 września 2007 r., przekształcony został w Placówkę Terenową w

B., podległą Oddziałowi Regionalnemu w C.

Kolejny zarzut skargi dotyczy naruszenia art. 383 § 3 k.p.c. w związku z art.

355 § 1 k.p.c. w związku z art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 316 § 1 k.p.c. w

związku z art. 382 k.p.c. - poprzez niesłuszne przyjęcie, że zachodzi w niniejszej

sprawie podstawa do umorzenia postępowania, albowiem wydanie wyroku było

niedopuszczalne, przy braku jakiegokolwiek uzasadnienia tego stanowiska.

Ponadto, skoro Sąd drugiej instancji uznał, że apelacja jest nieuzasadniona, to nie

mógł uchylić wyroku Sądu pierwszej instancji i umorzyć postępowania, bowiem

popadł w swojej argumentacji we wzajemną sprzeczność. Skarżący zarzucił też

naruszenie art. 316 § 1 k.p.c. w związku z art. 361 k.p.c. w związku z art. 382 k.p.c.

- poprzez wydanie wyroku wbrew stanowi rzeczy istniejącemu w chwili zamknięcia

rozprawy, „z którego wynikały zasadności odwołań” od wydanych decyzji, a

mianowicie (dosłowny cytat) „podnoszenie przez niego niedopuszczalności prawnej

stosowania przez pozwanego w trakcie toczenia się postępowania przed Sądem

Okręgowym przepisu art. 4779 § 2 k.p.c., wydanie dwóch zaskarżonych decyzji

sprzecznie z art. 107 § 1 k.p.a., gdyż te nie zawierały sygnatury sprawy oraz w

dwóch przypadkach po wydaniu decyzji przez pozwanego, mimo złożenia od nich

odwołań przez pozwanego, działające przez obecnego pełnomocnika do dziś nie

nadali biegu sprawie”.

Skarżący powołał się także na zarzut naruszenia art. 233 k.p.c. - poprzez

dokonanie oceny wiarygodności i mocy dowodowej bez wszechstronnego

rozważenia zebranego materiału.

Z tych względów skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia,

zniesienia postępowania przez Sadem Apelacyjnym i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania temu Sądowi i orzeczenia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W

pierwszej

kolejności

rozważeniu

podlega

najdalej

idący

zarzut

nieważności postępowania. W istocie zarzut ten sprowadza się do tego, że w

postępowaniu apelacyjnym strona pozwana nie miała organu powołanego do jej

reprezentowania oraz że pełnomocnik strony pozwanej nie był należycie

umocowany (art. 379 pkt 2 k.p.c.).

Zarzut

ten

nie

ma

usprawiedliwionych

podstaw.

Umknęło

uwadze

skarżącego, że za stronę pozwaną w niniejszym postępowaniu Sąd Apelacyjny

uznał Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego - a nie jednostkę

organizacyjną Kasy, co wynika wprost z treści wyroku. W postępowaniu w

sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych kwalifikację strony i zdolność

sądową - stosownie do art. 47711 § 1 k.p.c. w związku z art. 460 § 1 k.p.c. - mają

organy rentowe. Oddział regionalny Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego

nie jest organem rentowym. Organem tym i podmiotem zdolności procesowej został

ustanowiony (w art. 476 § 4 k.p.c.) Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia

Społecznego i takie jego usytuowanie w systemie ubezpieczenia społecznego

rolników, realizowanego zgodnie z art. 2. ust. 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o

ubezpieczeniu społecznym rolników przez Kasę Rolniczego Ubezpieczenia

Społecznego, wynika z posiadania wyróżniającej podmiot będący organem

rentowym właściwości do wydawania decyzji w wymienionych w art. 476 § 2 k.p.c.

w sprawach ubezpieczeń społecznych. To nie jednostki organizacyjne Kasy

Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, lecz - jak stanowi art. 36 ust. 1 ustawy o

ubezpieczeniu społecznym rolników - jej Prezes, będący centralnym organem

administracji rządowej (art. 2 ust. 2 tej ustawy), wydaje w zasadzie wszystkie

decyzje w sprawach podlegania ubezpieczeniu oraz ustania ubezpieczenia, a także

odnośnie do wysokości należności z tytułu składek na ubezpieczenie, ustalenia

prawa do świadczeń pieniężnych z ubezpieczenia i ich indywidualnego wymiaru,

zawieszenia prawa do świadczeń, zwrotu nienależnie pobranych świadczeń itp.

oraz - w sprawach spornych - wymierzania i pobierania składek na ubezpieczenie

zdrowotne (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 lipca 2008 r., II UK 336/07, LEX

nr 497699). Zatem twierdzenie skargi, że w postępowaniu przed Sądem

Apelacyjnym „pozwana Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego nie miała

organu powołanego do jej reprezentowania" jest całkowicie chybione.

Odnosząc się natomiast do zarzutu nienależytej reprezentacji pozwanego,

wskazać należy, że zgodnie z art. 36 ust. 3 ustawy o ubezpieczeniu społecznym

rolników, od decyzji w sprawach, o których mowa w art. 36 ust. 1, a także w

przypadku niewydania decyzji, przysługuje odwołanie do sądu w terminach i na

zasadach określonych w przepisach Kodeksu postępowania cywilnego o

postępowaniu odrębnym w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych. Ustawa

o ubezpieczeniu społecznym rolników nie określa jednoznacznie, kto (jaka

jednostka organizacyjna Kasy) reprezentuje Prezesa KRUS w postępowaniu

sądowym. Kwestię tę reguluje art. 67 § 1 k.p.c., zgodnie z którym osoby prawne,

inne jednostki organizacyjne oraz organizacje społeczne mające zdolność sądową

dokonują czynności procesowych przez swoje organy albo przez osoby uprawnione

do działania w ich imieniu. O tym, kto może działać w imieniu Prezesa KRUS jako

pozwanego organu rentowego w procesie cywilnym (w postępowaniu odrębnym w

sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych), decydują przede wszystkim

przepisy ustrojowe - czyli ustawa o ubezpieczeniu społecznym rolników, regulująca

organizację Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, oraz akty wykonawcze

do tej ustawy.

Ustawa o ubezpieczeniu społecznym rolników w art. 61 stanowi jedynie, że

w ramach KRUS wyodrębnia się: 1) centralę, 2) oddziały regionalne, 3) placówki

terenowe oraz 4) inne jednostki organizacyjne, a Minister właściwy do spraw

rozwoju wsi, w drodze zarządzenia, po zasięgnięciu opinii Rady Rolników, nadaje

Kasie statut, określając w nim wewnętrzną organizację Kasy. Aktualnie Kasa

Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego działa na podstawie statutu, stanowiącego

załącznik do zarządzenia nr 10 Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 30 maja

2008 r. w sprawie nadania statutu Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego

(Dziennik Urzędowy MRiRW Nr 10 poz. 12) oraz regulaminu organizacyjnego,

nadanego zarządzeniem nr 134 Prezesa KRUS z dnia 13 sierpnia 2008 r. w

sprawie nadania regulaminu organizacyjnego Kasie Rolniczego Ubezpieczenia

Społecznego

(regulamin

dostępny

na

stronach

internetowych

KRUS

www.krus.gov.pl). Akty te weszły w życie w trakcie postępowania apelacyjnego.

Uprzednio zaś obowiązywało zarządzenie Ministra Polityki Społecznej z dnia 26

lipca 2005 r. w sprawie nadania statutu Kasie Rolniczego Ubezpieczenia

Społecznego (Dziennik Urzędowy MPS Nr 1, poz. 1), a następnie zarządzenie nr

27 Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 5 września 2007 r. w sprawie nadania

statutu Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego (Dziennik Urzędowy MRiRW

Nr 25, poz. 36 ze zm.). Na podstawie tego ostatniego zarządzenia Ministra

Rolnictwa i Rozwoju Wsi zostały wydane zarządzenie nr 133 Prezesa Kasy

Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia 13 listopada 2007 r. oraz

zarządzenie Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego nr 175 z dnia

13 grudnia 2007 r., obydwa - w sprawie nadania regulaminu organizacyjnego Kasie

Rolniczego

Ubezpieczenia

Społecznego

(również

dostępne

na

stronach

internetowych KRUS www.krus.gov.pl).

Każdy kolejny statut Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego poczynając od zarządzenia Ministra Polityki Społecznej z dnia 26 lipca 2005 r. przewidywał i przewiduje (w kolejnych wersjach § 2), że Prezes Kasy kieruje Kasą

przy pomocy - między innymi - dyrektorów oddziałów regionalnych oraz

kierowników placówek terenowych. Z kolei zadania, sposób tworzenia, zakres

działania oraz terytorialny zasięg działania, strukturę oddziału regionalnego i

podległych mu placówek terenowych regulował i reguluje obecnie § 5 statutu.

Według § 5 statutu stanowiącego załącznik do zarządzenia Ministra Polityki

Społecznej z 26 lipca 2005 r., jednostkami organizacyjnymi KRUS powołanymi do

bezpośredniej realizacji zadań z zakresu ubezpieczenia społecznego rolników były

oddziały regionalne i podległe im placówki terenowe. Prezes KRUS tworzył,

przekształcał i likwidował oddziały regionalne i placówki terenowe oraz określał ich

zakres działania i terytorialny zasięg działania. Zakres działania oraz terytorialny

zasięg działania każdego oddziału regionalnego i każdej placówki terenowej Prezes

Kasy określał w zarządzeniu o utworzeniu oddziału lub placówki. Strukturę oddziału

regionalnego i podległych mu placówek terenowych Prezes Kasy określał

indywidualnie dla każdego oddziału regionalnego w regulaminie organizacyjnym

oddziału.

Z kolei

§ 5 statutu

stanowiącego załącznik do zarządzenia Ministra

Rolnictwa i Rozwoju Wsi z 5 września 2007 r. stanowił, że oddziały regionalne oraz

podlegające im placówki terenowe są jednostkami organizacyjnymi Kasy służącymi

do bezpośredniej realizacji zadań z zakresu ubezpieczenia społecznego rolników

oraz innych zadań powierzonych Kasie do realizacji na podstawie odrębnych

przepisów (ust. 1). Oddziały regionalne obejmują swoim zasięgiem działania obszar

poszczególnych województw (ust. 2). Siedzibami oddziałów regionalnych są miasta

będące siedzibą wojewody z wyjątkiem oddziałów regionalnych obejmujących

swoim

zasięgiem

działania

obszary

województw

śląskiego,

lubuskiego

i

zachodniopomorskiego (ust. 3). Prezes Kasy tworzy, przekształca i znosi oddziały

regionalne i placówki terenowe w drodze zarządzenia (ust. 4). Organizację

wewnętrzną

oraz

szczegółowy

zakres

zadań

poszczególnych

oddziałów

regionalnych i placówek terenowych, a także terytorialny zasięg działania

poszczególnych placówek terenowych obejmujący obszar jednej lub większej liczby

gmin, Prezes Kasy określa w drodze zarządzenia (ust. 5). Jednocześnie § 5 ust. 6

statutu przewidywał, że Prezes Kasy może powierzyć wykonywanie niektórych

zadań, o których mowa w ust. 1, oddziałowi regionalnemu lub placówce terenowej

bez względu na ich właściwość terytorialną. Oznaczało to, że placówka terenowa,

w której obszarze właściwości znajdowało się gospodarstwo rolne albo miał miejsce

zamieszkania lub miejsce pobytu jego posiadacz, wcale nie musiała - zgodnie ze

swoją właściwością terytorialną - ani wydać w imieniu Prezesa KRUS decyzji, ani

reprezentować go w postępowaniu sądowym, ponieważ Prezes zawsze mógł

powierzyć innej placówce terenowej pewne zadania, nawet poza jej właściwością

terytorialną.

Wreszcie, § 5 statutu stanowiącego załącznik do zarządzenia Ministra

Rolnictwa i Rozwoju Wsi z 30 maja 2008 r. przewiduje, że oddziały regionalne oraz

podlegające im placówki terenowe są jednostkami organizacyjnymi Kasy służącymi

do bezpośredniej realizacji zadań z zakresu ubezpieczenia społecznego rolników

oraz innych zadań powierzonych Kasie do realizacji na podstawie odrębnych

przepisów (ust. 1). Oddziały regionalne obejmują swoim zasięgiem działania obszar

poszczególnych województw (ust. 2). Siedzibami oddziałów regionalnych są miasta

będące siedzibą wojewody z wyjątkiem oddziałów regionalnych obejmujących

swoim zasięgiem działania obszar województw zachodniopomorskiego, śląskiego i

lubuskiego (ust. 3). Prezes Kasy tworzy, przekształca i znosi oddziały regionalne i

placówki

terenowe,

w

drodze

zarządzenia,

po

zasięgnięciu

opinii

Rady

Ubezpieczenia Społecznego Rolników (ust. 4). Prezes Kasy określa, w drodze

zarządzenia, organizację wewnętrzną oraz szczegółowy zakres zadań oddziałów

regionalnych i placówek terenowych, a także terytorialny zasięg działania placówek

terenowych obejmujących obszar jednej lub większej liczby gmin (ust. 5). Prezes

Kasy określa, w regulaminie organizacyjnym oddziału, strukturę organizacyjną

oddziału regionalnego i podległych mu placówek terenowych (ust. 6). Także w

obowiązującym statucie przewidziano, w § 5 ust. 7, że Prezes Kasy może

powierzyć wykonywanie niektórych zadań, o których mowa w ust. 1, oddziałowi

regionalnemu lub placówce terenowej bez względu na jej właściwość terytorialną.

W regulaminie organizacyjnym Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego

stanowiącym załącznik do zarządzenia nr 133 Prezesa KRUS z 13 listopada 2007

r. w sprawie nadania regulaminu organizacyjnego Kasie stwierdzono, między

innymi, że Kasą kieruje Prezes przy pomocy - między innymi - dyrektorów

oddziałów

regionalnych

i

kierowników

placówek

terenowych,

którzy

są

odpowiedzialni wobec Prezesa za całość spraw objętych ich zakresem działania (§

5). Do kompetencji Prezesa należą w szczególności: podejmowanie decyzji w

sprawach - między innymi - ustalania obowiązku ubezpieczenia, obejmowania i

wyłączenia z ubezpieczenia społecznego rolników oraz udzielanie pełnomocnictw

lub upoważnień do działania w jego imieniu (§ 6). Do zadań oddziału regionalnego

należy w szczególności reprezentowanie Kasy w postępowaniu sądowym

dotyczącym odwołań od wydawanych decyzji (§ 24 ust. 3 pkt 11). Prezes Kasy

może

powierzyć

niektórym

placówkom

terenowym

wykonywanie

zadań

przypisanych oddziałom regionalnym, w placówkach tych zadania poszczególnych

komórek określa § 24 (§ 26 ust. 6). Analogiczne regulacje dotyczące kompetencji

Prezesa Kasy oraz zadań oddziałów regionalnych i placówek terenowych zawierał

regulamin organizacyjny Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego stanowiący

załącznik do zarządzenia nr 175 Prezesa KRUS z 13 grudnia 2007 r. w sprawie

nadania regulaminu organizacyjnego Kasie. Także ten regulamin przewidywał, że

do zadań oddziału regionalnego należy, między innymi, reprezentowanie Kasy w

postępowaniu sądowym dotyczącym odwołań od wydawanych decyzji (§ 24 ust. 3

pkt 11) oraz że Prezes Kasy może powierzyć niektórym placówkom terenowym

wykonywanie zadań przypisanych oddziałom regionalnym, w szczególności w

zakresie określonym w § 24, czyli także w zakresie reprezentowania go w

postępowaniu sądowym

(§ 26 ust. 6). Zmiany w treści regulaminu nastąpiły

dopiero w związku z wprowadzeniem

regulaminu organizacyjnego Kasy

Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego stanowiącego załącznik do zarządzenia nr

134 Prezesa KRUS z 13 sierpnia 2008 r. w sprawie nadania regulaminu

organizacyjnego Kasie, w którym przewidziano, że do kompetencji Prezesa Kasy

należy w szczególności udzielanie pełnomocnictw i upoważnień do działania w jego

imieniu, w tym do wydawania decyzji w zakresie ubezpieczenia społecznego

rolników (§ 6 ust. 2), do podstawowych zadań oddziału regionalnego należy,

między innymi, reprezentowanie Kasy w postępowaniu sądowym dotyczącym

odwołań od decyzji wydawanych przez Prezesa (§ 28 ust. 3 pkt 11) oraz że

pracownicy placówek terenowych wydają decyzje w ramach imiennych upoważnień

udzielonych im przez Prezesa (§ 30 ust. 6), nie przewidziano natomiast ogólnej

możliwości

powierzenia

przez

Prezesa

niektórym

placówkom

terenowym

wykonywania zadań przypisanych oddziałom regionalnym. Jednakże należy mieć

na uwadze treść § 2 ust. 1 zarządzenia nr 64 Prezesa KRUS z dnia 6 września

2007 r. w sprawie zmiany struktury organizacyjnej Kasy Rolniczego Ubezpieczenia

Społecznego (przekształcającego, między innymi, Oddział Regionalny w B. w

Placówkę Terenową w B.), z której wynika, że placówki terenowe wymienione w § 1

ust. 2 (w tym Placówka Terenowa w B.) realizują zadania, jakie realizowały będąc

oddziałami regionalnymi.

Na podstawie tego przepisu Prezes KRUS powierzył

Placówce Terenowej w B. zadania, które dotąd wykonywał Oddział Regionalny w

B., a więc powierzył

tej Placówce reprezentowanie Kasy w postępowaniach

sądowych dotyczących odwołań od decyzji wydawanych przez Prezesa. Z

przytoczonych powyżej przepisów (ustawy, statutów i regulaminów oraz ostatnio

przywołanego zarządzenia nr 64) wynika domniemanie prawidłowej reprezentacji

Prezesa KRUS w postępowaniu sądowym, jeżeli w sprawie występuje (działa)

istniejący oddział regionalny a następnie istniejąca placówka terenowa wymieniona

w § 1 ust. 2 zarządzenia nr 64 z dnia 6 września 2007 r., a więc jednostka

organizacyjna powstała w wyniku przekształcenia oddziału regionalnego w

placówkę terenową. Zatem pracownicy tej placówki - działając na podstawie

pełnomocnictwa procesowego udzielonego im w granicach art. 91 k.p.c. przez jej

kierownika - byli należycie ustanowieni.

Odnosząc się do pozostałych zarzutów wskazać przede wszystkim należy,

że w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych postępowanie sądowe nie

stanowi prostej kontynuacji postępowania administracyjnego, bowiem tylko w

wyjątkowych

wypadkach

przeprowadzana

jest

kontrola

przez

sądowa

pryzmat

decyzji

przepisów

organu

Kodeksu

rentowego

postępowania

administracyjnego. Zasadę posiłkowego stosowania Kodeksu postępowania

administracyjnego w postępowaniu z zakresu ubezpieczeń społecznych wyrażono

w art. 180 k.p.a. Zgodnie z art. 180 § 1 k.p.a. w sprawach z zakresu ubezpieczeń

społecznych stosuje się przepisy Kodeksu, chyba że przepisy dotyczące

ubezpieczeń ustalają odmienne zasady postępowania w tych sprawach. Jak

stanowi art. 181 k.p.a., organy odwoławcze właściwe w sprawach z zakresu

ubezpieczeń społecznych określają przepisy odrębne; do postępowania przed tymi

organami stosuje się odpowiednio przepis art. 180 § 1 k.p.a. Treść tego przepisu z

jednej strony oznacza przyznanie pierwszeństwa w sprawach z ubezpieczeń

społecznych przepisom szczególnym, z drugiej zaś wskazuje, że postępowanie

odwoławcze toczy się, poprzez zastosowanie art. 83 ust. 2. ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych, na zasadach i w trybie określonym w Kodeksie

postępowania cywilnego. Jednoznacznie zatem wynika z przytoczonych regulacji,

że w wymienionych sprawach pierwszeństwo w zastosowaniu mają przepisy

szczególne, natomiast przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego stosuje

się wtedy, gdy określonej kwestii nie normują przepisy szczególne.

Przepis art. 1 k.p.c. zawiera definicję sprawy cywilnej, która jest sprawą

wynikającą ze stosunków z zakresu prawa cywilnego, rodzinnego i opiekuńczego

oraz z prawa pracy. W rozumieniu tego przepisu (formalnoprawnym znaczeniu)

sprawami cywilnymi są również sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych, a więc

sprawy, w których wniesiono odwołanie od decyzji organów rentowych (art. 477 9

k.p.c.), do których przepisy Kodeksu postępowania cywilnego stosuje się z mocy

ustaw szczególnych. Od momentu wniesienia odwołania do sądu rozpoznawana

sprawa staje się sprawą cywilną, podlegającą rozstrzygnięciu wedle reguł

właściwych dla tej kategorii. Odwołanie pełni rolę pozwu (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 19 czerwca 1998 r., II UKN 105/98, OSNAPiUS 1999, nr 16,

poz. 529 oraz postanowienie z dnia 29 maja 2006 r. I UK 314/05, OSNP 2007 nr

11-12, poz. 173). Jego zasadność ocenia się zatem na podstawie właściwych

przepisów prawa materialnego. Postępowanie sądowe, w tym w sprawach z

zakresu

prawa

wynikających

z

administracyjnych

ubezpieczeń

społecznych,

skupia

się

zatem

na

wadach

naruszenia

prawa

materialnego,

a

kwestia

wad

decyzji

spowodowanych

naruszeniem

przepisów

postępowania

administracyjnego, pozostaje w zasadzie poza przedmiotem tego postępowania. Z

utrwalonego orzecznictwa Sądu Najwyższego wynika, że sąd ubezpieczeń

społecznych - jako sąd powszechny - może i powinien dostrzegać jedynie takie

wady formalne decyzji administracyjnej, które decyzję tę dyskwalifikują w stopniu

odbierającym jej cechy aktu administracyjnego (por. uchwały Sądu Najwyższego z

dnia 21 listopada 1980 r., III CZP 43/80, OSNCP 1981 nr 8, poz. 142, z dnia 27

listopada 1984 r., III CZP 70/84, OSNCP 1985 nr 8, poz. 108 oraz z dnia 21

września 1984 r., III CZP 53/84, OSNCP 1985 nr 5-6, poz. 65), jako przedmiotu

odwołania. Stwierdzenie takiej wady następuje jednak tylko dla celów postępowania

cywilnego i ze skutkami dla tego tylko postępowania. Podzielając to stanowisko, jak

i pogląd wyrażony w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 28 maja 2002 r., II

UKN 356/01 (OSNAPiUS 2004 nr 3, poz. 52), wskazać należy, że w wypadkach

innych wad, wymienionych w art. 156 § 1 k.p.a. i w przepisach, do których odsyła

art. 156 § 1 pkt 7 k.p.a., konieczne jest wszczęcie odpowiedniego postępowania

administracyjnego w celu stwierdzenia nieważności decyzji i wyeliminowania jej z

obrotu prawnego. Zgodnie z poglądem wyrażonym w przywołanym postanowieniu

Sądu Najwyższego z dnia 28 maja 2002 r., będącym wyrazem ugruntowanego już

stanowiska w doktrynie i orzecznictwie, instytucja stwierdzenia nieważności decyzji

administracyjnej nie mieści się w pojęciu „odwołania" i nie podlega normie art. 83

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Naruszenie przepisów Kodeksu

postępowania administracyjnego nie stanowi przesłanki wzruszenia decyzji przez

sąd pracy i ubezpieczeń społecznych, więc także w tym aspekcie przepisy Kodeksu

postępowania administracyjnego nie są przez ten sąd stosowane. W związku z tym

jest oczywiste, że wśród przewidzianych w art. 4779 § 3 k.p.c., art. 47710 § 2 k.p.c. i

art. 47714 k.p.c. sposobów rozpoznania odwołania przez sąd nie przewidziano

stwierdzania nieważności decyzji organu rentowego, nawet przy odpowiednim

stosowaniu art. 180 § 1 k.p.a. Postępowanie toczące się w trybie art. 158 k.p.a. jest

jednym z trybów pozaodwoławczych; nie jest kontynuacją rozpoznawania sprawy

będącej przedmiotem decyzji administracyjnej, lecz sprawą „w przedmiocie

stwierdzenia nieważności" tej decyzji, które - z mocy art. 16 § 1 zdanie drugie k.p.a.

- może nastąpić tylko w przypadkach przewidzianych w tym Kodeksie lub w

ustawach szczególnych. Postępowanie w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji

administracyjnej

jest

więc

samodzielnym

postępowaniem

administracyjnym

ograniczającym się do ustalenia, czy decyzja dotknięta jest jedną z wad

wymienionych w art. 156 § 1 pkt 1-7 k.p.a. Rozstrzygnięcie kończące to

postępowanie następuje w drodze decyzji (art. 158 § 1 k.p.a.) podejmowanej przez

organ administracji publicznej (art. 156 § 1 k.p.a.), toteż orzekanie w tej kwestii

przez sąd powszechny byłoby naruszeniem kompetencji właściwego organu

administracji publicznej. Natomiast decyzja organu rentowego o tyle ma znaczenie,

że w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych przedmiot żądania (sporu) jest

określony treścią tej decyzji (tak: Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 6 września 2000

r., II UKN 685/99, OSNAPiUS 2002 nr 5, poz.121, w postanowieniu z dnia 13 maja

1999 r., II UZ 52/99, OSNAPiUS 2000 nr 15, poz. 601).

Odwołania od wskazanych na wstępie decyzji zawierały zarzuty dotyczące

wad decyzji administracyjnych i powoływały się bądź na naruszenie art. 107 § 1

k.p.a.,

bądź

na

nieważność

decyzji,

natomiast

nie

podnosiły

zarzutów

merytorycznych w kwestii podlegania R. S. ubezpieczeniu społecznemu rolników.

Tylko w kontekście tych zarzutów należało dokonać oceny zasadności tych

odwołań. Błędnie natomiast przyjął Sąd Apelacyjny, iż żądanie uchylenia

powyższych decyzji, nieznajdujące oparcia w przepisach Kodeksu postępowania

cywilnego oraz wydanie ostatecznie przez organ rentowy w dniu 20 lipca 2007 r.

decyzji, niezawierającej już żadnych

wad formalnych,

w kwestii ustania

ubezpieczenia społecznego rolników R. S. od 1 kwietnia 1999 r. do 20 sierpnia

2003 r., jako domownika A. S., od 21 sierpnia 2003 r. do 17 kwietnia 2004 r., jako

domownika nieżyjącej obecnie W. S., od 18 października 2004 r., jako domownika

P. Ż., stanowi podstawę do umorzenia postępowania. W niniejszej sprawie nie miał

także zastosowania przepis art. 47713 k.p.c., gdyż przed rozstrzygnięciem sprawy

przez Sąd nie nastąpiła zmiana przez organ zaskarżonej decyzji – przez wydanie

decyzji uwzględniającej w całości lub części żądanie strony. Taką decyzja nie jest

przecież decyzja z dnia 20 lipca 2007 r. W tym zakresie uzasadniony jest zatem

zarzut naruszenia art. 386 § 3 k.p.c. w związku z art. 355 § 1 k.p.c.

Natomiast zupełnie natomiast niezrozumiały jest – w kontekście jego

uzasadnienia - zarzut naruszenia art. 316 § 1 k.p.c. w związku z art. 361 k.p.c. w

związku z art. 382 k.p.c. - poprzez wydanie wyroku wbrew stanowi rzeczy

istniejącemu w chwili zamknięcia rozprawy.

Z kolei zarzut naruszenia art. 233

k.p.c. jest niedopuszczalny w postępowaniu kasacyjnym. Naruszenie tego przepisu

nie mieści się we wskazanych w przepisie art. 398 3 § 1 k.p.c. podstawach

kasacyjnych. Zgodnie bowiem z § 3 tego przepisu podstawą skargi kasacyjnej nie

mogą być zarzuty dotyczące ustalenia faktów lub oceny dowodów (por.

uzasadnienie postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 23 września 2005 r., III CSK

13/05, OSNC 2006 nr 4, poz. 76). Art. 3983 § 3 k.p.c. wprawdzie nie wskazuje

expressis verbis konkretnych przepisów, których naruszenie, w związku z

ustalaniem

faktów

i

przeprowadzaniem

oceny

dowodów,

nie

może

być

przedmiotem zarzutów wypełniających drugą podstawę kasacyjną, nie ulega jednak

wątpliwości, że obejmuje on art. 233 k.p.c. Wszakże ten właśnie przepis określa

kryteria oceny wiarygodności i mocy dowodów (por. wyrok Sądu Najwyższego z

dnia 26 kwietnia 2006 r., V CSK 11/06, LEX nr 230204).

Mając na uwadze powyższe Sąd Najwyższy na mocy art. 398 15 § 1 k.p.c.

orzekł jak w sentencji. O kosztach postępowania kasacyjnego rozstrzygnięto po

myśli art. 108 § 2 k.p.c. w związku z art. 39821 k.p.c.