I UK 238/07 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 22 stycznia 2008 r.

I UK 238/07

Osiąganie przez ubezpieczonego rolnika dochodów z tytułu wznowionej

pozarolniczej działalności gospodarczej, od których podatek dochodowy za

poprzedni rok podatkowy nie przekraczał rocznej kwoty granicznej (2.528 zł w

2005 r.), nie może prowadzić do pozbawienia go rolniczego tytułu ubezpieczenia społecznego, jeżeli nie został wyraźnie pouczony o skutkach prawnych nieterminowego złożenia zaświadczenia o wysokości należnego podatku od przychodów z pozarolniczej działalności gospodarczej.

Przewodniczący SSN Teresa Flemming-Kulesza, Sędziowie: SN Zbigniew

Myszka (sprawozdawca), SA Jolanta Pietrzak.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 22 stycznia

2008 r. sprawy z odwołania Jerzego B. przeciwko Kasie Rolniczego Ubezpieczenia

Społecznego-Oddziałowi Regionalnemu w R. o ustalenie ubezpieczenia społecznego, na skutek skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego w

Łodzi z dnia 23 lutego 2007 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Apelacyjnemu w Łodzi do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi wyrokiem z

dnia 23 lutego 2007 r. oddalił apelację ubezpieczonego Jerzego B. od wyroku Sądu

Okręgowego w Łodzi z dnia 15 lutego 2006 r., oddalającego odwołanie ubezpieczonego od decyzji Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego-Oddziału Regionalnego w R. z dnia 16 listopada 2005 r., wyłączającej go z ubezpieczenia społecznego

rolników od dnia 1 kwietnia 2005 r.

W sprawie tej ustalono, że ubezpieczony podlegał ubezpieczeniu społecznemu rolników od dnia 24 sierpnia 1999 r. Jednocześnie prowadził działalność gospo-

darczą, którą zawiesił z dniem 18 września 2004 r., o czym powiadomił KRUS w dniu

12 października 2004 r. Następnie 13 stycznia 2005 r. ubezpieczony wznowił prowadzenie działalności gospodarczej i w dniu 25 stycznia 2005 r. złożył w KRUS oświadczenie, że chce podlegać ubezpieczeniu społecznemu rolników przy jednoczesnym

prowadzeniu działalności gospodarczej, dołączając do niego druk NIP-1. Jednakże

do dnia 14 lutego 2005 r. nie złożył zaświadczenia z urzędu skarbowego o wysokości

należnego podatku za rok 2004. Decyzją z dnia 16 listopada 2005 r. rolniczy organ

rentowy wyłączył ubezpieczonego z ubezpieczenia społecznego rolników w zakresie

ubezpieczenia wypadkowego, chorobowego, macierzyńskiego oraz emerytalno-rentowego od 1 kwietnia 2005 r., ponieważ ubezpieczony nie przedłożył w terminie do

14 lutego 2005 r. zaświadczenia urzędu skarbowego o wysokości należnego podatku

za 2004 r.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Apelacyjny podzielił stanowisko Sądu

Okręgowego, że ubezpieczony nie spełnił warunku wynikającego z art. 5a ust. 5 i ust.

7 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (jednolity

tekst: Dz.U. z 1998 r. Nr 7, poz. 25), ponieważ bezspornie prowadził działalność gospodarczą od dnia 1 stycznia 2004 r. do dnia 17 września 2004 r. i zgodnie z tymi

przepisami powinien był złożyć w terminie do dnia 14 lutego 2005 r. za ten okres

prowadzenia działalności pozarolniczej zaświadczenie o wysokości podatku. Zdaniem Sądu drugiej instancji, nie ma podstaw do przyjęcia, że zawieszenie przez

wnioskodawcę prowadzenia działalności gospodarczej we wrześniu 2004 r. i jej

wznowienie w styczniu 2005 r. zwalniało go z obowiązku złożenia tego zaświadczenia we wskazanym terminie. Niezachowanie terminu, o ile nadal jest prowadzona

pozarolnicza działalność, jest bowiem równoznaczne z zaistnieniem okoliczności powodujących ustanie ubezpieczenia z końcem kwartału, w którym rolnik lub domownik

był zobowiązany złożyć zaświadczenie. Przepis art. 5a ust. 5 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników zaczął obowiązywać od dnia 2 maja 2004 r., na mocy

przepisów ustawy z dnia 2 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 91, poz.873), a

więc jeszcze przed zawieszeniem działalności gospodarczej przez ubezpieczonego.

Nie ma uzasadnionych powodów do przyjęcia, że „z faktu późniejszego zawieszenia

prowadzenia działalności gospodarczej miałoby wynikać stosowanie innych zasad

rozliczeń niż obowiązujące pozostałych ubezpieczonych, korzystających przy jednoczesnym prowadzeniu działalności gospodarczej z ubezpieczenia rolniczego”. Nie

stanowią takiego usprawiedliwienia również okoliczności dotyczące rozliczeń wnioskodawcy z małżonką i dłuższego terminu w znowelizowanej ustawie, które nie mają

wpływu na rozstrzygnięcie sprawy ponieważ obowiązujące od 2 maja 2004 r. uregulowania prawne nie narzucały sposobu rozliczeń, a kwestią wyboru było podporządkowanie się im dla uzyskania celu w postaci pozostawania w ubezpieczeniu rolniczym.

W skardze kasacyjnej pełnomocnik wnioskodawcy zarzucił naruszenie art. 5a

ust. 5 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, poprzez jego błędną wykładnię

polegającą na przyjęciu, że ma on zastosowanie w sytuacji, „w której rolnik, w trakcie

roku poprzedzającego obowiązek złożenia w Kasie zaświadczenia właściwego organu podatkowego o wysokości należnego podatku za miniony rok, zawiesił prowadzenie działalności gospodarczej, które to zawieszenie trwało aż do początku następnego roku”. Wniosek o przyjęcie skargi do rozpoznania skarżący umotywował

potrzebą dokonania wykładni powołanej podstawy prawnej skargi kasacyjnej „z przyczyn wskazanych w uzasadnieniu”, zwłaszcza że żaden przepis prawa nie precyzuje

jak należy rozumieć pojęcie zawieszenia prowadzenia działalności gospodarczej. W

tej sytuacji istnieje potrzeba wyjaśnienia, czy art. 5a ust. 5 ustawy o ubezpieczeniu

społecznym rolników ma zastosowanie „w sytuacji, gdy rolnik, w trakcie roku poprzedzającego obowiązek złożenia w Kasie zaświadczenia właściwego organu podatkowego o wysokości należnego podatku za miniony rok zawiesił prowadzenie działalności gospodarczej, które to zawieszenie trwało do początku następnego roku”. Ponadto „ustawa nie precyzuje momentu prowadzenia przez rolnika pozarolniczej działalności gospodarczej”, a art. 5a ust. 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników

ma zastosowanie tylko wtedy, gdy ubezpieczony rolnik rozpoczyna prowadzenie pozarolniczej działalności i w kolejnym roku tę działalność „kontynuuje nieprzerwanie”.

Tymczasem ubezpieczony zawiesił prowadzenie działalności pozarolniczej od 18

listopada 2004 r., co oznaczało, że od tego dnia zaprzestał jej wykonywania, co

„skutkowało uchyleniem obowiązku ubezpieczenia społecznego” z tego tytułu, ponieważ obowiązek podlegania ubezpieczeniom społecznym powstaje od dnia rozpoczęcia wykonywania działalności i istnieje do dnia zaprzestania wykonywania tej

działalności (art. 13 pkt 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm.). Skoro skarżący w dniu 13 stycznia 2005 r. wznowił prowadzenie działalności gospodarczej, to nie można przyjąć, iż

ciążył na nim obowiązek złożenia zaświadczenia, o którym mowa w art. 5a ust. 5

ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, a jedynie obowiązek złożenia w KRUS

w terminie 14 dni od dnia rozpoczęcia wykonywania pozarolniczej działalności gospodarczej oświadczenia o kontynuowaniu ubezpieczenia oraz udokumentowania

spełniania warunków opodatkowania tej działalności w formie zryczałtowanego podatku dochodowego w terminie 7 dni od dnia otrzymania dokumentu ustalającego tę

formę opodatkowania, wynikający z art. 5a ust. 2 tej ustawy. Te warunki ubezpieczony spełnił, dlatego należało uznać, że nie zaistniały przesłanki do ustania ubezpieczenia rolniczego.

Skarżący podkreślił również, że art. 5a ust. 5 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników zobowiązuje do złożenia w Kasie stosownego zaświadczenia „po

rozliczeniu roku podatkowego''. Tymczasem skarżący dokonał rozliczenia podatkowego za rok 2004 wspólnie z małżonką, która zgodnie z przepisami prawa podatkowego była zobowiązana do dokonania rozliczenia do dnia 30 kwietnia tego roku.

„Wobec niemożności ziszczenia obu warunków łącznie ustawodawca dokonał zmian

w przepisach i obecnie termin do złożenia zaświadczenia z właściwego organu podatkowego określony został datą 31 maja, co umożliwia złożenie zaświadczenia po

faktycznym rozliczeniu poprzedniego roku podatkowego”.

W konsekwencji skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i

orzeczenie co do istoty sprawy oraz zasądzenie od strony przeciwnej na rzecz skarżącego kosztów postępowania, wywołanego wniesieniem skargi kasacyjnej (według

norm przepisanych), w tym kosztów zastępstwa procesowego przed Sądem Najwyższym.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wskazane w skardze kasacyjnej twierdzenia są w znacznym zakresie chybione lub nieuzasadnione, ale skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie. Zawarto w

niej wyłącznie zarzuty błędnej wykładni przepisów prawa materialnego, co sprawiało,

że przy jej rozpoznaniu Sąd Najwyższy był związany ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę zaskarżonego wyroku (art. 39813 § 2 k.p.c.), z których wynikało, że

po wznowieniu przez ubezpieczonego prowadzenia pozarolniczej działalności rolniczy organ rentowy w dniu 4 lutego 2005 r. poinformował ubezpieczonego o następujących jego obowiązkach: 1) że w terminie 14 dni powinien złożyć Kasie oświadczenie o kontynuowaniu ubezpieczenia rolniczego oraz udokumentować spełnienie wa-

runków opodatkowania tej działalności w formie zryczałtowanego podatku w terminie

7 dni od otrzymania z organu podatkowego dokumentu potwierdzającego lub ustalającego opodatkowanie „w formie ryczałtu lub karty podatkowej”, informując, że niezachowanie tych terminów spowoduje ustanie ubezpieczenia rolniczego z końcem

kwartału, w którym rozpoczęto (wznowiono) prowadzenie pozarolniczej działalności

gospodarczej, 2) że do dnia 14 lutego każdego roku rolnik prowadzący pozarolniczą

działalność jest zobowiązany złożyć Kasie zaświadczenie właściwego organu podatkowego o wysokości należnego podatku za miniony rok.

Skarżący zastosował się wyłącznie do obowiązku wynikającego z art. 5a ust. 2

ustawy i ubezpieczeniu społecznym rolników, składając w dniu 25 stycznia 2005 r.

oświadczenie o zamiarze podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników, do którego dołączył druk NIP-1. Natomiast do 14 lutego 2005 r. nie złożył zaświadczenia z

urzędu skarbowego o wysokości należnego podatku za 2004 r., w którym to roku

wykonywał pozarolniczą działalność do jej zawieszenia w dniu 14 września 2004 r.

Równocześnie z ustaleń dokonanych w sprawie nie wynika, że skarżący był poinformowany o negatywnych skutkach prawnych tego zaniechania, które doprowadziły do

wydania decyzji z dnia 15 września 2005 r. o wyłączeniu go z podlegania rolniczemu

ubezpieczeniu społecznemu, która została mu doręczona dopiero 12 października

2007 r. W ocenie prawnej ustalonych okoliczności faktycznych sprawy Sąd Apelacyjny zajął nazbyt formalistyczne stanowisko, uznając, że skoro po wznowieniu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej skarżący nie wykonał powinności

określonej w art. 5a ust. 5 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, to było to

równoznaczne z zaistnieniem okoliczności powodujących ex lege, z mocy art. 5a ust.

7 tej ustawy, ustanie rolniczego tytułu ubezpieczenia społecznego z końcem kwartału, w którym skarżący zobowiązany był złożyć to zaświadczenie. Tymczasem już

brak precyzyjnego poinformowania ubezpieczonego o obowiązku złożenia zarówno

do 14 lutego 2005 r., jak i do dnia 14 lutego każdego roku zaświadczenia właściwego

organu podatkowego o wysokości należnego podatku za miniony rok, a przede

wszystkim niepouczenie ubezpieczonego o sankcji za niewykonanie tego obowiązku,

powinny prowadzić do konstatacji, że ubezpieczony nie był świadomy negatywnych

sankcji grożących mu za niewykonanie tej powinności, przeto zastosowanie wobec

niego sankcji wyłączenia z rolniczego ubezpieczenia społecznego decyzją z 15

września 2005 r. jawi się jako wysoce wątpliwe i niesprawiedliwe. W ocenie Sądu

Najwyższego, ze względu na te braki i niejasności w rozpoznawanej sprawie sankcja

z art. 5a ust. 7 za niezachowanie terminu określonego w ust. 5 tego przepisu nie mogła być w 2005 r. stosowana bez ustalenia przekroczenia kwoty 2.528 zł podatku z

tytułu prowadzonej przez ubezpieczonego pozarolniczej działalności gospodarczej za

miniony (2004) rok podatkowy. Konkluzję taką usprawiedliwiała potrzeba dokonywania łącznej analizy wykładni gramatycznej i celowościowej ustępów 5-7 art. 5a

ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, z której wynikało, że wyłączenie z rolniczego tytułu ubezpieczenia społecznego w 2005 r. było uprawnione i skuteczne

tylko w stosunku do takiego rolnika prowadzącego równocześnie pozarolniczą działalność gospodarczą, który był zobowiązany do zapłaty podatku z tytułu tej działalności w kwocie wyższej niż 2.528 zł w 2004 r. podatkowym i był poinformowany o skutkach prawnych nieterminowego złożenia zaświadczenia dokumentującego obowiązek podatkowy w minionym roku podatkowym. Taka była i jest wymowa oraz zakres

przedmiotowy (kwotowy) jednego z legislacyjnych sposobów „uszczelnienia” systemu

rolniczych ubezpieczeń społecznych, który stanowi ustawowo usprawiedliwione

ograniczenie dostępności do tego systemu ubezpieczenia osób, dla których działalność rolnicza lub praca w gospodarstwach rolnych nie stanowią głównego lub podstawowego źródła utrzymania. Nastąpiło to przez ustawowe określenie w sposób

zobiektywizowany dochodowego kryterium podatkowego z tytułu równocześnie prowadzonej pozarolniczej działalności gospodarczej, którego przekroczenie prowadzi

do ustania rolniczego tytułu podlegania ubezpieczeniom społecznym. Tę przesądzającą okoliczność, tj. wysokość należnego od ubezpieczonego podatku z prowadzonej

w 2004 r. pozarolniczej działalności gospodarczej, dla prawidłowego osądzenia

przedmiotowej sprawy należy zweryfikować przy ponownym rozpoznaniu sprawy,

chociażby przez odniesienie do kwoty 971,78 zł dochodu za 2004 r., wynikającej z

przedłożonego przez ubezpieczonego zaświadczenia z 23 czerwca 2005 r. „o dochodzie wnioskodawcy za 2004 r., podlegającym opodatkowaniu podatkiem dochodowym od osób fizycznych na zasadach ogólnych”, które zostało złożone w rolniczym organie rentowym 30 czerwca 2005 r.

Przepis art. 5a ust. 5 ustawy, w brzmieniu adekwatnym dla rozpoznawanej

sprawy, zobowiązywał ubezpieczonego rolnika prowadzącego pozarolniczą działalność gospodarczą do złożenia Kasie zaświadczenia właściwego organu podatkowego o wysokości należnego podatku za miniony rok do dnia 14 lutego każdego roku

„po rozliczeniu roku podatkowego”, bo dotyczył skarżącego, który przecież niewątpliwie osiągnął w poprzednim (minionym – 2004) roku podatkowym opodatkowane do-

chody z prowadzonej pozarolniczej działalności gospodarczej, gdyż zgłosił zawieszenie tej działalności dopiero od 14 września 2004 r. Formalnie rzecz ujmując, obowiązek złożenia przez ubezpieczonego takiego zaświadczenia „po rozliczeniu roku

podatkowego”, ale do wyraźnie ustawowo wskazanego „dnia 14 lutego każdego

roku” (art. 5a ust. 5 ustawy w brzmieniu adekwatnym przy rozpoznaniu sprawy), mógł

być wykonany, tym bardziej że o takim obowiązku ubezpieczony był powiadomiony

przez rolniczy organ rentowy, ale złożył taką informację dopiero 30 czerwca 2005 r.

Chybiona była próba usprawiedliwienia przekroczenia terminu „rozliczeniem podatkowym wspólnie z małżonką, która zgodnie z przepisami prawa podatkowego była

zobowiązana do dokonania rozliczenia do 30 kwietnia 2004 r.”, przez odwołanie się

do zmienionego stanu prawnego, wskutek którego ustawowo określono nowy termin

(31 maja każdego roku podatkowego) na złożenie KRUS zaświadczenia właściwego

urzędu skarbowego o kwocie należnego podatku dochodowego z pozarolniczej

działalności gospodarczej za poprzedni rok podatkowy (art. 5a ust. 4 ustawy), skoro

ten termin skarżący przecież przekroczył.

Równocześnie jednak rygory prawne uszczelniania systemu podlegania rolniczym ubezpieczeniom społecznym przez rolników, którzy jedynie przy okazji prowadzenia działalności rolniczej niejako „uzupełniająco” korzystają z innych źródeł pozyskiwania dochodów, kwotowo ograniczonych do 2.528 zł podatku za poprzedni rok

podatkowy z pozarolniczej działalności gospodarczej, nie powinny być prawnie obojętne przy ocenie legalności i zasadności wyłączenia ubezpieczonego z rolniczego

tytułu ubezpieczenia społecznego. Ubezpieczeni rolnicy, który nie przekraczają

ustawowego kryterium podatkowego przy prowadzeniu pozarolniczej działalności

gospodarczej, zachowują uprawnienie do pozostania w systemie rolniczych ubezpieczeń społecznych. To kryterium podatkowe a nie zachowanie ustawowo wyznaczonego terminu na jego udokumentowanie, powinno decydować o wyłączeniu z rolniczego ubezpieczenia społecznego. Potwierdzają to aktualnie obowiązujące reguły

przedłużające do 31 maja każdego roku podatkowego termin udokumentowania kwot

należnego podatku dochodowego od przychodów z tytułu pozarolniczej działalności

gospodarczej, który jednakże może być przywrócony na wniosek zainteresowanego

rolnika w przypadku uchybień wynikających ze zdarzeń losowych (art. 5a ust. 7

ustawy), do których można zaliczyć chociażby brak precyzyjnej informacji ze strony

rolniczego organu rentowego o potrzebie złożenia wymaganego oświadczenia za

miniony rok podatkowy po okresie zawieszenia pozarolniczej działalności gospodar-

czej. Przede wszystkim jednak niepouczenie ubezpieczonego rolnika o negatywnych

skutkach przekroczenia terminu do złożenia zaświadczenia właściwego organu podatkowego o wysokości należnego podatku za miniony rok podatkowy wyklucza

stwierdzenie ustania rolniczego tytułu ubezpieczenia społecznego wobec rolnika,

który w minionym roku podatkowym nie przekroczył kwoty 2.528 zł należnego podatku od przychodów z pozarolniczej działalności gospodarczej. Uchybienia ubezpieczonego mogły być usprawiedliwione w przypadku wątpliwości dotyczących zaprzestania prowadzenia działalności gospodarczej w sposób trwały lub okresowy (art. 5a

ust. 6 ustawy), zważywszy chociażby na to, że w przypadku zawieszenia prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej na okres dłuższy niż „miniony” rok podatkowy nie można wskazać kwoty należnego podatku dochodowego z tytułu okresowego zaprzestania w aktualnym stanie prawnym działalności gospodarczej, a zatem

taki obowiązek nie powstaje (co aktualnie wynika z art. 5a ust. 3 in fine ustawy). Występujące niejasności stanu prawnego wynikały także z tego, że dopuszczono faktyczne okresowe zawieszenie prowadzenia przez skarżącego pozarolniczej działalności gospodarczej, tymczasem skutki takiego stanu (zawieszenia pozarolniczej

działalności) dopiero oczekują na legalne unormowanie w przepisach prawa ubezpieczeń społecznych. W szczególności w prawie ubezpieczeń społecznych brakuje

podstaw do kategorycznego twierdzenia, że faktyczne zawieszenie prowadzenia

pozarolniczej działalności gospodarczej jest zaprzestaniem jej wykonywania i prowadzi do „uchylenia obowiązku ubezpieczenia społecznego” z tytułu zawieszonej działalności, która równocześnie nie została wyrejestrowana. W obowiązującym stanie

prawnym uprawnione jest jedynie stanowisko, że okresowe zaprzestanie prowadzenia działalności gospodarczej prowadziło do zawieszenia obowiązków ubezpieczenia

z tego „zawieszonego” tytułu, co w rozpoznawanej sprawie przejawiło się w zwolnieniu ubezpieczonego z obowiązku opłacania składek na rolnicze ubezpieczenie społeczne w podwójnej wysokości. Ostatecznie w rozpoznawanej sprawie Sąd Najwyższy uznał, że osiąganie przez ubezpieczonego rolnika dochodów z tytułu wznowionej

pozarolniczej działalności gospodarczej, od których podatek dochodowy za poprzedni (miniony) rok podatkowy nie przekraczał kwoty 2.528 zł, nie może prowadzić

do pozbawienia ubezpieczonego rolniczego tytułu ubezpieczenia społecznego, jeżeli

rolnik nie był wyraźnie pouczony o skutkach prawnych nieterminowego złożenia

zaświadczenia o wysokości kwoty należnego podatku od przychodów z pozarolniczej

działalności gospodarczej za miniony rok podatkowy.

W konsekwencji należało orzec jak w sentencji na podstawie art. 398 15 k.p.c.