I UK 196/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I UK 196/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 5 października 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Małgorzata Gersdorf (przewodniczący)

SSN Zbigniew Korzeniowski (sprawozdawca)

SSN Maciej Pacuda

w sprawie z odwołania J. J.

przeciwko Prezesowi Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego

o wysokość świadczenia,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 5 października 2012 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 7 września 2010 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny wyrokiem z 7 września 2010 r. oddalił apelację

ubezpieczonego J. J. od wyroku Sądu Okręgowego w K. z 26 sierpnia 2009 r.,

oddalającego jego odwołanie od decyzji pozwanego z 31 marca 2008 r. J. J.

wnioskiem z 2 maja 2005 r. wystąpił o wypłatę części uzupełniającej renty

inwalidzkiej rolniczej, której odmówiono mu uprzednimi decyzjami. Pozwany

decyzją z 8 lutego 2002 r. przyznał mu rentę od 18 grudnia 2001 r. do 31 stycznia

2003 r. i zawiesił 50% części uzupełniającej. Decyzja ta nie została zaskarżona.

Decyzją z 27 maja 2002 r. przyznano wnioskodawcy prawo do renty od 1 czerwca

2002 r. do 31 stycznia 2003 r. i zawieszono wypłatę 100% części uzupełniającej z

powodu niezaprzestania prowadzenia działalności rolniczej. Sąd Okręgowy w K.

wyrokiem z 30 lipca 2003 r. oddalił odwołanie od tej decyzji. Pozwany wydawał

potem kolejne decyzje zawieszając wypłatę 100% części uzupełniającej renty.

Decyzje te były kontrolowane w postępowaniach sądowych. W szczególności

decyzją z 13 lipca 2004 r. przyznano wnioskodawcy prawo do renty inwalidzkiej

rolniczej od 1 sierpnia 2004 r. do 31 lipca 2006 r. z zawieszeniem 100% części

uzupełniającej z powodu prowadzenia działalności rolniczej. Wyrokiem z 3 marca

2005 r. Sąd Okręgowy w K. oddalił odwołanie od tej decyzji. Natomiast Sąd

Apelacyjny uchylił ten wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania

wskazując w uzasadnieniu wyroku na uchwałę Sądu Najwyższego z 6 maja 2004 r.,

II UZP 5/04. Po ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Okręgowy w K. wyrokiem z 30

października 2007 r. zmienił decyzję z 13 lipca 2004 r. i przyznał ubezpieczonemu

prawo do renty w pełnej wysokości.

Po rozpoznaniu wniosku ubezpieczonego z 2 maja 2005 r. pozwany decyzją

z 31 marca 2008 r. umorzył postępowanie, stwierdzając brak podstaw do

ponownego rozpoznania żądania. Odwołanie od tej decyzji odrzucił Sąd Okręgowy

w K. postanowieniem z 17 czerwca 2008 r. na podstawie art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c.

wobec prawomocnego osądzenia sprawy, ponadto wobec braku nowych

okoliczności i dowodów, które uzasadniałyby wszczęcie postępowania przed

organem rentowym i otwarcie drogi sądowej (art. 114 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z FUS; dalej „ustawa o emeryturach i rentach z FUS”).

Postanowienie to uchylił Sąd Apelacyjny, stwierdzając, iż rację ma wnioskodawca,

że jego odwołanie od decyzji z 31 marca 2008 r., stanowiącej w istocie odmowę

wznowienia postępowania w trybie art. 44 ust. 2 ustawy z 20 grudnia 1990 r. o

ubezpieczeniu społecznym rolników (dalej „ustawa o usr”), nie jest objęte powagą

rzeczy osądzonej (art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c.) i powinno być rozpoznane

merytorycznie.

Po rozpoznaniu sprawy Sąd Okręgowy w K. wyrokiem z 26 sierpnia 2009 r.

oddalił odwołanie od decyzji z 31 marca 2008 r. stwierdzającej brak podstaw do

wznowienia postępowania zakończonego decyzjami z 8 lutego 2002 r. i 13 lipca

2004 r. oraz odrzucił skargę o wznowienie postępowania zakończonego decyzją z

27 maja 2002 r. i prawomocnym wyrokiem z tego Sądu z 30 lipca 2002 r. (VII U

5870/02). Sąd Okręgowy zauważył, iż był związany oceną prawną i wskazaniami

Sądu Apelacyjnego co do dalszego postepowania, w związku z tym odwołanie

wnioskodawcy rozpoznał jako skargę o wznowienie postępowania o wysokość

świadczenia w oparciu o art. 44 ust. 2 ustawy o usr. Stwierdził, że skarga o

wznowienie postępowania w sprawie objętej decyzją z 13 lipca 2004 r. stała się

bezprzedmiotowa, ponieważ roszczenie wnioskodawcy zostało zaspokojone po

wygranym procesie (art. 105 ust. 1 k.p.a. i art. 83b ustawy z 13 października 1998 r.

o systemie ubezpieczeń społecznych – dalej „ustawa o sus”). Natomiast w

odniesieniu do decyzji z 8 lutego 2002 r., to uchwała Sądu Najwyższego z 6 maja

2004 r., II UZP 5/04, bez wskazania nowych faktów i dowodów, które nie byłyby

znane organowi rentowemu, nie stanowiła podstawy wznowienia postępowania (art.

44 ust. 2 ustawy o usr). Odnośnie decyzji z 27 maja 2002 r. Sąd Okręgowy odrzucił

skargę o wznowienie postępowania wobec oddalenia odwołania od tej decyzji

prawomocnym wyrokiem z Sądu Okręgowego w K. z 30 lipca 2002 r. (VII U

5870/02). Toczy się postepowanie (w sprawie VII U 2073/07) o wznowienie

postępowania zakończonego wyrokiem z 30 lipca 2002 r. (VII U 5870/02).

Postępowanie

to

zostało

zawieszone

na

wniosek skarżącego

do

czasu

zakończenia niniejszej sprawy.

W apelacji skarżący wniósł o zmianę wyroku i zaskarżonej decyzji w części

dotyczącej decyzji z 8 lutego 2002 r. oraz z 27 maja 2002 r. i wypłacenie pełnej

renty, gdyż nie prowadził działalności rolniczej co najmniej od 2000 r. Zdaniem

skarżącego, gdyby właściwe orzecznictwo było znane wcześniej zarówno organowi

rentowemu jak i Sądowi Okręgowemu, to nie doszłoby do wydania błędnych decyzji

i wyroków. Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu oddalenia apelacji zauważył przede

wszystkim, że sprawa z odwołania od decyzji pozwanego podlegała rozpoznaniu

tylko w zakresie jej przedmiotu, co oznacza, że Sąd nie działał w zastępstwie

organu rentowego. Decyzja pozwanego z 31 marca 2008 r. umarzająca

postępowanie o wypłatę części uzupełniającej renty w istocie stanowiła odmowę

wznowienia postępowania w trybie art. 44 ust. 2 ustawy o usr. Wnioskodawca

domagał się wznowienia postępowania zakończonego decyzjami z 8 lutego 2002 r.

i z 27 maja 2002 r. W odniesieniu do decyzji z 8 lutego 2002 r. podstawą

wznowienia nie mogła być uchwała Sądu Najwyższego z 6 maja 2004 r., II UZP

5/04, gdyż nie stanowi przesłanki wznowienia (nowego dowodu ani okoliczności).

Ponadto skarżona decyzja z 31 marca 2008 r. nie dotyczyła prowadzenia

działalności rolniczej przez skarżącego, lecz wyłącznie istnienia przesłanek

wznowienia postępowania. Z kolei w odniesieniu do wniosku o wznowienie

postępowania od decyzji z 27 maja 2002 r., to toczy się postępowanie sądowe o

wznowienie postępowania od wyroku oddalającego odwołanie ubezpieczonego od

tej decyzji, stąd skoro o to samo (czyli o wznowienie postępowania) sprawa jest w

toku, to zachodzi przesłanka odrzucenia odwołania od decyzji z 31 marca 2008 r.

na podstawie art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c.

W skardze kasacyjnej zarzucono naruszenie: 1) prawa materialnego przez

błędną wykładnię i zastosowanie, w szczególności: art. 44 ust. 2 w związku z art.

52 ust. 1 ustawy o usr, art. 114 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS i art.

83a ust. 1 ustawy o sus; 2) prawa procesowego wobec błędnej wykładni i

zastosowania art. 199 § 1 pkt 2, 365 § 1, 366, 378 § 1 k.p.c. w związku z art. 233 §

1 i art. 328 § 1 k.p.c. Skarżący wniósł o uchylenie wyroków Sądów pierwszej i

drugiej instancji i orzeczenie co do istoty sprawy przez zmianę decyzji pozwanego z

31 marca 2008 r., odnośnie decyzji z 8 lutego 2002 r. i z 27 maja 2002 r., w ten

sposób, iż zostanie mu przyznane prawo do inwalidzkiej renty rolniczej w pełnej

wysokości od 1 maja 2002 r. do 31 lipca 2004 r. wraz z odsetkami bądź o uchylenie

tej decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty skargi nie uzasadniają jej wniosków.

Skarżący uważa, że powinno zostać wznowione postępowanie zakończone

decyzjami pozwanego z 8 lutego 2002 r. i z 27 maja 2002 r. Nie spełniają się

jednak podstawy wznowienia postępowania w odniesieniu do pierwszej decyzji i nie

jest ono dopuszczalne w odniesieniu do drugiej decyzji.

Podstawą wniosku o wznowienie postępowania było twierdzenie, że

skarżący nie prowadzi działalności rolniczej od 2000 r., co zgodnie z uchwałą Sądu

Najwyższego z 6 maja 2004 r., II UZP 5/04, nie pozbawiało go części

uzupełniającej renty inwalidzkiej rolniczej. W uchwale tej przyjęto, że wypłata części

uzupełniającej świadczenia rolnika, który będąc właścicielem lub posiadaczem

gospodarstwa rolnego faktycznie nie prowadzi w nim działalności rolniczej w

rozumieniu art. 6 pkt 3 ustawy o usr nie ulega zawieszeniu na podstawie art. 28 ust.

1 i 3 w związku z ust. 4 tej ustawy.

W ocenie składu rozpoznającego skargę wykładnia prawa przyjęta przez

Sąd Najwyższy nie stanowi podstawy wznowienia postępowania w oparciu o

przepis art. 44 ust. 2 ustawy o usr, zgodnie z którym prawo do świadczeń z

ubezpieczenia lub ich wysokość ustala się ponownie, na wniosek osoby

zainteresowanej albo z urzędu, jeżeli po uprawomocnieniu się decyzji zostaną

przedstawione nowe dowody lub ujawnione nowe okoliczności, mające wpływ na

prawo do świadczeń lub ich wysokość. Co do niedopuszczalności wznowienia

postępowania w oparciu o wykładnię prawa potwierdzono zatem takie samo

stanowisko jak przyjęte w zaskarżonym wyroku. Oceny tej nie zmienia odwołanie

się w skardze również do pozostałych przepisów dotyczących wznowienia

postępowania w powszechnym systemie ubezpieczeń, gdyż regulacje te (art. 114

ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS i art. 83a ust. 1 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych) są tożsame i wniosku przeciwnego nie uzasadniają.

Nowe dowody lub ujawnione nowe okoliczności nie obejmują zatem późniejszej

wykładni prawa materialnego. Czym innym byłby ewentualny błąd organu

rentowego w zakresie tego prawa. Nie zachodzi bezwzględne związanie decyzją

organu rentowego na przyszłość, gdyż nie jest to rzecz osądzona. Ubezpieczony

może wystąpić ponownie o świadczenie i pozwany powinien wydać ponowną

decyzję z prawem do jej kontroli w sądowym postępowaniu odwoławczym. Nie jest

to jednak tryb wznowienia postępowania od uprzedniej decyzji. Wówczas

ubezpieczony może poprzez wydanie ponownej decyzji - wobec błędu organu

rentowego - uzyskać świadczenie wstecz (art. 133 ust. 1 pkt 2 ustawy o

emeryturach i rentach).

Należy jednak odnotować również odmienne stanowisko, to znaczy, że

wykładnia prawa nie może być pominięta jako podstawa wznowienia postępowania.

Przyjęto tak w uchwale Sądu Najwyższego z 26 listopada 1997 r., III ZP 40/97

(OSNP 1998 nr 14, poz. 429), stwierdzającej, że prawidłowa wykładnia

obowiązującego przepisu, odmienna od przyjmowanej uprzednio, jest nową

okolicznością. Ujawniona po uprawomocnieniu się decyzji stanowi podstawę do

wznowienia postępowania z urzędu lub na wniosek. Stanowisko to spotkało się z

aprobatą doktryny wskazującej, że przez pojęcie „okoliczności" należy rozumieć nie

tylko określone w przepisach prawa materialnego fakty warunkujące powstanie

prawa (np. staż pracy, wiek, niezdolność do pracy), lecz także uchybienie normom

prawa

procesowego

lub

materialnego

przez

organ

rentowy,

wpływające

potencjalnie na dokonanie ustaleń w sposób niezgodny z ukształtowaną ex lege

sytuacją prawną zainteresowanych (R. Babińska – Wzruszalność prawomocnych

decyzji rentowych, Oficyna 2007 r.).

Gdyby nawet uznać powyższe stanowisko za uprawnione, to w sprawie

objętej skargą wykładnia prawa przyjęta w uchwale Sądu Najwyższego z 6 maja

2004 r., II UZP 5/10, nie stanowiłaby argumentu (podstawy) do wznowienia

postępowania zakończonego decyzją z 8 lutego 2002 r., gdyż decyzją tą

zawieszono skarżącemu 50% części uzupełniającej renty, jednak nie w oparciu o

przepisy ustawy o usr, których dotyczyła ta uchwała. Otóż w aktach rentowych

znajduje się wniosek skarżącego o rentę inwalidzką rolniczą z 19 grudnia 2001 r., w

którym podał, że nie zaprzestał prowadzenia działalności rolniczej i również jego

żona taką działalność prowadzi jako współwłaściciel gospodarstwa rolnego.

Dopiero w kolejnym piśmie z 15 kwietnia 2002 r. złożonym pozwanemu skarżący

podał, że był z żoną w separacji i doszło do rozwodu. W obecnej sprawie o

wznowienie ważne jest więc to, że podstawą decyzji 8 lutego 2002 r. był przepis art.

28 ust. 6 ustawy o usr, zgodnie z którym wypłata ulega zawieszeniu w połowie,

jeżeli emeryt lub rencista prowadzi działalność rolniczą z małżonkiem, który nie ma

ustalonego prawa do emerytury albo renty i nie spełnia warunków do uzyskania

emerytury rolniczej albo renty rolniczej z tytułu niezdolności do pracy, jeżeli

małżonek ten podlega ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu z mocy ustawy. Była

to więc inna sytuacja, niż ta do której odnosiła się wskazana uchwała Sądu

Najwyższego. Jeżeliby zatem wniosek o wznowienie postępowania zakończonego

tą decyzją miał liczyć na powodzenie, to musiałby podważać fakty, które skarżący

sam podał w pierwotnym wniosku o rentę (z 19 grudnia 2001 r.), czyli iż prowadził

działalność rolniczą z żoną. Inaczej ujmując decyzja z 8 lutego 2002 r. została

wydana zgodnie z treścią wniosku ubezpieczonego. Zatem prócz zasadnej oceny

przez Sądy w tej sprawie, że uchwała Sądu Najwyższego 6 maja 2004 r.,

II UZP 5/10, nie była podstawą do wznowienia postępowania, to skarżący musiałby

obecnie inaczej twierdzić, niż we wniosku o przyznanie renty, co nie składałoby się

na podstawę wznowienia postępowania, skoro chodzi w niej o okoliczność

wówczas istniejącą, choć nieznaną organowi rentowemu w chwili wydawania

decyzji i mającą wpływ na prawo lub wysokość świadczenia.

Natomiast w odniesieniu do wznowienia postępowania zakończonego

decyzją z 27 maja 2002 r., to nie mogą konkurować dwa postępowania o

wznowienie od tej samej decyzji, czyli administracyjne i sądowe. Otóż ustalono, że

odwołanie ubezpieczonego od decyzji z 27 maja 2002 r. zostało oddalone

wyrokiem Sądu z 30 lipca 2002 r. w sprawie VII U 5870/02. Potem skarżący

wystąpił z wnioskiem o wznowienie postępowania w tej sprawie i postępowanie to

zostało zawieszone (sprawa VII U 2073/07). W takiej sytuacji zachodzi kolizja

procesowa dwóch spraw sądowych dotyczących wznowienia postępowania

wynikającego z tej samej decyzji. Tryb wznowienia z art. 44 ust. 2 ustawy o usr

staje się bezprzedmiotowy, a ściślej niedopuszczalny, gdy toczy się już sądowe

postępowanie (choć zawieszone) o wznowienie postępowania w sprawie, w której

rozstrzygnięto odwołanie skarżącego od tej samej decyzji. W ujawnionej kolizji

pierwszeństwo ma sprawa sądowa, w której oceniano już merytorycznie decyzję z

27 maja 2002 r. (jej zgodność z prawem), skoro zakończyła się oddaleniem

odwołania ubezpieczonego. Ze skargi nie wynika przy tym, iżby podstawy

wznowienia różniły się, czyli nadal chodzi o twierdzenie skarżącego, że nie

prowadził działalności rolniczej. Sytuacja zbiegu takich dwóch postępowań nie jest

wyraźnie uregulowana na etapie postępowania administracyjnego przed organem

rentowym, jednak na etapie postępowania sądowego zastosowanie ma niewątpliwe

art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c., gdy nie są dopuszczalne dwa postępowania sądowe o to

samo. Przeciwnym argumentem nie jest to, że pozwany wydał decyzję, od której co

do zasady przysługuje odwołanie. Reguła ta nie sprawdza się w sytuacji, gdy druga

decyzja dotyczy tego samego przedmiotu, który podlega już rozpoznaniu w

postępowaniu sądowym. Procesowo prowadzi to do odrzucenia odwołania od

decyzji odmawiającej wznowienia postępowania, gdy wznowienie jest już aktualne

w odniesieniu do sprawy sądowej zakończonej uprzednim oddaleniem odwołania

ubezpieczonego od tej samej decyzji. Drugie postępowanie o wznowienie było

niedopuszczalne i pozwany ab initio mógł zasadnie odmówić wznowienia właśnie

ze względu na tożsamość wniosku i sądowej sprawy o wznowienie postępowania.

Czym innym są regulacje przepisów art. 365 § 1 i 366 k.p.c., gdyż wynika z

nich określone związanie uprzednim orzeczeniem sądu, jednak ustępują one w

przypadku wniosku o wznowienie postepowania, stąd przepisy te nie zostały

naruszone, gdyż to nie one stanowiły podstawę negatywnego rozstrzygania w

sprawie. Zarzutu naruszenia przepisów art. 365 i 366 k.p.c. skarżący nie może też

łączyć z późniejszymi korzystnymi dla niego wyrokami sądowymi, gdyż te dotyczą

późniejszych decyzji i okresów renty, w przeciwnym razie obecne postępowanie

byłoby z gruntu bezprzedmiotowe. Innymi słowy skarżący nie jest pozbawiony

możności wznowienia, jednak nie w sprawie objętej już postępowaniem sądowym.

Wobec takiej oceny zasadniczych zarzutów skargi traci na znaczeniu zarzut

naruszenia art. 378 § 1 k.p.c. w związku z art. 233 § 1 i art. 328 § 1 k.p.c.

Z powyższych motywów orzeczono jak w sentencji, stosownie do art. 39814

k.p.c.