I UK 195/04 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 16 marca 2005 r.

I UK 195/04

Niewywiązanie się rolnika z obowiązku informowania o okolicznościach

mających wpływ na podleganie ubezpieczeniu i o zmianach tych okoliczności

(art. 37 ust. 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, jednolity tekst: Dz.U. z 1998 r. Nr 7, poz. 25 ze zm.) nie ma znaczenia dla

oceny podlegania ubezpieczeniu społecznemu, powodującemu obowiązek

opłacania składek.

Przewodniczący SSN Herbert Szurgacz, Sędziowie: SN Roman Kuczyński,

SA Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 16 marca 2005 r. sprawy

z wniosku Krzysztofa Jerzego S. przeciwko Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego-Oddziałowi Regionalnemu w B. o składki na ubezpieczenie społeczne, na

skutek kasacji organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z

dnia 22 kwietnia 2004 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 26 listopada 2003 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Białymstoku zmienił decyzję Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego-Oddziału Regionalnego w B. z dnia 13 sierpnia 2003 r. i ustalił, iż Krzysztof

Jerzy S. nie jest zobowiązany do zapłaty składek na ubezpieczenie społeczne za

drugi, trzeci i czwarty kwartał 1997 r., a w pozostałym zakresie oddalił odwołanie

wnioskodawcy.

Sąd Apelacyjny w Białymstoku wyrokiem z dnia 22 kwietnia 2004 r. oddalił

apelację organu rentowego, przyjmując dokonaną przez Sąd pierwszej instancji

ocenę prawidłowości zaskarżonej decyzji w aspekcie ustalonego przez Sąd Okręgowy i niespornego stanu faktycznego sprawy.

Wnioskodawca od dnia 8 stycznia 1997 r. stał się właścicielem działek rolnych

o powierzchni 6,19 ha. Do ubezpieczenia społecznego rolników zgłosił się w dniu 29

stycznia 2003 r. Decyzją z dnia 19 lutego 2003 r. organ rentowy stwierdził podleganie

przez niego ubezpieczeniu rolniczemu w okresach od 30 czerwca 1995 r. do 31

marca 1997 r., od 30 maja 1997 r. do 31 marca 1998 r., od 3 stycznia 1999 r. do 30

września 1999 r., od 31 października 2001 r. do 31 marca 2002 r. oraz od 3 października 2002 r. W uzasadnieniu decyzji organ rentowy wskazał, że składka od II

kwartału do 1995 r. do I kwartału 1998 r. nie podlega dochodzeniu z uwagi na

przedawnienie. Następnie zaskarżoną decyzją z dnia 13 sierpnia 2003 r. uchylił decyzję z dnia 19 lutego 2003 r. i zobowiązał wnioskodawcę do zapłaty zaległych składek od dnia 29 maja 1997 r.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, wnioskodawca - z uwagi na upływ przedawnienia - nie jest zobowiązany do zapłaty zaległych składek za rok 1997. Stosownie do

art. 24 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm.) w brzmieniu obowiązującym do dnia 31 grudnia

2002 r., który to przepis znajduje w sprawie zastosowanie poprzez art. 52 ust. 1

ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (jednolity

tekst: Dz.U. z 1998 r. Nr 7, poz. 25 ze zm.), należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne ulegały przedawnieniu po upływie 5 lat od dnia, w którym stały się

wymagalne. Po zmianie wskazanego przepisu, dokonanej z dniem 1 stycznia 2003 r.

ustawą z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 241, poz. 2064), należności z

tytułu składek na ubezpieczenie społeczne ulegają przedawnieniu po upływie 10 lat

licząc od dnia, w którym stały się wymagalne. Ustawa ta nie zawiera przepisu przejściowego, regulującego wymagalność należności powstałych za okres 5 lat wstecz

przed wejściem w życie art. 24 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w

nowym brzmieniu. Instytucja przedawnienia wywołuje ujemne dla uprawnionego

skutki w postaci niemożności dochodzenia roszczenia w związku z niewykonaniem

przez niego prawa w terminie przez czas oznaczony w ustawie, a w rozpoznawanej

sprawie od objęcia wnioskodawcy ubezpieczeniem do daty wydania decyzji stwierdzającej istnienie zaległości w opłaceniu składek niewątpliwie upłynął okres powyżej

pięciu lat, zaś organ rentowy nie podjął w tym czasie żadnych czynności zmierzających do ich ściągnięcia, co oznacza, iż bieg terminu przedawnienia nie został przerwany. Przedawnienie przewidziane w art. 24 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych ma charakter materialnoprawny, a więc z upływem terminu roszczenie

wygasa i nie można go dochodzić. Bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia, w

którym roszczenie stało się wymagalne, a kończy z upływem oznaczonego terminu.

Przepis art. 24 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w brzmieniu obowiązującym przed dniem 1 stycznia 2003 r. jednoznacznie wskazuje, że należności z

tytułu składek na ubezpieczenie społeczne ulegają przedawnieniu po upływie 5 lat,

licząc od dnia, w którym stały się wymagalne. Termin płatności składek na ubezpieczenie społeczne rolników za IV kwartał 1997 r. przypadał dla wnioskodawcy najpóźniej na dzień 31 października 2002 r. (prawidłowo 1997 r.), a zatem z dniem 31 października 2002 r. roszczenie organu rentowego o zapłatę składek na ubezpieczenie

społeczne rolników za II, III i IV kwartał 1997 r. wygasło. Natomiast zmiana przepisów wydłuża okres przedawnienia wyłącznie do należności nieprzedawnionych, nie

może zaś wywoływać skutków do należności przedawnionych, tj. takich, które wygasły. W tej sytuacji bezprzedmiotowa jest podnoszona przez organ rentowy kwestia, iż

w myśl art. 37 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników wnioskodawca

obowiązany był, nie czekając na wezwanie, w ciągu 14 dni zgłosić Kasie Rolniczego

Ubezpieczenia Społecznego osoby podlegające ubezpieczeniu w gospodarstwie

oraz poinformować Kasę o okolicznościach mających wpływ na podleganie ubezpieczeniu i o zmianach tych okoliczności oraz że art. 39 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych dawał organowi rentowemu podstawy do wydania w miejsce

decyzji z dnia 19 lutego 2003 r. nowej decyzji z dnia 13 sierpnia 2003 r., będącej

przedmiotem rozpoznania w niniejszej sprawie.

W kasacji od powyższego wyroku organ rentowy, w ramach podstawy z art.

3931 pkt 1 k.p.c., zarzucił naruszenie przepisów prawa materialnego przez niezastosowanie art. 24 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń

społecznych w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz o zmianie niektórych innych

ustaw, zgodnie z którym to uregulowaniem należności z tytułu składek ulegają

przedawnieniu po upływie 10 lat licząc od dnia, w którym stały się wymagalne i który

to przepis powinien być zastosowany w sprawie na mocy art. 52 ust. 1 ustawy z dnia

20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników oraz poprzez niezastosowanie art. 37 ust. 1 i art. 39 ust. 3 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników,

pomimo iż to z powodu niezachowania przez wnioskodawcę wynikającego z art. 37

ust. 1 tej ustawy 14-dniowego terminu zgłoszenia celem ustalenia podlegania ubez-

pieczeniu rolniczemu nie doszło przed dniem 1 stycznia 2003 r. do wydania decyzji

stwierdzającej takie podleganie, a tym samym do czasu wydania decyzji w tym

przedmiocie składki na ubezpieczenie nie były wymagalne. Skoro zaś wymagalność

składek wynika z decyzji wydanych po ostatnio wskazanej dacie, przeto ma do nich

zastosowanie 10-letni okres przedawnienia.

Wskazując na powyższą podstawę skarżący wniósł o zmianę zaskarżonego

wyroku przez uwzględnienie apelacji organu rentowego oraz zasądzenie kosztów

postępowania kasacyjnego i apelacyjnego.

W uzasadnieniu kasacji podniesiono, iż objęcie wnioskodawcy obowiązkowym

ubezpieczeniem rolniczym nastąpiło w oparciu o stan prawny obowiązujący od dnia 1

stycznia 2003 r., albowiem wymagalność należności z tytułu składek na ubezpieczenie rolnicze, stosownie do art. 39 ust. 3 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, wynika dopiero z prawomocnej decyzji ustalającej podleganie temu ubezpieczeniu. Oznacza to, iż przed wydaniem decyzji ustalającej podleganie przez wnioskodawcę ubezpieczeniu rolniczemu składki na to ubezpieczenie nie mogły być wymagalne, a tym samym nie mogło wygasnąć roszczenie organu rentowego o ich zapłatę za okres nie przekraczający 10 lat wstecz.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzut naruszenia przez Sądy obu instancji przepisów prawa materialnego

poprzez niezastosowanie art. 24 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 18 grudnia

2002 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz o zmianie niektórych innych ustaw jest nieuzasadniony, albowiem przepis ten w ogóle w niniejszej

sprawie nie znajduje zastosowania. Stosownie do art. 52 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia

20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników w brzmieniu obowiązującym przed dniem 2 maja 2004 r., w sprawach nie uregulowanych w ustawie stosuje

się przepisy o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych, a ponadto do

składek na ubezpieczenie stosuje się odpowiednio przepisy o zobowiązaniach podatkowych. Ustawa z dnia 19 grudnia 1980 r. o zobowiązaniach podatkowych (jednolity tekst: Dz.U. z 1993 r. Nr 108, poz. 486 ze zm.) obowiązywała do dnia 31 grudnia 1997 r., kiedy to weszła w życie ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja

podatkowa (jednolity tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60), stanowiąc w art. 341, iż

jeżeli obowiązujące przepisy powołują się na ustawę o zobowiązaniach podatkowych

lub odsyłają ogólnie do przepisów o zobowiązaniach podatkowych, stosuje się przepisy działu III niniejszej ustawy. Z kolei ustawa z dnia 25 listopada 1986 r. o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 1989 r. Nr 25,

poz. 137 ze zm.) utraciła moc z dniem 1 stycznia 1999 r., kiedy to weszła w życie

ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych. Zgodnie

z art. 122 ust. 3 pkt 1 ostatnio powołanej ustawy, ilekroć przepisy odsyłają do przepisów o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych lub do przepisów o ubezpieczeniach społecznych pracowników - należy przez to rozumieć odesłanie do

przepisów o systemie ubezpieczeń społecznych.

Błędne jest prezentowane zarówno przez Sądy obu instancji, jak i skarżącego

stanowisko, iż do składek na ubezpieczenie społeczne rolników znajdują zastosowanie przepisy ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, a jedynie w kwestiach w niej nie uregulowanych, odpowiednio przepisy o zobowiązaniach podatkowych. Brzmienie art. 52 ust. 1 ustawy z dnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznych rolników wskazuje bowiem jednoznacznie, iż w zakresie, w

jakim przepisy tej ustawy nie regulują kwestii dotyczących składek na ubezpieczenie,

stosuje się odpowiednio przepisy o zobowiązaniach podatkowych. Gdyby było inaczej, przepis art. 52 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników zawierałby

podwójne odesłanie - do ustawy o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych, a w kwestiach dotyczących składek w ustawie tej nieuregulowanych - do przepisów o zobowiązaniach podatkowych. Zresztą w takim przypadku przepis art. 52

ust. 1 pkt 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników w ogóle byłby zbędny,

gdyż przepisy o zobowiązaniach podatkowych znajdowałyby wówczas zastosowanie

poprzez odpowiednie odesłanie zawarte zarówno w przepisach ustawy o organizacji i

finansowaniu ubezpieczeń społecznych, jak i następnie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych (np. art. 34 ustawy o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych i art. 31 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych). Należy wreszcie

zauważyć, iż od dnia 2 maja 2004 r. ustawa z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników zawiera samodzielną regulację w zakresie składek na

ubezpieczenie, stanowiąc w art. 52 ust. 1 pkt 1, iż w sprawach nieuregulowanych w

ustawie stosuje się odpowiednio przepisy ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, a ponadto do składek na ubezpieczenie stosuje się odpowiednio, enumeratywnie wymienione w tym przepisie, uregulowania ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. -

Ordynacja podatkowa. Potwierdza to tezę, że przed dniem 2 maja 2004 r. w sprawach nieuregulowanych w ustawie o ubezpieczeniu społecznym rolników w zakresie

składek na ubezpieczenie stosowało się odpowiednio przepisy ustawy o zobowiązaniach podatkowych, a następnie, od dnia 1 stycznia 1998 r., przepisy działu III

ustawy - Ordynacja podatkowa.

W myśl art. 3 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, ubezpieczeniu podlega się z mocy ustawy albo na wniosek. Stosownie do art. 7 ust. 1 pkt 1

tej ustawy ubezpieczeniu wypadkowemu, chorobowemu i macierzyńskiemu podlega

z mocy ustawy rolnik, którego gospodarstwo obejmuje obszar użytków rolnych powyżej 1 ha przeliczeniowego lub dział specjalny, jeżeli rolnik ten nie podlega innemu

ubezpieczeniu społecznemu i nie ma ustalonego prawa do emerytury lub renty. Z

kolei w myśl art. 16 ust. 1 pkt 1 powołanej ustawy rolnik, którego gospodarstwo

obejmuje obszar użytków rolnych powyżej 1 ha przeliczeniowego lub dział specjalny,

podlega z mocy ustawy ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu. Przepisu tego nie

stosuje się do osoby, która podlega innemu ubezpieczeniu społecznemu lub ma

ustalone prawo do emerytury lub renty (ust. 3). Obowiązek podlegania ubezpieczeniu

społecznemu powstaje z mocy samej ustawy w przypadku zaistnienia określonych w

niej warunków, zaś jego konsekwencją jest (określony w art. 4 ust. 2 ustawy) obowiązek opłacania składki, który powstaje z pierwszym dniem kwartału, w którym powstało ubezpieczenie. Oznacza to, iż co prawda rolniczy organ rentowy wydaje decyzje w sprawach podlegania ubezpieczeniu oraz ustania ubezpieczenia (art. 36 ust.

1 pkt 1 ustawy), jednakże decyzja taka nie ma charakteru konstytutywnego, lecz deklaratoryjny i jako taka nie rodzi stanu prawnego, a tylko stwierdza jego istnienie. W

przypadku bowiem kiedy mamy do czynienia z obowiązkiem bądź prawem wynikającym wprost z ustawy (z mocy prawa), skutek prawny następuje z datą spełnienia się

warunków ustalonych w tej ustawie, natomiast decyzja, jako akt konkretyzujący

przedmiot i skierowana do indywidualnego adresata, ma charakter deklaratoryjny.

Decyzje deklaratoryjne ustalają jedynie istnienie i zakres jakiegoś stosunku prawnego, który powstał wcześniej z mocy przepisów prawnych. Skutki prawne w tego typu

sytuacjach powstają więc ex tunc, jako skutki ziszczenia się określonych w przepisach prawa warunków, a nie ex nunc jako skutki prawne decyzji deklaratoryjnej. Jest

to podstawowa cecha różniąca decyzje deklaratoryjne od decyzji konstytutywnych,

które same określają datę, od której następują skutki prawne. Decyzje deklaratoryjne

mogą być zatem wydawane w każdym czasie, jako że nie kreują nowych stanów

prawnych, a tylko stwierdzają ich istnienie.

W tej sytuacji nieuzasadniony jest zarzut naruszenia przez Sądy obu instancji

art. 37 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, zgodnie z którym rolnik

jest obowiązany, nie czekając na wezwanie, w ciągu 14 dni zgłaszać osoby podlegające ubezpieczeniu w jego gospodarstwie oraz informować Kasę o okolicznościach mających wpływ na podleganie ubezpieczeniu i o zmianach tych okoliczności

oraz art. 39 ust. 3 tej ustawy, w myśl którego z prawomocnej decyzji ustalającej

podleganie ubezpieczeniu wynika obowiązek opłacania składek na ubezpieczenie w

wysokości i w terminach wynikających z ustawy. Niewywiązanie się rolnika z obowiązku wynikającego z art. 37 ust. 1 ustawy, podobnie jak wydanie decyzji ustalającej podleganie ubezpieczeniu, nie wpływa bowiem w jakikolwiek sposób na powstanie obowiązku podlegania ubezpieczeniu społecznemu i w konsekwencji obowiązku

opłacania składki na to ubezpieczenie oraz jej wymagalność. Tę ostatnią kwestię

reguluje art. 40 ust. 1 ustawy stanowiąc, że składki na ubezpieczenie opłaca się co

kwartał, zaś termin płatności przypada ostatniego dnia pierwszego miesiąca danego

kwartału. W tym właśnie dniu składka na ubezpieczenie za dany kwartał staje się

wymagalna, niezależnie od daty wydania przez rolniczy organ rentowy decyzji ustalającej podleganie ubezpieczeniu.

Zobowiązanie wnioskodawcy z tytułu zapłaty składek na obowiązkowe ubezpieczenie rolnicze za II, III i IV kwartał 1997 r. stało się zatem wymagalne odpowiednio w dniach 30 kwietnia, 31 lipca i 31 października 1997 r., pod rządami ustawy z

dnia 19 grudnia 1980 r. o zobowiązaniach podatkowych, znajdującej zastosowanie

poprzez art. 52 ust. 1 pkt 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Przepis

art. 30 ust. 1 wskazanej na wstępie ustawy stanowił, iż zobowiązania podatkowe

przedawniają się z upływem 5 lat - licząc od końca roku, w którym upłynął termin

płatności podatku, czego konsekwencją jest ich wygaśnięcie (art. 26 ust. 1 ustawy).

Tak samo kwestia ta uregulowana została w art. 59 § 1 i art. 70 § 1 obowiązującej od

dnia 1 stycznia 1998 r. Ordynacji podatkowej. Odpowiednie zastosowanie powyższych przepisów do składek na ubezpieczenie społeczne rolników oznacza, iż zobowiązanie z tytułu ich zapłaty wygasa wskutek przedawnienia z upływem 5 lat - licząc

od końca kwartału, w którym upłynął termin płatności składki. W konsekwencji zobowiązanie wnioskodawcy do zapłaty składek za sporne okresy wygasło z powodu

przedawnienia z upływem 30 czerwca, 30 września i 31 grudnia 2002 r.

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy uznał, iż zaskarżony wyrok mimo błędnego uzasadnienia - ostatecznie odpowiada prawu i orzekł na podstawie

art. 39312 k.p.c.