I UK 193/13 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I UK 193/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 12 grudnia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Hajn (przewodniczący)

SSN Zbigniew Myszka (sprawozdawca)

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska

w sprawie z odwołania S. M.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o emeryturę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 12 grudnia 2013 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 30 stycznia 2013 r.,

zmienia

zaskarżony

wyrok

i

oddala

apelację

organu

rentowego, od którego zasądza na rzecz skarżącego kwotę 120

zł (sto dwadzieścia) tytułem zwrotu kosztów postępowania

kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Sąd Apelacyjny Wydział III Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z

dnia 30 stycznie 2013 r. po rozpoznaniu apelacji Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w K. z dnia 29 lutego 2012 r. przyznającego ubezpieczonemu S. M.

prawo od emerytury od dnia 11 stycznia 2011 r., zmienił zaskarżony wyrok i oddalił

odwołanie ubezpieczonego od decyzji organu rentowego z dnia 19 kwietnia 2011 r.

odmawiającej mu prawa do emerytury w warunkach szczególnych.

W sprawie tej ustalono, że ubezpieczony w okresie od 1 sierpnia 1969 r. do

31 grudnia 1975 r. był zatrudniony w E. S.A. w K. Ze świadectwa wykonywania prac

w szczególnych warunkach z dnia 12 lipca 2005 r. wynika, że w okresie od 18

sierpnia 1969 r. do 15 czerwca 1973 r. ubezpieczony wykonywał pracę w

szczególnych warunkach jako pomocnik operatora sprzętu ciężkiego. W okresie

tego zatrudnienia odbył zasadniczą służbę wojskową od 22 kwietnia 1971 r. do 14

kwietnia 1973 r., a dnia 2 maja 1973 r. ponownie podjął to samo zatrudnienie.

Następnie ubezpieczony był zatrudniony w Krajowym Związku Elektrometalowym

Spółdzielni Pracy w C. na stanowisku dekarza-blacharza od 4 lipca 1983 r. do 30

kwietnia 1985 r. Ze świadectwa wykonywania pracy w szczególnych warunkach z

dnia 9 marca 2006 r. wynika, że w tym okresie stale w pełnym wymiarze czasu

pracy wykonywał pracę na wymienionym stanowisku.

Decyzją z dnia 19 kwietnia 2011 r. organ rentowy odmówił ubezpieczonemu

prawa do emerytury w warunkach szczególnych, ponieważ w dniu 1 stycznia

1999 r. nie legitymował się 15-letnim okresem pracy w szczególnych warunkach

wykonywanej stale i w pełnym wymiarze czasu pracy, gdyż udowodnił jedynie 11

lat, 8 miesięcy i 15 dni takiego zatrudnienia. Do tego okresu organ rentowy nie

zaliczył okresów odbywania przez ubezpieczonego służby wojskowej oraz

zatrudnienia na stanowisku dekarza-blacharza.

Po rozpoznaniu odwołania Sąd Okręgowy zmienił zaskarżoną decyzję i

przyznał ubezpieczonemu prawo do emerytury od dnia 11 stycznia 2011 r.,

zaliczając mu do stażu pracy w szczególnych warunkach zakwestionowane przez

organ rentowy okresy odbywania zasadniczej służby wojskowej oraz zatrudnienia

na stanowisku dekarza-blacharza. Odnośnie do tego pierwszego okresu (od 22

kwietnia 1971 r. do 14 kwietnia 1973 r.) Sąd Okręgowy powołał się na wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 25 lutego 2010 r., II UK 219/09, zgodnie z którym okres

zasadniczej służby wojskowej odbytej w czasie trwania stosunku pracy w

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze zalicza się do stażu pracy

wymaganego do nabycia emerytury w niższym wieku emerytalnym. Sąd wskazał,

że po zakończeniu służby ubezpieczony powrócił do pracy przed upływem 30dniowego terminu do podjęcia zatrudnienia od zakończenia odbywania służby

wojskowej określonego w art. 106 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o

powszechnym obowiązku obrony Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej (Dz. U. Nr 44

poz. 220) i nadal wykonywał pracę w szczególnych warunkach. W konsekwencji

okres służby wojskowej w wymiarze 1 roku, 11 miesięcy i 23 dni podlegał zaliczeniu

do pracy w szczególnych warunkach. Tak samo Sąd pierwszej instancji

zakwalifikował zatrudnienie ubezpieczonego w charakterze dekarza-blacharza.

W apelacji organ rentowy powołał się na wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7

grudnia 2010 r., I UK 203/10, stwierdzający, że okres zasadniczej służby wojskowej

nie podlega wliczeniu do okresu zatrudnienia w szczególnych warunkach, od

którego zależy prawo do wcześniejszej emerytury. Na tej podstawie Sąd Apelacyjny

uznał apelację za uzasadnioną, a w konsekwencji zmienił zaskarżony nią wyrok i

oddalił

odwołanie

ubezpieczonego.

Podstawę

prawną

dochodzonej

przez

ubezpieczonego emerytury stanowi art. 184 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r.

o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (obecnie tekst

jednolity: Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), zgodnie z którym

ubezpieczonym urodzonym po dniu 31 grudnia 1948 r. przysługuje emerytura po

osiągnięciu wieku emerytalnego określonego w art. 32 tej ustawy, jeżeli w dniu

wejścia w życie ustawy (1 stycznia 1999 r.) osiągnęli okres zatrudnienia w

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze wymagany w przepisach

dotychczasowych do nabycia emerytury w wieku niższym niż 60 lat dla kobiet i 65

dla mężczyzn oraz osiągnęli okresy składkowe i nieskładkowe, od których zależy

prawo do emerytury na podstawie art. 27 ustawy. Przez dotychczasowe przepisy,

należy rozumieć przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w

sprawie

wieku

emerytalnego

pracowników

zatrudnionych

w

szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz. U. Nr 8 poz. 43 ze zm., zwanego

dalej rozporządzeniem z 7 lutego 1983 r.) stosowane w zakresie wskazanym w

art. 32

ustawy

emerytalnej.

Dodatkowym

warunkiem

nabycia

prawa

było

nieprzystąpienie do otwartego funduszu emerytalnego.

Sąd Apelacyjny nie podzielił stanowiska Sądu Najwyższego wyrażonego w

wyrokach z dnia 6 kwietnia 2006 r., III UK 5/06 (OSNP 2007 nr 7-8, poz. 108) i z

dnia 25 lutego 2010 r., II UK 219/09 (LEX nr 590248), że okres zasadniczej służby

wojskowej odbyty w czasie trwania stosunku pracy w szczególnych warunkach

zalicza się do stażu pracy wymaganego do nabycia prawa do emerytury w niższym

wieku emerytalnym, jeżeli pracownik w ustawowym terminie zgłosił swój powrót do

tego zatrudnienia. Opowiedział się za poglądem przeciwnym, zawartym w wyroku

Sądu Najwyższego z dnia 7 grudnia 2010 r., I UK 203/10 (LEX nr 786370), w

którym przyjęto, że „bez szczególnych regulacji lub uwarunkowań, okres

zasadniczej służby wojskowej nie podlega wliczeniu do okresu zatrudnienia w

szczególnych warunkach, od którego zależy prawo do wcześniejszej emerytury

(art. 32 ustawy z 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS)”. W konsekwencji Sąd

Apelacyjny uznał, że okres służby wojskowej ubezpieczonego od dnia 22 kwietnia

1971 r. do dnia 14 kwietnia 1973 r. nie podlegał zaliczeniu do pracy w szczególnych

warunkach. W ocenie tego Sądu, pozytywnej regulacji, że okres zasadniczej służby

wojskowej jest okresem pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym

charakterze nie ma w rozporządzeniu z 7 lutego 1983 r., które dotyczy

pracowników, a z chwilą podjęcia służby wojskowej nie można mówić o

kontynuowaniu stosunku pracy.

W skardze kasacyjnej ubezpieczony zarzucił naruszenie przepisów prawa

materialnego: 1/ art. 32. ust. 4 ustawy emerytalnej w związku z § 19 ust. 2 oraz § 4

ust. 1 rozporządzenia z 7 lutego 1983 r. przez uznanie, że okres odbywania przez

niego zasadniczej służby wojskowej nie podlega zaliczeniu do okresu zatrudnienia

w szczególnych warunkach, od którego zależy prawo do wcześniejszej emerytury,

2/ art. 184 ust. 1 ustawy emerytalnej w związku z § 4 ust. 1 rozporządzenia z 7

lutego 1983 r. przez uznanie, że skarżący nie wykazał okresu 15 lat pracy w

warunkach szczególnych, 3/ art. 2 i 32 Konstytucji RP w związku z art. 108 ust. 1

ustawy o powszechnym obowiązku obrony Rzeczpospolitej Polskiej przez uznanie,

że okres odbywania zasadniczej służby wojskowej nie podlega zaliczeniu do

okresów pracy w warunkach szczególnych przy ustalaniu prawa do wcześniejszej

emerytury.

Okolicznością przemawiającą za przyjęciem skargi do rozpoznania jest

potrzeba wykładni art. 32 ust. 4 ustawy emerytalnej w powiązaniu z art. 32 ust. 1 - 3

oraz art. 184 ust. 1 tej ustawy i § 19 w związku z § 4 ust. 1 rozporządzenia z 7

lutego1983 r., które wywołują rozbieżności w orzecznictwie „w kontekście

zagadnienia zaliczania okresu odbywania zasadniczej służby wojskowej podczas

zatrudnienia danego pracownika w tzw. warunkach szczególnych, który to rodzaj

zatrudnienia umożliwia przejście na tzw. wcześniejszą emeryturę na podstawie

art. 184 ustawy o emeryturach i rentach”. Na rozbieżność tę wskazują orzeczenia

powołane

w

uzasadnieniu

zaskarżonego

wyroku.

W

ocenie

skarżącego,

zaaprobowane przez Sąd Apelacyjny stanowisko nie zostało w utrwalone

judykaturze. W „najbardziej aktualnym” orzecznictwie przyjęto bowiem, że okres

służby wojskowej dla żołnierza zatrudnionego przed powołaniem do czynnej służby

wojskowej w warunkach szczególnych, który po zakończeniu tej służby podjął

zatrudnienie w tych samych warunkach, jest nie tylko okresem składowym w

rozumieniu art. 6 ust. 1 pkt 4 ustawy o emerytalnej, ale także okresem pracy w

szczególnych warunkach w rozumieniu § 3 i 4 rozporządzenia z 7 lutego 1983 r.

(wyroki Sądu Najwyższego z dnia 17 maja 2012 r., I UK 399/11, LEX nr 1211140, z

dnia 25 lutego 2010 r., II UK 219/09, LEX nr 590248; II UK 219/09, LEX nr 590248

oraz z dnia 6 kwietnia 2006 r., III UK 5/06, OSNP 2007 nr 7-8, poz. 108, a także

liczne analogiczne orzeczenia Sądów Apelacyjnych.

W konsekwencji skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w

całości i przyznanie skarżącemu prawa do emerytury od dnia 11 stycznia 2011 r.,

ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu oraz o zasądzenie od organu

rentowego na rzecz ubezpieczonego zwrotu kosztów postępowania, w tym

kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna zawierała usprawiedliwione podstawy. Rozbieżności

jurysdykcyjne w orzecznictwie Sądów powszechnych, a także Sądu Najwyższego,

zawierające diametralnie rozbieżną wykładnię art. 184 w związku z art. 32 ust. 1

ustawy o emeryturach i rentach, usunęła uchwała powiększonego składu siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego z dnia 16 października 2013 r., II UZP 6/13

(dotychczas niepublikowana), w której przyjęto, że czas zasadniczej służby

wojskowej odbytej w okresie obowiązywania art. 108 ust. 1 ustawy z dnia 21

listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Polskiej Rzeczypospolitej

Ludowej (Dz.U. Nr 44, poz. 220, w brzmieniu obowiązującym do dnia 31 grudnia

1974 r.) zalicza się - na warunkach wynikających z tego przepisu - do okresu pracy

wymaganego do nabycia prawa do emerytury w niższym wieku emerytalnym

(art. 184 w związku z art. 32 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr

153, poz. 1227 ze zm.).

W uzasadnieniu tego stanowiska skład powiększony Sądu Najwyższego

uznał, że wymienione przepisy prawa materialnego pozwalają - na warunkach w

nich wymienionych - zaliczać okresy zasadniczej służby wojskowej do okresu pracy

w szczególnych warunkach, wymaganego do nabycia prawa do wcześniejszej

emerytury. Wprawdzie okres zasadniczej służby wojskowej nie był stricte okresem

zatrudnienia, ponieważ przepisy ustawy z dnia 30 stycznia 1959 r. o powszechnym

obowiązku wojskowym (jednolity tekst: Dz.U. z 1963 r. Nr 20, poz. 108), a także

ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony

Rzeczypospolitej Polskiej (jednolity tekst: Dz.U. 2012 r., poz. 461) nie zrównywały

okresu zasadniczej służby wojskowej z zatrudnieniem, ale nakazywały zaliczać

okres tej służby do okresu zatrudnienia w zakresie określonych uprawnień. W

rozpoznawanej sprawie podstawowe znaczenie miały regulacje prawne sprzed 1

stycznia 1999 r., ponieważ skarżący dochodzi emerytury na podstawie art. 184

ustawy emerytalnej z 1998 r. W tym zakresie i w kwestii zaliczenia okresu

zasadniczej służby wojskowej do okresu pracy w szczególnych warunkach

orzecznictwo Sądu Najwyższego nie było jednolite. O takim zaliczeniu Sąd

Najwyższy pozytywnie orzekał w wyrokach: z dnia 6 kwietnia 2006 r., III UK 5/06

(OSNP 2007 nr 7-8, poz.108), z dnia 25 lutego 2010 r., II UK 215/09 (OSNP 2011

nr 15-16, poz. 219), II UK 219/09 (niepublikowany), z dnia 9 marca 2010 r., I UK

333/09 (niepublikowany), z dnia 17 maja 2012 r., I UK 399/11 (niepublikowany), z

dnia 24 maja 2012 r., II UK 265/11 (niepublikowany), z dnia 27 lipca 2012 r., I UK

82/12 (niepublikowany) i z dnia 5 czerwca 2013 r., III UK 87/12 (niepublikowany).

Natomiast odmiennie (negatywnie) Sąd Najwyższy orzekał w wyrokach: z dnia 22

lutego 2007 r., I UK 258/06, (OSNP 2008 nr 5-6, poz. 81), z dnia 11 marca 2009 r.,

II UK 347/08 (niepublikowany), z dnia 8 kwietnia 2009 r., II UK 331/08

(niepublikowany), z dnia 24 kwietnia 2009 r., II UK 334/08, (OSNP 2010 nr 23-24,

poz. 294), z dnia 7 grudnia 2010 r., I UK 203/10 i w postanowieniu z dnia 20

kwietnia 2011 r., I UK 37/11 (niepublikowane). Wszystkie korzystne dla

ubezpieczonych

orzeczenia

Sądu

Najwyższego

warunkowały

zaliczenie

zasadniczej służby wojskowej od odbycia jej w okresie zatrudnienia, w którym była

wykonywana praca w szczególnych warunkach przed powołaniem pracownika do

odbycia tej służby, która stanowiła naturalną przerwę w zatrudnieniu na stanowisku

pracy w szczególnych warunkach, jeżeli bezpośrednio po odbyciu służby pracownik

powracał do tego samego szczególnego zatrudnienia. Uprawnienie do zaliczenia

zasadniczej służby wojskowej do okresu pracy w szczególnych warunkach

wyprowadzać należy z przepisów o powszechnym obowiązku służby wojskowej,

czyli z art. 108 ustawy z 1967 r. i z § 5 rozporządzenia wykonawczego Rady

Ministrów z dnia 22 listopada 1968 r. w sprawie szczególnych uprawnień żołnierzy i

ich rodzin (Dz.U. Nr 44, poz. 318 ze zm.). Za istotne uważa się także odniesienie

do przepisów o I (pierwszej) kategorii zatrudnienia, określonych w przepisach

dekretu z 1954 r. i ustawy z 1968 r. oraz § 5 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia

10 września 1956 r. w sprawie zaliczania pracowników do kategorii zatrudnienia

(Dz.U. Nr 39, poz. 176 ze zm.) i dalej w związku z § 9 rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 4 maja 1979 r. w sprawie pierwszej kategorii zatrudnienia (Dz.U.

Nr 13, poz. 86 ze zm.) oraz w związku z § 19 ust. 2 aktualnego rozporządzenia z

1983 r. (w związku z art. 32 ust. 4 ustawy z 1998 r.). Według tych rergulacji,

„uprzedni okres zasadniczej służby wojskowej na podstawie takiego ciągu regulacji

jest okresem pracy w szczególnych warunkach”. Dlatego w najnowszych

orzeczeniach Sąd Najwyższy „w większości” przyjmował, że okres służby

wojskowej żołnierza zatrudnionego w warunkach szczególnych (bądź pierwszej

kategorii zatrudnienia) przed powołaniem do służby czynnej, który po zakończeniu

tej służby podjął zatrudnienie w tych samych warunkach, jest nie tylko okresem

służby w rozumieniu art. 6 ust. 1 pkt 4 ustawy z 1998 r., ale także okresem pracy w

szczególnych warunkach w rozumieniu § 3 i 4 rozporządzenia z dnia 7 lutego

1983 r. (wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 24 maja 2012 r., II UK 265/11, 27 lipca

2012 r., I UK 82/12 i z dnia 5 czerwca 2013 r., III UK 87/12).

Podstawy zaliczenia okresu służby wojskowej do okresu pracy w warunkach

szczególnych (pracy w szczególnym charakterze) należy poszukiwać w przepisach

normujących prawo do świadczeń, a zatem w aktualnym stanie prawnym - w

przepisach ustawy o emeryturach i rentach z FUS oraz przepisach rozporządzenia

Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników

zatrudnionych w szczególnych warunkach lub szczególnym charakterze (wcześniej

w przepisach dekretu z 25 czerwca 1954 r. o powszechnym zaopatrzeniu

emerytalnym pracowników i ich rodzin i ustawy z 23 stycznia 1968 r. o

powszechnym

zaopatrzeniu

emerytalnym

pracowników

i

ich

rodzin).

Równocześnie, nie powinno budzić wątpliwości, że w tym zakresie znajdą

zastosowanie przede wszystkim przepisy normujące odbywanie zasadniczej służby

wojskowej, a w szczególności przepisy ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o

powszechnym obowiązku obrony RP, obowiązującej w czasie odbywania służby

przez skarżącego, oraz przepisy wykonawcze do tej ustawy, w tym zwłaszcza

regulacje rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 22 listopada 1968 r. w sprawie

szczególnych uprawnień żołnierzy i ich rodzin. W motywach wyroku Sądu

Najwyższego z dnia 22 października 2009 r., I UK 126/09, (OSNP 2011 nr 7-8, poz.

112), argumentowano, że okres odbywania zasadniczej służby wojskowej należy

traktować jako okres podlegania ubezpieczeniu społecznemu z tytułu pozostawania

w stosunku pracy w rozumieniu art. 29 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z

FUS, jeżeli zostały spełnione warunki określone w art. 108 ust. 1 ustawy z dnia 21

listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej w

jego pierwotnym brzmieniu (Dz.U. Nr 44, poz. 220 ze zm.). Z dokonanego w tej

sprawie przeglądu zmieniającego się stanu prawnego wynikało, że zgodnie z art. 6

ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach, okresami składkowymi są między innymi

okresy czynnej służby wojskowej w Wojsku Polskim lub okresy jej równorzędne

albo okresy zastępczych form tej służby (pkt 4), co oznaczało, że okres czynnej

służby wojskowej jest okresem składkowym, mimo że nie jest okresem podlegania

ubezpieczeniu społecznemu lub ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z tytułu

pozostawania w stosunku pracy w rozumieniu art. 29 ust. 3. Równocześnie i przede

wszystkim okres służby wojskowej z mocy przepisów o powszechnym obowiązku

obrony był traktowany jak okres ubezpieczenia (podlegania ubezpieczeniu) z tytułu

pozostawania w stosunku pracy (zrównany z takim okresem). W aktualnym stanie

prawnym (od 1 stycznia 1999 r. - daty wejścia w życie ustawy z dnia 13

października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, jednolity tekst: Dz.U. z

2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.), okres zasadniczej służby wojskowej jest

odrębnym od pracowniczego (art. 1 pkt 1 ustawy systemowej) tytułem

obowiązkowego ubezpieczenia (art. 6 ust. 1 pkt 11 tej ustawy). Okres służby

wojskowej nie jest zatem okresem zatrudnienia w rozumieniu przepisów o

ubezpieczeniu społecznym, ale jest okresem składkowym uwzględnianym do stażu

ubezpieczeniowego. Definicję pojęcia okresu składkowego wprowadziła do

systemu prawa ubezpieczeń społecznych ustawa z dnia 17 października 1991 r. o

rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie

niektórych ustaw (Dz.U. Nr 104, poz. 450 ze zm.). W art. 2 ust. 1 pkt 3

przewidywała ona, że przy ustalaniu prawa i wysokości świadczeń należało

uwzględniać jako okresy składkowe, między innymi, okresy czynnej służby wojskowej w Wojsku Polskim lub okresy jej równorzędne albo zastępczych form tej

służby. Wcześniej podobną regulacje zawierały przepisy dekretu z dnia 25 czerwca

1954 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin.

Zgodnie z jego art. 7 ust. 1, za okresy zatrudnienia uważane były okresy pracy

wykonywanej na obszarze Państwa Polskiego, jeżeli pracownikowi przysługiwało

za nie wynagrodzenie, przy czym według art. 8 ust. 1 pkt 4 dekretu - do okresów

zatrudnienia wymaganych do uzyskania renty zaliczano między innymi okres służby

w Wojsku Polskim po dniu 1 listopada 1918 r. Tak samo ta kwestia unormowana

była w ustawie o p.z.e., która za okresy zatrudnienia uznawała okresy

pozostawania w stosunku pracy na obszarze Państwa Polskiego, jeżeli osoby

zatrudnione pobierały w tych okresach wynagrodzenie lub zasiłki z ubezpieczenia

społecznego na wypadek choroby i macierzyństwa (art. 8 ust. 1), przy czym okresy

niezawodowej służby w Wojsku Polskim po dniu 1 listopada 1918 r. i służby w

oddziałach powstańczych w powstaniach śląskich w latach 1919-1921 oraz w

powstaniu wielkopolskim (10 ust. 1 pkt 4) były traktowane jako okresy zaliczalne do

okresów zatrudnienia. Podobne rozwiązanie przyjęte zostały w ustawie z dnia 14

grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin. Uznawała

ona za okresy zatrudnienia wymagane do uzyskania świadczeń określonych tą

ustawą - okresy pozostawania w stosunku pracy, w czasie których pracownik

pobierał wynagrodzenie lub zasiłki z ubezpieczenia społecznego: chorobowy,

macierzyński albo opiekuńczy (art. 11 ust. 1). Natomiast okresy służby wojskowej

pełnionej w Wojsku Polskim oraz służby w Milicji Obywatelskiej, organach

bezpieczeństwa publicznego i Służbie Więziennej były uznane za okresy

równorzędne z okresami zatrudnienia (art. 11 ust. 2 pkt 10). W dekrecie z 1954 r.

ustalono (w art. 9 ust. 1) dwie kategorie zatrudnienia pracowników, różnicując wiek

emerytalny według kryterium kategorii zatrudnienia. W wydanym na jego podstawie

- art. 10 ust. 2, rozporządzeniu z dnia 10 września 1956 r. w sprawie zaliczania

pracowników do kategorii zatrudnienia ustalono, że okresy wymienione w art. 8

dekretu (obejmujące również okresy służby w Wojsku Polskim po dniu 1 listopada

1918 r.) zalicza się do wymaganych okresów zatrudnienia tak jak zatrudnienie w II

kategorii, z wyjątkiem tych okresów służby wojskowej, które w myśl obowiązujących

przepisów podlegają zaliczeniu do I kategorii zatrudnienia. Jeżeli jednak pracownik

bezpośrednio przed okresami wymienionymi w art. 8 dekretu wykonywał

zatrudnienie w I kategorii, okresy te zaliczano tak jak zatrudnienie w I kategorii

zatrudnienia (§ 5 rozporządzenia). Na gruncie przepisów prawa ubezpieczeń

społecznych, okres zasadniczej służby wojskowej nie jest aktualnie i nie był na

podstawie

„przeszłych”

uwzględnianie

do

regulacji,

stricte

wymaganego

wedle

okresem

regulacji

zatrudnienia,

ale

szczególnych

jego

stażu

ubezpieczeniowego nie było kwestionowane. Zgodnie z obowiązującym w okresie

odbywania służby wojskowej przez skarżącego art. 108 ust. 1 ustawy o

powszechnym obowiązku obrony (Dz.U. z 1967 r. Nr 44, poz. 220), okres odbytej

zasadniczej lub okresowej służby wojskowej zaliczał się do okresu zatrudnienia w

zakresie wszelkich uprawnień związanych z zatrudnieniem, tym pracownikom,

którzy po odbyciu tej służby podjęli zatrudnienie w tym samym zakładzie pracy, w

którym byli zatrudnieni przed powołaniem do służby albo w tej samej gałęzi pracy.

Przepis art. 106 ust. 1 tej ustawy ustanawiał obowiązek pracodawcy, który

zatrudniał pracownika w dniu powołania do zasadniczej służby wojskowej, do

zatrudnienia go na poprzednio zajmowanym stanowisku lub na stanowisku

równorzędnym pod względem rodzaju pracy oraz zaszeregowania osobistego jeżeli

w ciągu 30 dni od dnia zwolnienia z tej służby pracownik zgłosił swój powrót do

zakładu pracy w celu podjęcia zatrudnienia. Jedynie „dla porządku” w orzecznictwie

wskazywano, iż przewidziany w art. 108 ust. 1 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o

powszechnym

obowiązku

obrony

Rzeczypospolitej

Polskiej

w

brzmieniu

pierwotnym, trzydziestodniowy okres, w którym pracownik miał zgłosić powrót do

pracy u pracodawcy zatrudniającego go przed służbą wojskową, nie był okresem

służby wojskowej ani okresem pracy, dlatego nie podlegał zaliczeniu do okresu

zatrudnienia (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 lutego 2012 r., II UK 125/11,

OSNP 2013 nr 1-2, poz. 18).

Szczegółowe zasady zaliczenia zasadniczej służby wojskowej skarżącego

do okresu zatrudnienia były uregulowane w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia

22 listopada 1968 r. w sprawie szczególnych uprawnień żołnierzy i ich rodzin. Z

jego § 5 ust. 1 wynikało, że pracownikowi, który podjął zatrudnienie po odbyciu

służby, zaliczało się okres odbytej służby wojskowej do okresu zatrudnienia w

zakresie uprawnień uzależnionych od ilości lat pracy w danym zakładzie lub gałęzi

pracy oraz w zakresie szczególnych uprawnień uzależnionych od wykonywania

pracy na określonym stanowisku lub w określonym zawodzie. Rozporządzenie to

zostało uchylone z dniem 1 września 1979 r. przez rozporządzenie Rady Ministrów

z dnia 7 września 1979 r. w sprawie szczególnych uprawnień żołnierzy i osób

spełniających zastępczo obowiązek służby wojskowej oraz członków ich rodzin

(Dz.U. Nr 21, poz. 125). Przepis art. 108 ust. 2 ustawy o powszechnym obowiązku

obrony został nieznacznie zmieniony z dniem 1 stycznia 1975 r. przez art. X pkt 2

lit. c ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. - Przepisy wprowadzające Kodeks pracy,

Dz.U. Nr 24, poz. 142 ze zm.) i zgodnie z jego nowym brzmieniem, czas odbywania

zasadniczej lub okresowej służby wojskowej wliczał się pracownikowi do okresu

zatrudnienia w zakresie wszelkich uprawnień związanych z tym zatrudnieniem,

jeżeli po odbyciu tej służby podjął on zatrudnienie w tym samym zakładzie pracy, w

którym był zatrudniony przed powołaniem do służby. Poważniejsza zmiana

nastąpiła w brzmieniu przepisów ujętym w tekście jednolitym (Dz.U. z 1979 r. Nr 18,

poz. 111). W myśl art. 120 ust. 1, pracownikowi, który w ciągu trzydziestu dni od

zwolnienia z zasadniczej lub okresowej służby wojskowej podjął pracę, czas

odbywania służby wojskowej wliczał się do okresu zatrudnienia w zakładzie pracy,

w którym podjął pracę, w zakresie wszelkich uprawnień wynikających z Kodeksu

pracy oraz przepisów szczególnych. Pomimo kolejnych zmian redakcyjnych

przepisów o powszechnym obowiązku obrony, zawsze zatem obowiązywała

zasada „wliczania” okresów odbywania zasadniczej służby wojskowej do okresu

zatrudnienia w zakresie wszelkich uprawnień związanych z wykonywanym

zatrudnieniem, które „przerywał” okres służby wojskowej, w tym do uprawnień

emerytalno-rentowych. Zgodnie art. 1 pkt 39 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o

zmianie ustawy o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej oraz

o zmianie ustawy o służbie zastępczej (Dz.U. Nr 180, poz. 1496), który nadał nową

treść między innymi art. 120 ust. 3 ustawy i obowiązuje do chwili obecnej,

pracownikowi, który podjął pracę po upływie trzydziestu dni od dnia zwolnienia z

czynnej służby wojskowej, czas odbywania tej służby wlicza się do okresu

zatrudnienia wymaganego do nabycia lub zachowania uprawnień wynikających ze

stosunku pracy, z wyjątkiem uprawnień przysługujących wyłącznie pracownikom u

pracodawcy, u którego podjęli pracę. Do oceny określonego stanu faktycznego, w

tym zrealizowanego przed wejściem w życie ustawy o emeryturach i rentach,

wywołującego określony skutek prawny, należy stosować ówcześnie obowiązujące

przepisy (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 marca 2013 r., I UK 544/12), w

którym przyjęto, że przy kwalifikowaniu okresu zasadniczej służby wojskowej jako

okresu zatrudnienia w szczególnych warunkach, należy stosować regulacje prawne

obowiązujące w okresie odbywania tej służby. W okresie odbywania służby

wojskowej przez skarżącego (od 22 kwietnia 1971 r. do 14 kwietnia 1973 r.)

szczególne uprawnienia żołnierzy odbywających zasadniczą służbę wojskową

normował art. 108 ust. 1 ustawy o powszechnym obowiązku obrony (w jego

pierwotnym brzmieniu) oraz § 5 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 22 listopada

1968 r. Z przepisów tych wynikała zasada, że pracownikowi, który w prawnie

określonym terminie po zakończeniu służby wojskowej podjął pracę u pracodawcy,

u którego był zatrudniony w chwili powołania do tej służby, okres służby podlegał

wliczeniu

do

okresu

zatrudnienia

w

zakresie

szczególnych

uprawnień

uzależnionych od wykonywania pracy na określonym stanowisku lub w określonym

zawodzie. Przepisy te ustanawiały zatem tzw. fikcję prawną, z której wynikało, że

pracownik zatrudniony w szczególnych warunkach, który po zakończeniu czynnej

służby wojskowej powracał do tego samego zatrudnienia w przepisanym terminie,

zachowywał w okresie pełnienia tej służby status zatrudnionego w szczególnych

warunkach w rozumieniu § 2 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego

1983 r. Nie dotyczyło to przypadku, gdy okres zasadniczej służby wojskowej nie

przypadał w okresie takiego szczególnego zatrudnienia. W konsekwencji nie ulega

wątpliwości, że ustawa z dnia 30 stycznia 1959 r. o powszechnym obowiązku

wojskowym oraz ustawa z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku

obrony Rzeczypospolitej Polskiej regulowały odbywanie zasadniczej służby

wojskowej w przepisach „gwarancyjnych” (odpowiednio art. 125 tej pierwszej oraz

art. 108 ust. 1 tej drugiej) nie tylko dla celów zachowania uprawnień pracowniczych,

poprzez zaliczanie okresów służby wojskowej do okresu zatrudnienia w zakresie

wszelkich uprawnień uzależnionych od ilości lat pracy albo od ciągłości pracy w

danym zawodzie lub służbie bądź w szczególnych warunkach, od których zależy

nabycie tych uprawnień (art. 125 ustawy z 1959 r.), ale także w zakresie wszelkich

uprawnień związanych z takim zatrudnieniem, jeżeli po odbyciu służby wojskowej

pracownik podjął („odzyskał”) zatrudnienie w tym samym zakładzie pracy, w którym

był zatrudniony przed powołaniem do służby (art. 108 ustawy z 1967 r.). Przepisy te

znajdują zastosowanie również w zakresie kwalifikowania takiej służby do okresów

ubezpieczenia społecznego, dlatego odbywanie poborowej („przymusowej”) służby

wojskowej przez skarżącego gwarantowało skarżącemu, po spełnieniu warunków w

niej wskazanych (określonych w art. 106 ust. 1), wliczenie okresu służby wojskowej

do okresu zatrudnienia w zakresie wszelkich uprawnień związanych z tym

zatrudnieniem pod warunkiem, że po odbyciu tej służby podjął on zatrudnienie w

szczególnych warunkach w tym samym zakładzie pracy, w którym był zatrudniony

przed powołaniem do służby. Według przepisów rozporządzenia wykonawczego z

1968 r., pracownikowi, który podjął zatrudnienie (stosownie do zasad określonych w

§ 1 lub 2), zalicza się okres odbytej służby wojskowej do okresu zatrudnienia w

zakresie uprawnień uzależnionych od ilości lat pracy w danym zakładzie lub gałęzi

pracy oraz w zakresie szczególnych uprawnień uzależnionych od wykonywania

pracy na określonym stanowisku lub w określonym zawodzie. W konsekwencji nie

tylko z gramatycznej, ale także celowościowej i systemowej wykładni tych

przepisów, w sposób niebudzący wątpliwości wynikało, że pod rządem przepisów

ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony

Rzeczypospolitej Polskiej oraz wydanego na podstawie jej art. 108 ust. 4

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 22 listopada 1968 r. w sprawie szczególnych

uprawnień żołnierzy, pracownikowi zatrudnionemu przed powołaniem do czynnej

służby wojskowej w warunkach szczególnych (lub I kategorii zatrudnienia), który po

zakończeniu tej służby podjął zatrudnienie w tych samych warunkach, czas

odbywania służby wojskowej wliczał się do okresu zatrudnienia w zakresie

wszelkich uprawnień związanych z zatrudnieniem przed powołaniem do służby

wojskowej

oraz

w

zakresie

szczególnych

uprawnień

uzależnionych

od

wykonywania pracy na określonym stanowisku lub w określonym zawodzie. W

konsekwencji, taki okres służby wojskowej był nie tylko okresem służby w

rozumieniu art. 6 ust. 1 pkt 4 ustawy o emeryturach i rentach, ale także okresem

pracy w szczególnych warunkach w rozumieniu § 3 i 4 rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r., jeżeli dodatkowo uwzględni się wartości

konstytucyjne sygnalizowane w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 6 kwietnia

2006 r., III UK 5/06, w którym wskazano, że z wynikającego z art. 85 ust. 1

Konstytucji obowiązku obywatela polskiego obrony ojczyzny oraz z art. 2 i 32 ust. 1

i 2 Konstytucji wynika zakaz ustanawiania takich regulacji ustawowych lub

dokonywania takiej wykładni przepisów prawa powszechnie obowiązującego, które

dopuszczałyby jakiekolwiek pokrzywdzenie obywatela z powodu wykonywania publicznego obowiązku obrony ojczyzny.

Skład orzekający podzielił argumentację zawartą w treści oraz w wyżej

zreferowanych motywach uchwały powiększonego składu Sądu Najwyższego, która

została podjęta w celu ujednolicenia orzecznictwa sądów powszechnych (art. 1 pkt

1a i 1b ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (jednolity tekst:

Dz. U. z 2013 r. Nr 499), przeto wymagała uwzględnienia przy ponownym

rozpoznaniu sprawy. W konsekwencji w rozpoznanej sprawie Sąd Najwyższy

wyrokował jak w sentencji na podstawie art. 39816 k.p.c., orzekając o kosztach

postępowania kasacyjnego w zgodzie z art. 98 k.p.c.