I UK 184/04 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 16 lutego 2005 r.

I UK 184/04

Nie traci statusu nauczyciela w rozumieniu art. 88 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (jednolity tekst: Dz.U. z 2003 r. Nr 118, poz. 1112

ze zm.) instruktor praktycznej nauki zawodu, który po zakończeniu działalności

dydaktycznej, zajmuje się przez pewien czas sprawami związanymi z likwidacją

dotychczasowej placówki nauczania.

Przewodniczący SSN Teresa Flemming-Kulesza, Sędziowie SN: Zbigniew

Hajn, Herbert Szurgacz (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 16 lutego 2005 r. sprawy

z odwołania Ewy P. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w S.

o prawo do emerytury nauczycielskiej, na skutek kasacji organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 18 lutego 2004 r. [...]

1. o d d a l i ł kasację;

2. zasądził od Skarbu Państwa - Sądu Apelacyjnego w Katowicach na rzecz

radcy prawnego Mariusza K. kwotę 120 zł tytułem zwrotu kosztów udzielonej z

urzędu pomocy prawnej w postępowaniu kasacyjnym.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 20 marca 2003 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Katowicach oddalił odwołanie ubezpieczonej Ewy P. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w S. z dnia 18 listopada 2002 r. odmawiającej ubezpieczonej prawa do emerytury nauczycielskiej.

Sąd ustalił, że Ewa P., urodzona 1 października 1954 r., w dniu 24 października 2002 r. złożyła wniosek o przyznanie prawa do emerytury na podstawie art. 88

ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela. Wykazała 33 lata 1 miesiąc i

24 dni ogólnego stażu pracy, w tym 21 lat 4 miesiące i 29 dni pracy nauczycielskiej.

W okresie od 1 września 1976 r. do 30 listopada 2002 r. była zatrudniona w Zakła-

dach Remontowych Energetyki K. SA na stanowiskach: od 1 września 1976 r. do 30

września 1980 r. - referent ekonomiczny; od 1 października do 30 czerwca 2002 r. instruktor praktycznej nauki zawodu; od 1 lipca 2002 r. do 30 listopada 2002 r. - samodzielny referent do spraw rozliczeń produkcji.

Stosunek pracy ustał za wypowiedzeniem przez pracodawcę na podstawie art.

30 § 1 pkt 2 k.p. w związku z art. 1 i 10 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. z 1990 r. Nr 4, poz. 19 ze

zm.). Odwołująca się unieważniła swoje członkostwo w B. Otwartym Funduszu Emerytalnym.

Zdaniem Sądu Okręgowego ubezpieczona nie spełnia warunków do przyznania jej prawa do emerytury na podstawie art. 88 ust. 1 ustawy z dnia 26 stycznia

1982 r.- Karta Nauczyciela (jednolity tekst: Dz.U. z 1997 r. Nr 56, poz. 357 ze zm.),

gdyż rozwiązanie stosunku pracy nastąpiło za wypowiedzeniem przez pracodawcę z

przyczyn leżących po stronie zakładu pracy - Zakładów Remontowych Energetyki,

natomiast zatrudnienie w niepełnym wymiarze czasu pracy w Specjalnym Ośrodku

Wychowawczym obejmowało czas określony. Do odwołującej się nie ma zastosowania ust. 2 art. 88 Karty Nauczyciela, a ponadto Zakłady Remontowe Energetyki nie

mieszczą się w katalogu podmiotów wymienionych w art. 1 ust. 1 Karty Nauczyciela.

Od powyższego wyroku apelację wniosła ubezpieczona. Domagała się zmiany

zaskarżonego wyroku i przyznania jej prawa do emerytury nauczycielskiej, z uzasadnieniem, że przesłanki nabycia prawa do emerytury nauczycielskiej (określone w art.

88 ustawy Karta Nauczyciela) zostały spełnione w całości.

Przesłanka z art. 88 ust. 2a, warunkująca nabycie prawa do emerytury nieprzystąpieniem do otwartego funduszu emerytalnego, została spełniona, co wynika z

pisma Bankowego Otwartego Funduszu Emerytalnego z dnia 20 stycznia 2003 r. o

unieważnieniu umowy o członkostwo w tym Funduszu.

W kwestii sposobu rozwiązania stosunku pracy i jego wpływu na nabycie

uprawnień emerytalnych, skarżąca stwierdziła, że zgodnie z art. 91b ust. 2a ustawy

Karty Nauczyciela, do pracowników pełniących funkcję instruktorów praktycznej nauki zawodu, a więc do kategorii osób, do których zaliczała się powódka, znajdują zastosowanie przepisy art. 86-88 ustawy. Z art. 88 ust. 1a jednoznacznie wynika, iż

nauczyciele spełniający wymagania co do stażu pracy mogą przejść na emeryturę

również w wypadku rozwiązania stosunku pracy lub wygaśnięcia stosunku pracy w

okolicznościach określonych w art. 20 ust. 1, 6 i 7 ustawy. Zgodnie z art. 20 ust. 1

Karty Nauczyciela, dyrektor szkoły w razie częściowej likwidacji szkoły albo w razie

zmian organizacyjnych powodujących zmniejszenie liczby oddziałów w szkole lub

zmian planu nauczania uniemożliwiających dalsze zatrudnianie nauczyciela w pełnym wymiarze zajęć (co miało miejsce w przedmiotowej sprawie) rozwiązuje z nim

stosunek pracy. Rozwiązanie stosunku pracy następuje bez wniosku nauczyciela.

Wniosek taki jest niezbędny jedynie w sytuacji, gdy zamiarem nauczyciela jest przejście w stan nieczynny.

Wyrokiem z dnia 18 lutego 2004 r. Sąd Apelacyjny w Katowicach zmienił zaskarżony wyrok i poprzedzającą go decyzję organu rentowego i przyznał ubezpieczonej prawo do emerytury od grudnia 2002 r.

Po uzupełnieniu przez Sąd Apelacyjny postępowania dowodowego i dopuszczeniu dowodu z akt osobowych ubezpieczonej z ZRE K. Sąd ten ustalił, że w okresie do 30 czerwca 2002 r. pracowała ona jako instruktor praktycznej nauki zawodu.

Ze względu na likwidację warsztatów szkolnych - w których ubezpieczona pracowała

jako instruktor praktycznej nauki zawodu w okresie od 1 lipca 2002 r. do 30 listopada

2002 r. - zajmowała się ona rozliczaniem działalności zlikwidowanych warsztatów i

porządkowaniem dokumentacji oddziału szkolenia zawodowego, co wynika z pisma

pracodawcy z dnia 17 grudnia 2003 r. Ostatecznie rozwiązanie stosunku pracy nastąpiło z dniem 30 listopada 2002 r. za wypowiedzeniem przez pracodawcę na podstawie art. 30 § 1 pkt 2 k.p. w związku z art. 1 i 10 ustawy z 28 grudnia 1989 r. o

szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn

dotyczących zakładu pracy oraz zmianie niektórych ustaw. Sąd Apelacyjny przyjął,

że zatrudnienie ubezpieczonej w okresie od lipca do listopada 2002 r. związane było

z potrzebą likwidacji warsztatów szkolnych. Oznacza to, że rozwiązanie stosunku

pracy z ubezpieczoną nastąpiło w okolicznościach określonych w art. 20 ust. 1 pkt 2

ustawy Karta Nauczyciela w związku z art. 88 ust. 1a. Ubezpieczona spełnia więc

warunki do przyznania jej prawa do emerytury nauczycielskiej od dnia zaprzestania

pracy.

Kasacja organu rentowego od powyższego wyroku została oparta na zarzucie

oczywistego naruszenia art. 88 ust. 1 i ust. 1a Karty Nauczyciela. Przywilej przejścia

na wcześniejszą emeryturę odnosi się do nauczyciela. W dacie rozwiązania stosunku

pracy ubezpieczona nie miała statusu instruktora praktycznej nauki zawodu, lecz

zajmowała stanowisko samodzielnego referenta do spraw rozliczeń produkcji. Ze

świadectwa pracy, którego treści ubezpieczona nie kwestionowała wynika, że od

dnia 1 lipca 2002 r. doszło do zmiany warunków pracy ubezpieczonej, w szczególności jej stanowiska pracy. Nie można więc przyjąć, że miało miejsce rozwiązanie stosunku pracy przez nauczyciela, co między innymi warunkuje prawo do przejścia na

wcześniejszą emeryturę.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przepis art. 88 Karty Nauczyciela stwarza przywilej przejścia na emeryturę

bez względu na wiek nauczycielom, którzy mają dłuższy niż wymagany przepisami

ogólnymi okres zatrudnienia (w przypadku kobiet 30 lat, zamiast wymaganych 20)

oraz dłuższy okres zatrudnienia w szczególnym charakterze (20 lat, zamiast wymaganych powszechnie 15 lat). W świetle art. 88 Karty Nauczyciela przesłankami uzyskania prawa do emerytury są ponadto posiadanie statusu nauczyciela w rozumieniu

Karty oraz rozwiązanie stosunku pracy na wniosek nauczyciela względnie przez pracodawcę, ale w warunkach określonych art. 20 ust. 1, 6 i 7 tej ustawy. Wymienione

przesłanki prawa do emerytury jako regulacja szczególna, odbiegająca od systemu

powszechnego, muszą być interpretowane w sposób ścisły. Za takim kierunkiem interpretacji w zakresie przesłanki posiadania okresów zatrudnienia opowiedział się

Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 20 listopada 2001 r., II UKN 626/00 (OSNP 2003

nr 16, poz. 390), stwierdzając, że określone art. 88 Karty Nauczyciela warunki prawa

do emerytury w postaci posiadania okresów zatrudnienia i pracy w szczególnych warunkach muszą być spełnione do dnia ustania stosunku pracy nauczyciela. Podobnie

ścisła musi być wykładnia dotycząca statusu prawnego osoby ubiegającej się o emeryturę na podstawie art. 88 Karty Nauczyciela. Wymieniony przepis jednoznacznie

wiąże możliwość uzyskania emerytury z posiadaniem przez osobę ubiegającą się o

emeryturę statusu nauczyciela. Wynika to z literalnego, jednoznacznego brzmienia

przepisu, który stanowi, że „nauczyciele” mogą, po rozwiązaniu na swój wniosek

stosunku pracy, przejść na emeryturę. Dodatkowo ust. 1a tego artykułu wskazuje, że

nauczyciele mogą przejść na emeryturę również w wypadku rozwiązania stosunku

pracy lub jego wygaśnięcia w okolicznościach określonych w art. 20 ust. 1, 6 i 7 Karty

Nauczyciela.

Zgodnie z art. 91b ust. 2a przepisy Karty Nauczyciela w zakresie dotyczącym

między innymi prawa do emerytury na zasadach przewidzianych art. 88 stosuje się

również do pracowników, o których mowa w art. 1 ust. 2 pkt 4 i 5 tej ustawy, tj. między innymi do pracowników pełniących funkcję instruktorów praktycznej nauki zawodu.

W rozpoznawanej sprawie jest bezsporne, że ubezpieczona w okresie od 1

października 1980 r. do 30 czerwca 2002 r. miała status instruktora praktycznej nauki

zawodu. Sporne jest, czy po tym dniu ubezpieczona utraciła ten status, jak wywodzi

kasacja, czy też statusu tego nie utraciła wykonując w okresie od 1 lipca 2002 r. do

30 listopada tego roku czynności związane z likwidacją szkoły przyzakładowej. W

okolicznościach sprawy należy przyjąć, że ubezpieczona zajmując się w wymienionym okresie wyłącznie czynnościami związanymi z likwidacją szkoły przyzakładowej,

w której miała status instruktora praktycznej nauki zawodu, nie utraciła tego statusu.

Przede wszystkim, po likwidacji szkoły w stosunku do ubezpieczonej nie dokonano

wypowiedzenia dotychczasowych warunków pracy, co byłoby niezbędne w razie

przejścia na stanowisko samodzielnego referenta do spraw rozliczeń produkcji, nie

została z nią również zawarta nowa umowa o pracę na tym stanowisku. Oznacza to,

że z formalnego punktu widzenia ubezpieczona w dalszym ciągu zachowała dotychczasowy status instruktora praktycznej nauki zawodu. Merytorycznie, sprawy, którymi

ubezpieczona zajmowała się w okresie od lipca do listopada 2002 r., miały bezpośredni związek z dotychczasową pracą i polegały na porządkowaniu dokumentacji

Oddziału Szkolnictwa Zawodowego oraz rozliczaniu działalności zlikwidowanych

warsztatów szkolnych. Opowiadając się za ścisłą wykładnią przepisów o emeryturach dla nauczycieli Sąd Najwyższy w składzie orzekającym jest zdania, że nie traci

statusu nauczyciela w rozumieniu art. 88 Karty Nauczyciela (instruktora praktycznej

nauki zawodu) osoba, która po zakończeniu działalności dydaktycznej zajmuje się

przez pewien okres czasu sprawami organizacyjnymi, związanymi z likwidacją dotychczasowej placówki nauczania.

Z przytoczonych względów, w oparciu o art. 39312 k.p.c. orzeczono jak w sentencji wyroku.