I UK 142/05 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 7 marca 2006 r.

I UK 142/05

W sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych sąd rejonowy jest właściwy rzeczowo tylko w sprawach wymienionych w art. 4778 § 2 k.p.c.

Przewodniczący SSN Katarzyna Gonera, Sędziowie: SN Roman Kuczyński,

SA Zbigniew Korzeniowski (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 marca 2006 r. sprawy

z odwołania Powiatowego Zarządu Dróg w Ż. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń

Społecznych-Oddziałowi w B.-B. o odszkodowanie z tytułu wypadku przy pracy, na

skutek kasacji odwołującego się od wyroku Sądu Okręgowego Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w Bielsku-Białej z dnia 29 września 2004 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok oraz wyrok Sądu Rejonowego-Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w Bielsku-Białej z dnia 23 lutego 2004 r. [...] i przekazał

sprawę Sądowi Okręgowemu w Bielsku-Białej do rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Okręgowy w Bielsku-Białej zmienił wyrok Sądu

Rejonowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Bielsku-Białej z 23 lutego

2004 r. i oddalił odwołanie Powiatowego Zarządu Dróg w Ż. od decyji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w B.-B. z dnia 24 września 2002 r.

W sprawie tej Powiatowy Zarząd Dróg w Ż. pismem z 31 stycznia 2002 r. wystąpił do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o zwrot jednorazowego odszkodowania

wypłaconego rodzinie pracownika, zmarłego na skutek wypadku przy pracy w dniu

17 października 2001 r. W uzasadnieniu żądania wskazał na należną refundację wypłaconego świadczenia z funduszu wypadkowego w ramach Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych, w oparciu o przepisy ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz

na niekonstytucyjność przepisu art. 32 ustawy wypadkowej.

Sąd Okręgowy w Bielsku-Białej, po decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w B.-B. z 24 września 2002 r. odmawiającej spełnienia żądania z

braku podstawy prawnej, postanowieniem z 2 października 2003 r. stwierdził swą

niewłaściwość rzeczową i przekazał sprawę do rozpoznania Sądowi Rejonowemu w

Bielsku-Białej na podstawie art. 4778 § 2 pkt 3 k.p.c. i art. 200 § 1 k.p.c.

Sąd Rejonowy w Bielsku-Białej wyrokiem z 23 lutego 2004 r. zmienił decyzję

organu rentowego i zasądził od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w B.-B.

na rzecz Powiatowego Zarządu Dróg w Ż. 60.344 zł z odsetkami i kosztami. Ustalił,

że Powiatowy Zarząd Dróg w Ż. w dniu 4 stycznia 2002 r. wypłacił uprawnionym

członkom rodziny pracownika Adama I., zmarłego w dniu 20 października 2001 r.

wskutek wypadku przy pracy, kwotę 60.344 zł tytułem jednorazowego odszkodowania na podstawie art. 12 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu

wypadków przy pracy i chorób zawodowych. W dniu 31 stycznia 2002 r. pracodawca

wystąpił do organu rentowego o zwrot tej kwoty. Pozwany wpierw pismem z 14

marca 2002 r., a później decyzją z 24 września 2002 r., odmówił refundacji wypłaconego jednorazowego odszkodowania z tytułu wypadku przy pracy. W ocenie prawnej

uwzględnionego żądania Sąd Rejonowy przyjął, że Powiatowy Zarząd Dróg w Ż. miał

prawo do refundacji przez pozwany organ rentowy wypłaconego jednorazowego odszkodowania, zwłaszcza po wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 24 kwietnia 2002

r., P 5/01, stwierdzającego niekonstytucyjność przepisu art. 32 ust. 1 pkt 1 i 2 ustawy

z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób

zawodowych, ograniczającego odpowiedzialność odszkodowawczą z tytułu jednorazowego odszkodowania wypadkowego Zakładu Ubezpieczeń Społecznych tylko do

pracowników nieuspołecznionych zakładów pracy i ich rodzin. W uzasadnieniu wyroku Sąd Rejonowy wyraził pogląd, że sąd nie stosuje niekonstytucyjnego przepisu

również do zdarzeń sprzed orzeczenia niekonstytucyjności, stąd w sprawie to pozwany organ rentowy był zobowiązany do wypłaty jednorazowego odszkodowania

wypadkowego i winien zwrócić powodowi wypłacone przezeń rodzinie pracownika

jednorazowe odszkodowanie. Do takiego samego wniosku, o rozliczeniu wypłaconego przez pracodawcę odszkodowania ze składkami na ubezpieczenie społeczne,

uiszczanymi przez powoda jako płatnika składek, prowadziły również przepisy art. 54

pkt 1 i art. 55 pkt 4, art. 68 ust. 1 pkt 1 lit. d ustawy z dnia 13 października 1998 r. o

systemie ubezpieczeń społecznych.

Sąd Okręgowy w Bielsku-Białej uwzględnił apelację pozwanego organu rentowego i wyrokiem z 29 września 2004 r. zmienił wyrok Sądu Rejonowego z 23 lutego 2004 r. w ten sposób, że oddalił odwołanie Powiatowego Zarządu Dróg w Ż. od

decyzji pozwanego organu rentowego. Stwierdził błędne zastosowanie art. 32 ustawy

wypadkowej i ocenę skutków wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 24 kwietnia 2002

r., które nie pozwalały na refundację pracodawcy przez organ rentowy jednorazowego odszkodowania wypadkowego wypłaconego przed wejściem w życie wyroku Trybunału Konstytucyjnego. Do tego czasu przepis art. 32 ustawy wypadkowej w pełni

obowiązywał i powód jako uspołeczniony pracodawca był zobowiązany do zapłaty

jednorazowego odszkodowania wypadkowego. Podstawy dochodzonej refundacji nie

stanowiły również przepisy art. 54, 55 i 68 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

Kasację Powiatowy Zarząd Dróg w Ż. oparł na obu podstawach z art. 393 1

k.p.c. Zarzucił przede wszystkim pominięcie nieważności postępowania (art. 378 § 1

k.p.c. w związku z art. 379 pkt 6 k.p.c.) z tej przyczyny, że Sąd Rejonowy orzekał w

sprawie jako sąd pierwszej instancji, pomimo że w sprawie z zakresu ubezpieczeń

społecznych o zwrot (refundację) jednorazowego odszkodowania z tytułu wypadku

przy pracy wypłaconego przez pracodawcę właściwy był Sąd Okręgowy jako sąd

pierwszej instancji bez względu na wartość przedmiotu sporu (art. 477 8 § 1 k.p.c.).

Zarzuty naruszenia prawa materialnego odnosiły się do: 1) błędnej wykładni przepisów: art. 54 pkt 1 w związku z art. 55 pkt 4 oraz art. 68 ust. 1 pkt 1 lit. d ustawy z dnia

13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, polegającej na przyjęciu, że przepisy te nie mogą stanowić podstawy prawnej do dokonania refundacji

uspołecznionemu pracodawcy wypłaconego za pozwany organ rentowy jednorazowego odszkodowania na rzecz członków rodziny pracownika zmarłego wskutek wypadku przy pracy przed dniem 19 czerwca 2000 r., to jest przed dniem wejścia w życie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego; 2) niezastosowania art. 410 § 2 k.c. i art.

518 § 1 pkt 1 k.c. w związku z art. 190 ust. 3 Konstytucji RP oraz w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 24 kwietnia 2002 r. Na tej podstawie skarżący

wniósł o uchylenie obu wyroków i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania lub o zmianę zaskarżonego wyroku przez oddalenie apelacji

organu rentowego, z prawem do kosztów w obu sytuacjach.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zasadny jest procesowy zarzut kasacji o naruszeniu przez Sąd drugiej instancji przepisów nakazujących z urzędu uwzględnienie nieważności postępowania (art.

378 § 1 k.p.c.). Chodzi o rozpoznanie sprawy przez Sąd Rejonowy, w której Sąd

Okręgowy jest właściwy bez względu na wartość przedmiotu sporu (art. 379 pkt 6

k.p.c.).

W sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych zasadą jest właściwość rzeczowa sądu okręgowego (art. 4778 § 1 k.p.c.). Stanowi ona wyjątek od zasady,

zgodnie z którą sądy rejonowe rozpoznają wszystkie sprawy z wyjątkiem spraw, dla

których zastrzeżona jest właściwość sądów okręgowych (art. 16 k.p.c.). Takie generalne zastrzeżenie właściwości sądów okręgowych jako właściwych w pierwszej instancji do rozpoznania spraw z zakresu ubezpieczeń społecznych nastąpiło również

w oderwaniu od innych kategorii spraw rozpoznawanych w pierwszej instancji przez

sąd okręgowy (art. 17 k.p.c.).

Wyjątkiem od właściwości sądów okręgowych w pierwszej instancji w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych są sprawy, dla których w art. 477 8 § 2

k.p.c. została zastrzeżona właściwość sądów rejonowych. Zgodnie z tym przepisem

sąd rejonowy jest właściwy do rozpoznania spraw enumeratywnie wyliczonych, w

tym sprawy o odszkodowanie z tytułu wypadku przy pracy lub choroby zawodowej

(art. 4778 § 2 pkt 3 k.p.c.). Wykładnia tego przepisu nie pozwala na inne oznaczenie

zakresu (przedmiotu) takiej sprawy, niż wynikający z jego literalnej (gramatycznej)

treści. Odpowiada ona takiemu samemu określeniu przedmiotu sprawy w materialnym prawie pracy i ubezpieczeń społecznych. Z uwagi na datę wejścia w życie przepisu art. 4778 § 2 k.p.c. (od 1 października 2001 r.), niewątpliwie chodzi w nim o

sprawy o odszkodowania z tytułu wypadku przy pracy określone poprzednio obowiązującą ustawą wypadkową (art. 9, art. 12 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych, jednolity tekst: Dz.U. z

1983 r. Nr 30, poz. 144 ze zm.), jak również o takie sprawy przewidziane aktualną

ustawą wypadkową (art. 6 ust. 1 pkt 4 i pkt 5 ustawy z dnia 30 października 2002 r. o

ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych,

Dz.U. Nr 199, poz. 1673 ze zm.). Do takiego wniosku prowadzi również sama treść

przepisu art. 4778 § 2 k.p.c., w której tylko przez pozytywną egzemplifikację wskazano sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych należące do właściwości sądu rejonowego. Zakres tej właściwości nie może być więc szerszy niż wyraźnie oznaczony.

Po wtóre, takie wyliczenie tych spraw z reguły łączy się z określonym świadczeniem

lub roszczeniem przewidzianym w prawie materialnym (przykładowo chodzi o zasiłki

wymienione w punkcie 1 art. 4778 § 1 k.p.c. i odpowiadające im ustawy). Uzasadnia

to ocenę, że przepis art. 4778 § 2 pkt 3 k.p.c. o właściwości sądu rejonowego, jako

rzeczowo właściwego do rozpoznania określonych spraw z zakresu ubezpieczeń

społecznych, nie dopuszcza jakiejkolwiek wykładni rozszerzającej czy nawet celowościowej. Taką zaś - jak się wydaje - zastosował Sąd Okręgowy, gdyż niezasadnie

przekazał niniejszą sprawę do rozpoznania w pierwszej instancji przez Sąd Rejonowy. Sprawa o odszkodowanie z tytułu wypadku przy pracy nie jest tożsama ze

sprawą wszczętą przez wnioskodawcę. Przedmiot tej sprawy jest inny w warstwie

faktycznej i prawnej. Przede wszystkim wnioskodawca nie dochodzi odszkodowania

z tytułu wypadku przy pracy, gdyż takie świadczenie podmiotowo pracodawcy nie

przysługuje. W sprawie o odszkodowanie z tytułu wypadku przy pracy pracodawca

nie ma też legitymacji czynnej, która przysługuje pracownikowi albo jego rodzinie.

Pracodawca dochodzi w niniejszej sprawie „refundacji” lub zwrotu przez organ rentowy odszkodowania wypłaconego rodzinie pracownika, po jego śmierci na skutek

wypadku przy pracy. Nie jest to więc sprawa o odszkodowanie z tytułu wypadku przy

pracy. Już tylko wskazana relacja podmiotowa, związana z brakiem legitymacji czynnej, wykluczała zakwalifikowanie sprawy jako sprawy o odszkodowanie z tytułu wypadku przy pracy. Niemniej i w dalszym zakresie Sąd Okręgowy winien był zwrócić

uwagę na niedopuszczalność właściwości rzeczowej Sądu Rejowego na podstawie

art. 4778 § 2 pkt 3 k.p.c., z uwagi na odmienną faktyczną i prawną podstawę dochodzonego żądania (również same strony mogły zakwestionować przekazanie sprawy

do Sądu Rejonowego, gdyż na postanowienie o właściwości rzeczowej niższego

sądu przysługiwało zażalenie na podstawie art. 394 § 1 pkt 1 k.p.c.). Wnioskodawca

prawną konstrukcję żądania opiera na twierdzeniu o uregulowaniu (zapłacie) przez

siebie długu organu rentowego i przyjmuje, że według prawa materialnego przysługuje mu refundacja (zwrot) wypłaconego świadczenia na podstawie przepisów

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Twierdzenie to dodatkowo wzmacniać

ma orzeczenie o niekonstytucyjności art. 32 ustawy wypadkowej. Niezależnie od

tego, zarzuca również bezpodstawne wzbogacenie się organu rentowego.

Wobec takiego uzasadnienia faktycznego i prawnego żądania nie jest to

sprawa o odszkodowanie z tytułu wypadku przy pracy, podlegająca rozpoznaniu

przez Sąd Rejonowy na podstawie art. 4778 § 2 pkt 3 k.p.c. Ponadto należało zwrócić

uwagę, że w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych przedmiot sprawy wyznacza decyzja organu rentowego i tu zajęte przez organ rentowy stanowisko także

nie dotyczyło odszkodowania dla uprawnionego ubezpieczonego z tytułu wypadku

przy pracy, lecz odmowy refundacji pracodawcy wypłaconego świadczenia.

Orzeczenie przez sąd rejonowy w sprawie, w której właściwy rzeczowo jest

sąd okręgowy, zawsze powoduje nieważność postępowania. Przy stwierdzonej nieważności postępowania, ze względu na naruszenie przepisów o właściwości rzeczowej sądów, uchyleniu podlegają wyroki obu Sądów. Sprawa podlega rozpoznaniu od

początku przez Sąd Okręgowy jako rzeczowo właściwy w pierwszej instancji.

Z tych motywów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie art. 393 13

§ 1 k.p.c. w związku z art. 386 § 2 k.p.c. i art. 39319 k.p.c. (mając na uwadze przepisy

postępowania właściwe ze względu na datę wydania zaskarżonego orzeczenia - art.

3 ustawy z dnia 22 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy Kodeks postępowania cywilnego …, Dz.U. z 2005 r. Nr 13, poz. 98).

O kosztach orzeczono stosowanie do art. 108 § 2 k.p.c. w związku z art. 393 19

k.p.c.