I UK 137/07 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 4 października 2007 r.

I UK 137/07

Konkubina nie jest zainteresowaną w rozumieniu art. 47711 k.p.c. w procesie o nieopłacone składki na ubezpieczenie społeczne między organem rentowym a rodzicami przyjmującymi spadek wprost po zmarłym synu.

Przewodniczący SSN Teresa Flemming-Kulesza, Sędziowie SN: Jerzy

Kwaśniewski, Herbert Szurgacz (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 4 października 2007 r. sprawy z odwołania Marianny R., Kazimierza R. przeciwko Zakładowi

Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w Ł. o przeniesienie odpowiedzialności za

zobowiązania z tytułu składek, na skutek skargi kasacyjnej ubezpieczonych od wyroku Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 29 grudnia 2006 r. [...]

o d d a l i ł skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi, wyrokiem z

dnia 29 grudnia 2006 r. oddalił apelację wnioskodawców od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi z dnia 12 grudnia 2005 r.

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

w Łodzi oddalił odwołanie wnioskodawców od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w Ł. z dnia 19 sierpnia 2005 r., stwierdzającej, że Marianna R. i

Kazimierz R., jako spadkobiercy ustawowi po zmarłym 24 lipca 2003 r. Krzysztofie

R., odpowiadają całym swoim majątkiem za zobowiązania z tytułu nieopłaconych

składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne i Fundusz Pracy,

powstałe w trakcie prowadzonej przez płatnika działalności gospodarczej, a łączna

kwota zadłużenia za okres od grudnia 1998 r. do lipca 2003 r. wynosi 43.017,84 zł, w

tym odsetki w kwocie 15.945,50 zł naliczone na dzień 24 lipca 2007 r.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że Krzysztof R. (syn Marianny R. i Kazimierza

R.) prowadził działalność gospodarczą na podstawie wpisu do ewidencji w okresie od

16 stycznia 1998 r. do chwili śmierci, tj. 24 lipca 2003 r. Działalność gospodarczą

prowadził wspólnie z konkubiną Małgorzatą W., która od dnia 29 lipca 2003 r. przejęła tę działalność. Postanowieniem z dnia 2 grudnia 2003 r. Sąd Rejonowy w Łodzi

stwierdził nabycie spadku po zmarłym Krzysztofie R. przez Mariannę R. i Kazimierza

R., po 1/2 części każde z nich. Odwołujący się przyjęli spadek wprost. Ustalono

także, że Kazimierz R. pobiera rentę z tytułu całkowitej niezdolności do pracy w kwocie 1.290 zł, zaś Marianna R. - emeryturę w wysokości 718 zł, nie posiadają

oszczędności, a Marianna R. choruje na cukrzycę, jaskrę i nadciśnienie tętnicze.

Sąd Okręgowy oddalił wniosek pełnomocnika odwołujących się o dopuszczenie dowodu z zeznań świadka Małgorzaty W. na okoliczność, czy prowadziła ona z

Krzysztofem R. działalność gospodarczą i czy przejęła tę działalność, uznając, że

okoliczności te nie mają znaczenia dla rozstrzygnięcia przedmiotowej sprawy z uwagi

na fakt, że Małgorzata W. nie jest spadkobiercą Krzysztofa R., nie była wspólnikiem

zmarłego, ani też nie została zgłoszona do ubezpieczenia społecznego jako osoba z

nim współpracująca.

W oparciu o powyższe ustalenia Sąd Okręgowy uznał, że odwołanie nie jest

uzasadnione, gdyż decyzja organu rentowego jest zgodna z prawem, jako że odwołujący się przyjęli spadek po synu Krzysztofie wprost, zaś zgodnie z art. 1031 § 1 i 2

k.c. w razie prostego przyjęcia spadku spadkobierca ponosi odpowiedzialność za

długi spadkowe bez ograniczeń. Jednocześnie Sąd pierwszej instancji uznał zgłoszony przez odwołujących się zarzut przedawnienia za niezasadny, wskazując, że

przedmiotem sporu jest odpowiedzialność za długi spadkowe Krzysztofa R. - zobowiązania składkowe za okres od grudnia 1998 r. do 24 lipca 2003 r., zaś stosownie

do treści art. 109 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych składki na ubezpieczenie społeczne należne za okres do 31 grudnia 1998 r.

płatnicy składek są zobowiązani rozliczać i opłacać na podstawie dotychczasowych

przepisów. Zgodnie zaś z art. 24 ust. 4 tej ustawy należności z tytułu składek ulegają

przedawnieniu po upływie 10 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne, natomiast przedawnienie należności z tytułu składek wynikających z decyzji o odpowiedzialności osoby trzeciej lub następców prawnych następuje po upływie 5 lat licząc

od końca roku kalendarzowego, w którym decyzja została wydana. Zgodnie z ust. 6

tego przepisu bieg terminu przedawnienia ulega zawieszeniu od dnia śmierci spad-

kodawcy do dnia uprawomocnienia się postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia

spadku, nie dłużej jednak niż do dnia, w którym upłynęły 2 lata od śmierci

spadkodawcy. Z mocy art. 31 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych do należności z tytułu składek stosuje się między innymi art. 97 § 1 i art. 98 § 1 i art. 101

ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa. Przepisy art. 97 i 98 Ordynacji podatkowej przewidują zaś, że spadkobiercy - z zastrzeżeniem § 2 - przejmują

przewidziane w przepisach prawa podatkowego majątkowe prawa i obowiązki spadkodawcy. Do odpowiedzialności spadkobierców za zobowiązania podatkowe spadkodawcy stosuje się przepisy Kodeksu cywilnego o przyjęciu i odrzuceniu spadku

oraz o odpowiedzialności za długi spadkowe. Sąd wskazał też, że zgodnie z art. 101

tej ustawy odsetki za zwłokę od zaległości podatkowych spadkodawcy naliczane są

od dnia otwarcia spadku. W związku z tym Sąd pierwszej instancji odwołanie oddalił.

Apelację złożyli Marianna R. i Kazimierz R. domagając się zmiany zaskarżonego wyroku i uwzględnienia odwołania, ewentualnie uchylenia wyroku i przekazania

sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji bądź uchylenia także

decyzji ZUS i przekazanie sprawy temu organowi do ponownego rozpoznania. W

uzasadnieniu apelacji zarzucono wyrokowi Sądu pierwszej instancji rażące naruszenie przepisów prawa procesowego poprzez oddalenie dowodu z zeznań świadka

Małgorzaty W. w sytuacji, gdy okoliczność, czy prowadziła ona wspólnie ze zmarłym

synem wnioskodawców działalność gospodarczą, wpływa na kwestię jej odpowiedzialności wobec ZUS jako osoby trzeciej w rozumieniu art. 107 i nast. Ordynacji podatkowej w związku z art. 31 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, co ma

oczywisty wpływ na zakres odpowiedzialności skarżących, a także zaniechanie wezwania Małgorzaty W. w charakterze zainteresowanej, mimo że spełnia ona kryteria

osoby trzeciej w rozumieniu przepisów Ordynacji podatkowej. Wskazano również na

rażące naruszenie prawa materialnego poprzez niewłaściwe - z pominięciem art. 107

Ordynacji podatkowej - ustalenie kręgu osób odpowiedzialnych za zapłatę należnych

składek.

Sąd drugiej instancji uznał, że apelacja nie zasługuje na uwzględnienie, gdyż

Sąd pierwszej instancji wydał trafne rozstrzygnięcie, które znajduje uzasadnienie w

okolicznościach faktycznych sprawy oraz w treści obowiązujących przepisów prawnych. W uzasadnieniu wyroku Sąd Apelacyjny podkreślił, że odpowiedzialność skarżących za zaległości z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne Krzysztofa R. wynika z następstwa prawnego skarżących jako spadkobierców, podczas gdy obciąże-

nie osoby trzeciej z tego tytułu ma charakter samoistny, oderwany od zobowiązania,

a jako takie może mieć miejsce jedynie wyjątkowo, gdy nie ma możliwości

zaspokojenia roszczeń z majątku dłużnika lub jego następcy prawnego. W konsekwencji, stosownie do treści art. 107 § 1 i § 1a Ordynacji podatkowej w związku z art.

31 ustawy systemowej, odpowiedzialność osób trzecich za zobowiązania składkowe

ma miejsce w przypadku niewykonania lub nienależytego wykonania tego zobowiązania przez dłużnika lub jego następcę prawnego, ma zatem charakter akcesoryjny i

- w ocenie Sądu - nie ma wpływu na sytuację prawną dłużnika (następcy prawnego).

Sąd drugiej instancji zwrócił także uwagę, że osoba trzecia nie może skutecznie

podważać ustaleń dokonanych w postępowaniu prowadzonym wcześniej przez organ rentowy w stosunku do podmiotu (dłużnika, jego następcy prawnego) za którego

długi odpowiada. Wynika stąd, że Małgorzata W., ewentualna osoba trzecia w rozumieniu art. 107 Ordynacji podatkowej, nie jest w przedmiotowej sprawie zainteresowanym w rozumieniu art. 47711 § 1 k.p.c., Sąd pierwszej instancji nie był zatem zobowiązany do jej wezwania do udziału w sprawie. Podkreślono także, że ustalenie

jakoby Krzysztof R. prowadził działalność gospodarczą wspólnie z Małgorzatą W.

oraz że przejęła ona tę działalność po jego śmierci jest co najmniej przedwczesne,

jako że Krzysztof R. prowadził działalność jednoosobowo, a Małgorzata W. nie została zgłoszona ani jako jego pełnomocnik, ani współpracownik, zaś z faktu rozpoczęcia prowadzenia przez nią działalności pod tym samym adresem i firmą od dnia

29 lipca 2003 r. jednoznacznie nie wynika, czy rzeczywiście przejęła ona tę działalność.

Wyrok ten został zaskarżony w całości przez wnioskodawców, którzy w skardze kasacyjnej wnieśli o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu, ewentualnie o uchylenie w całości również wyroku

Sądu Okręgowego i przekazanie sprawy do rozpoznania temu Sądowi, zarzucając

naruszenie przepisów postępowania cywilnego poprzez zaniechanie wezwania Małgorzaty W. w charakterze zainteresowanej, a tym samym dopuszczenie się uchybienia powodującego nieważność postępowania, jak również rażące naruszenie prawa

materialnego poprzez niewłaściwe - z pominięciem art. 107 § 1 i § 1a, art. 108 § 1 i

art. 111 § 1 Ordynacji podatkowej - ustalenie kręgu osób odpowiedzialnych za zapłatę należnych składek i przyjęcie, że wnioskodawcy jako jedyni odpowiedzialni są

za zaległości składkowe wobec ZUS.

W uzasadnieniu podkreślono, że solidarna odpowiedzialność osoby trzeciej z

dłużnikami podatkowymi ma wpływ na sytuację prawną następców prawnych dłużnika, gdyż przyjęcie odpowiedzialności Małgorzaty W. mogłoby oznaczać, że ZUS

mógłby domagać się - po stwierdzeniu, zgodnie z art. 108 § 4 Ordynacji podatkowej,

bezskuteczności egzekucji wobec wnioskodawców - zapłaty należności bezpośrednio od niej, natomiast uiszczenie przez któreś z nich zaległości na rzecz ZUS mogłoby stać się źródłem roszczenia o zwrot stosownej części spełnionego świadczenia.

Odnosząc się do rozważań Sądu Apelacyjnego o wyjątkowej jedynie możliwości obciążenia osoby trzeciej obowiązkiem uiszczenia zaległości podatkowej wskazano na wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego-Ośrodka Zamiejscowego w

Białymstoku z dnia 23 listopada 2001 r. ,SA/Bk 1628/00, w którym stwierdzono, że

„na prawidłowość wydania decyzji o odpowiedzialności podatkowej osoby trzeciej nie

ma wpływu okoliczność skuteczności czy bezskuteczności egzekucji. Ta bowiem

okoliczność w świetle art. 108 § 3 Ordynacji podatkowej ma znaczenie wyłącznie w

zakresie wszczęcia egzekucji zobowiązania wynikającego z decyzji o odpowiedzialności podatkowej osoby trzeciej”, co oznacza, że ZUS jest obowiązany wydać decyzję ustalającą tę odpowiedzialność niezależnie od możliwości zaspokojenia roszczeń

z majątku dłużnika. Przywołano także wyrok Naczelnego Sądu AdministracyjnegoOśrodka Zamiejscowego w Poznaniu z dnia 5 września 2002 r., zgodnie z którym

stwierdzenie przez organ podatkowy, iż określony podmiot spełnił przesłanki ustawowe odpowiedzialności określonej kategorii osób trzecich powoduje, iż ma on obowiązek wydania decyzji o pociągnięciu do odpowiedzialności takiej osoby, natomiast

nie istnieje obecnie żadna prawna możliwość odstąpienia od wydania tego rodzaju

decyzji. Oznacza to -zdaniem skarżących - że Małgorzata W. jest w przedmiotowej

sprawie zainteresowanym w rozumieniu art. 47711 § 1 k.p.c., jako że nie jest ona adresatem decyzji, natomiast wydana decyzja swoją treścią wpływa na jej prawa i obowiązki w taki sposób, że ma ona interes prawny w uzyskaniu konkretnego orzeczenia

sądowego. Zgodnie z uchwałą Sądu Najwyższego z dnia 29 lipca 1998 r. (III ZP

20/98) niewezwanie przez Sąd zainteresowanego do udziału w postępowaniu (art.

47711 § 2 zdanie drugie k.p.c.) powoduje nieważność tego postępowania.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podkreślono także, że w odczuciu społecznym byłoby niesprawiedliwe, gdyby osoba, która przejęła działalność gospodarczą

po zmarłym, nie była obarczona odpowiedzialnością za spłatę długów powstałych

podczas i w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą, obciążanie obowiąz-

kiem spłaty tak ogromnego zadłużenia rodziców zmarłego, emerytów, pozostaje w

sprzeczności z poczuciem sprawiedliwości.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty skargi kasacyjnej naruszenia prawa materialnego nie są usprawiedliwione. Ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych w art. 31 nakazuje stosować do

należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne wymienione w tym przepisie

unormowania ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa. Przepis art.

31 ustawy systemowej odsyła między innymi do unormowań zawartych w rozdziale 4

Ordynacji podatkowej zatytułowanym „Prawa i obowiązki następców prawnych”, w

tym do przepisu art. 97, według którego spadkobiercy podatnika przejmują przewidziane w przepisach prawa podatkowego majątkowe prawa i obowiązki spadkodawcy. Stosownie do art. 98 § 1 i 2 pkt 1 Ordynacji do odpowiedzialności spadkobierców

za zobowiązania podatkowe spadkodawcy stosuje się przepisy Kodeksu cywilnego o

przyjęciu i odrzuceniu spadku oraz o odpowiedzialności za długi spadkowe.

Na gruncie przytoczonej regulacji prawnej nie budzi wątpliwości, że wnioskodawcy, którzy przyjęli spadek po zmarłym synu Krzysztofie wprost odpowiadają za

zobowiązania podatkowe spadkodawcy w postaci nieuiszczonych przez niego składek na ubezpieczenie społeczne. Spór sprowadza się do tego, czy za zobowiązania

podatkowe zmarłego odpowiadają jedynie rodzice zmarłego - wnioskodawcy, czy też

odpowiedzialnością tą obciążona jest również konkubina Krzysztofa R. - Małgorzata

W. Zdaniem skarżących krąg podmiotów odpowiedzialnych za zaległości składkowe

powinien zostać poszerzony o Małgorzatę W., która jest osobą trzecią w rozumieniu

art. 107 § 1 i 1a Ordynacji podatkowej i która w związku z tym powinna zostać wezwana do udziału w sprawie w charakterze zainteresowanej. Stosownie do art. 111 §

1 Ordynacji podatkowej członek rodziny podatnika odpowiada całym swoim majątkiem solidarnie z podatnikiem prowadzącym działalność gospodarczą za zaległości

podatkowe wynikające z tej działalności i powstałe w okresie, w którym stale współdziałał z podatnikiem w jej wykonywaniu, osiągając korzyści z prowadzonej przez

niego działalności. W myśl § 3 tego przepisu za członków rodziny podatnika uważa

się zstępnych, wstępnych, rodzeństwo, małżonków zstępnych, osobę pozostającą w

stosunku przysposobienia oraz pozostająca z podatnikiem w faktycznym pożyciu. Z

kolei zgodnie z art. 107 § 1a osoby trzecie odpowiadają całym swoim majątkiem solidarnie z następcą prawnym podatnika za przejęte przez niego zaległości podatkowe.

Z tych unormowań skarżący wyprowadza przytoczone wcześniej, zawarte w

skardze kasacyjnej wnioski wraz z ich prawnymi konsekwencjami, dotyczącymi poszerzenia kręgu odpowiedzialnych za zaległości składkowe o konkubinę zmarłego

oraz konieczności wezwania do udziału w sprawie Małgorzaty W. jako zainteresowanej. Nie są one trafne ponieważ skarżący nie uwzględniają, że odpowiedzialność

osoby trzeciej za zobowiązania podatkowe ma miejsce w przypadku niewykonania

lub nienależytego wykonania zobowiązania podatkowego przez podatnika lub jego

następcy prawnego. Jak już podkreślono, w razie śmierci podatnika jego spadkobiercy przejmują przewidziane w przepisach prawa podatkowego majątkowe prawa i

obowiązki spadkodawcy (art. 97 § 1 Ordynacji podatkowej). W stosunku do tej odpowiedzialności odpowiedzialność osób trzecich ma charakter akcesoryjny. Przemawiają za tym następujące argumenty. Mianowicie, o odpowiedzialności podatkowej

osoby trzeciej organ podatkowy orzeka w drodze decyzji (art. 108 § 1), decyzja ta ma

charakter konstytutywny i tworzy zobowiązanie podatkowe. Stosownie do art. 108 § 2

postępowanie podatkowe w sprawie odpowiedzialności podatkowej osoby trzeciej nie

może zostać wszczęte przed upływem terminu płatności ustalonego zobowiązania, a

także przed dniem doręczenia decyzji określającej między innymi wysokość zobowiązania podatkowego. W postępowaniu w sprawie odpowiedzialności podatkowej

osoby trzeciej, osoba ta jest stroną tego postępowania.

W przedstawionym kontekście prawnym należy ocenić zarzut skargi kasacyjnej naruszenia art. 47711 k.p.c., przez niewezwanie do udziału w sprawie konkubiny

zmarłego jako osoby zainteresowanej, prowadzące - zdaniem skarżących - do pozbawienia możności obrony jej praw i powodujące nieważność postępowania. Zgodnie z art. 47711 k.p.c. zainteresowanym jest ten, czyje prawa lub obowiązki zależą od

rozstrzygnięcia sprawy. Należy przyjąć, że w powołanym przepisie nie chodzi o zainteresowanie w sensie potocznym, lecz chodzi o sytuację, w której wynik toczącej

się sprawy może dotykać bezpośrednio podmiotu, który nie brał udziału w postępowaniu (tak trafnie Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z dnia 28 kwietnia 2005 r., I

UKN 236/04). Niewątpliwie rozstrzygnięcie sprawy, że na wnioskodawcach w

związku z przejęciem spadku wprost po ich zmarłym synu ciąży obowiązek zapłaty

nieuiszczonych przez zmarłego składek na ubezpieczenie społeczne, nie ma bezpo-

średniego wpływu na prawa lub obowiązki konkubiny zmarłego. Zarzut skargi kasacyjnej naruszenia art. 47711 k.p.c. nie jest zatem usprawiedliwiony.

Z przytoczonych względów, w oparciu o art. 39814 k.p.c. należało orzec o oddaleniu skargi kasacyjnej.