I UK 136/17 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I UK 136/17 WYROKW IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 17 maja 2018 r.Sąd Najwyższy w składzie: SSN Krzysztof Staryk (przewodniczący, sprawozdawca)‎SSN Zbigniew Korzeniowski‎SSN Zbigniew Myszka w sprawie z odwołania J. A.‎przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych II Oddziałowi w Ł.‎o rentę z tytułu niezdolności do pracy w związku z pobytem w miejscach odosobnienia,‎po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w dniu 17 maja 2018 r.,‎skargi kasacyjnej ubezpieczonej od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]‎z dnia 21 października 2016 r., sygn. akt III AUa […], oddala skargę kasacyjną.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z 21 października 2016 r., sygn. akt III AUa […], Sąd Apelacyjny w […] – w sprawie z wniosku J. A. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych II Oddziałowi w Ł. – oddalił apelację wnioskodawczyni od wyroku Sądu Okręgowego – Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w S. z 29 kwietnia 2014 r., sygn. akt IV U […], oddalającego odwołanie wnioskodawczyni od decyzji organu rentowego z 28 sierpnia 2013 r., w której ZUS odmówił J. A. prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy w związku z pobytem w miejscach odosobnienia.Sąd ustalił, że wnioskodawczyni (urodzona 13 września 1935 r.) podała, że w okresie sześciu miesięcy w latach 1939-1940 przebywała z rodzicami i dziadkami w obozie hitlerowskim w K.

W okresie szkolnym, w latach 50, wnioskodawczyni leczyła się na schorzenia reumatyczne i sercowe, na oddziale reumatologicznym szpitala w S. Następnie ukończyła studia ekonomiczne i z zawodu jest księgową. Przez wiele lat pracowała w tym zawodzie w różnych zakładach pracy. Od stycznia 1999 r. otrzymuje dodatek kombatancki. J. A. złożyła w ZUS wniosek o ustalenie prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy w związku z pobytem w obozie hitlerowskim w K., jednak lekarze ZUS nie stwierdzili związku między obecnymi dolegliwościami a pobytem w obozie hitlerowskim.

W postępowaniu sądowym dopuszczono dowód z opinii biegłych lekarzy. W ocenie biegłego kardiologa wnioskodawczyni jest trwale całkowicie niezdolna do pracy, jednakże bez związku przyczynowo - skutkowego choroby wieńcowej i zawału serca z dużym urazem, jaki badana przebyła w obozie. Biegły neurolog stwierdził, że aktualne dolegliwości - skargi na bezwład rąk, bóle prawej ręki, okresowe naczyniowe bóle i zawroty głowy, są skutkiem choroby samoistnej, związanej z wiekiem. Z neurologicznego punktu widzenia brak podstaw do orzeczenia długotrwałej niezdolności do pracy w związku z pobytem w obozie koncentracyjnym.

Sąd drugiej instancji dopuścił dodatkowo dowód z opinii biegłych lekarzy sądowych: psychiatry i chirurga ortopedy. Na podstawie opinii Sąd ustalił, że dolegliwości psychiatryczne nie pozostają w związku z pobytem w obozie hitlerowskim w maju 1940 r. Brak jest podstaw do uznania, że krótkotrwały pobyt, w dzieciństwie, w obozie koncentracyjnym należałoby łączyć z obecnie występującymi u ubezpieczonej schorzeniami, uwzględniając w szczególności zdobyte przez ubezpieczoną wykształcenie i późniejszą zawodową pracę umysłową.

Z ortopedycznego punktu widzenia u wnioskodawczyni nie stwierdzono przebytych uszkodzeń układu kostno-stawowego oraz brak jest również danych dotyczących leczenia skutków doznanych urazów i ich następstw. Dolegliwości zgłaszane przez ubezpieczoną, pozostają konsekwencją samoistnej, przewlekłej choroby zwyrodnieniowej, postępującej z upływem czasu. Występująca u wnioskodawczyni całkowita, trwała niezdolność do pracy zarobkowej pozostaje bez związku z pobytem w miejscu odosobnienia. Nie sposób jednocześnie uznać, że obecnie występujące schorzenia o charakterze ortopedycznym mogły pozostawać w związku z pobytem w obozie i przez okres wielu lat nie zostać wykryte.Sąd na podstawie art. 1 ust. 2, art. 2, art. 3, art. 4 ust. 1, art. 12, art. 21 ust. 1 i art. 22 ust. 1 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego uznał, że regulacje te uzależniają nabycie prawa do świadczeń, w tym prawa do renty, od istnienia związku przyczynowego, pomiędzy stwierdzanymi schorzeniami, powodującymi inwalidztwo (aktualnie niezdolność do pracy), a pobytem we wskazanych przez ustawę miejscach odosobnienia, potwierdzonym stosownym zaświadczeniem Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych.

Ubezpieczona przedstawiła stosowne zaświadczenie, potwierdzające, że w maju 1940 r. przebywała w obozie koncentracyjnym w K. Sąd pierwszej instancji w sposób nieuprawniony przyjął zatem, że wnioskodawczyni w obozie tym przebywała w latach 1939-1940.Sąd drugiej instancji stwierdził, że kwestią sporną w sprawie było ustalenie czy stwierdzona u wnioskodawczyni niezdolność do pracy pozostaje w związku przyczynowym z jej pobytem w miejscu odosobnienia tj. pobytem w obozie koncentracyjnym w maju 1940 r. Według Sądu drugiej instancji przeprowadzone w obydwu instancjach postępowanie dowodowe bezsprzecznie wykazało, że obecny stopień sprawności organizmu ubezpieczonej powoduje jej całkowitą niezdolność do pracy jak i niezdolność do samodzielnej egzystencji.

Biegli sądowi - lekarze o odpowiednich specjalnościach z uwagi na schorzenia rozpoznawane u skarżącej, w tym z zakresu neurologii, kardiologii, psychiatrii i ortopedii, jednoznacznie wskazali, że choroby ubezpieczonej, chociaż czynią ją całkowicie niezdolną do pracy, to jednak nie pozostają w związku przyczynowym z miesięcznym pobytem w miejscu odosobnienia (w obozie koncentracyjnym). Wynikają one z ogólnego stanu zdrowia ubezpieczonej i często pozostają związane z normalnym biologicznym zużywaniem się organizmu. Przemawia za tym także okoliczność, iż ubezpieczona po wojnie podjęła naukę oraz pracowała umysłowo.

W tym okresie, a następnie również przez wiele kolejnych lat nie ujawniały się schorzenia, które wiązały się z pobytem ubezpieczonej w obozie koncentracyjnym i ciężkimi warunkami tam panującymi. Dokonana przez biegłych analiza zmian chorobowych nie wykazała istnienia omawianego związku przyczynowego z pobytem w obozie koncentracyjnym. Według Sądu drugiej instancji załączona przez ubezpieczoną do akt sprawy opinia profesora J. K. nie mogła wpłynąć na ostateczny kształt wydanego w sprawie rozstrzygnięcia. Zasadnicze wątpliwości w kwestii uwzględnienia niniejszej opinii, jako dokumentu budzi fakt załączenia wyłącznie jej kserokopii poświadczonej przez nieprofesjonalnego pełnomocnika ubezpieczonej.

Ponadto opiniujący wskazał wyłącznie, że nie można wykluczyć, że zaburzenia występujące u wnioskodawczyni pozostają w związku z pobytem w miejscu odosobnienia. Brak jest przy tym w przedłożonej opinii jakiegokolwiek kategorycznego stanowiska, które mogłoby podważyć bądź poddać w wątpliwość wydane na gruncie przedmiotowej sprawy opinie.Powyższy wyrok Sądu Apelacyjnego wnioskodawczyni zaskarżyła skargą kasacyjną. Skargę oparto na obydwu podstawach kasacyjnych. W ramach pierwszej podstawy (art. 3983 § 1 pkt 1 k.p.c.) zarzucono błędną wykładnię art. 12 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego, co doprowadziło do uznania, że pomiędzy pobytem skarżącej w obozie koncentracyjnym, a późniejszymi schorzeniami chorobowymi i wynikającą z nich niezdolnością do pracy nie ma związku przyczynowo-skutkowego.W ramach podstawy procesowej (art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c.) zarzucono naruszenie: art. 217 k.p.c. w związku z art. 286 k.p.c. przez oddalenie wniosku dowodowego o dopuszczenie dowodu z opinii innego biegłego psychiatry pomimo, że występowały sprzeczności pomiędzy opinią biegłego psychiatry, a dokumentacją medyczną; - art. 227 k.p.c. w związku z art. 278 § 1 k.p.c., art. 286 k.p.c. i art. 232 zdanie drugie k.p.c. oraz art. 391 § 1 k.p.c. przez nieprzeprowadzenie z urzędu dowodu z uzupełniającej opinii powołanych przez Sąd Okręgowy biegłych lekarzy z zakresu kardiologii oraz neurologii oraz przez Sąd Apelacyjny dowodu z uzupełniającej opinii biegłego psychiatry i „alternatywnie” nie przeprowadzenie dowodu z opinii kolejnych biegłych z zakresu kardiologii oraz neurologii, psychiatry.Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu drugiej instancji w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania temu Sądowi lub uchylenie także orzeczenia Sądu pierwszej instancji w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania temu Sądowi, a także o zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 3983 § 3 k.p.c. podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące ustalenia faktów lub oceny dowodów. Oznacza to jednoznaczne określenie funkcji Sądu Najwyższego jako sądu prawa, który rozpoznając skargę kasacyjną w granicach jej podstaw, jest związany z mocy art. 39813 § 2 k.p.c. ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę zaskarżonego orzeczenia. Z tego względu Sąd Najwyższy odniósł wykładnię przepisów do przedstawionego na wstępie stanu faktycznego, obejmującego ustalenie, oparte na treści zaświadczenia Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, że ubezpieczona w maju 1940 r. przebywała w obozie hitlerowskim w K.

W tym zakresie występuje wyraźna dychotomia między twierdzeniami wnioskodawczyni (sugerującymi pobyt w obozie jej rodziny przez sześć miesięcy) a urzędowym dokumentem.W tym zakresie Sąd Najwyższy wziął pod uwagę, że 5 stycznia 1940, w czteropiętrowej fabryce włókienniczej w K. Niemcy utworzyli obóz przesiedleńczy (D. K.). Do obozu kierowano głównie polskie rodziny rolnicze wysiedlane z terenów […], […] i […]. Pierwsze większe transporty osadzono w marcu 1940 roku. Do kwietnia 1941 pobyt w obozie przesiedleńców był względnie krótki, gdyż obóz był punktem etapowym w drodze do Generalnej Guberni.

Warunki pobytu w obozie było bardzo ciężkie, powodujące choroby i częste zgony.W tym kontekście słusznie Sąd Apelacyjny uznał, że wnioskodawczyni nie mogła przebywać w tym obozie od września 1939 r. (jak twierdziła), a jej pobyt jako czteroletniego dziecka wraz rodzicami był tylko w maju 1940 r., co niewątpliwie miało wpływ na rozmiar doznanych dolegliwości. W dniu wyrokowania przez Sąd Apelacyjny wnioskodawczyni miała około 81 lat i liczne choroby związane z wiekiem. Zaburzenia psychiatryczne mogły modyfikować jej wspomnienia z dzieciństwa.Niewątpliwie pobyt wnioskodawczyni w obozie przesiedleńczym w K. można zaliczyć - w myśl art. 3 ust. 2 ustawy z 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego - do okresów działalności równorzędnej z działalnością kombatancką.Art. 12 ust. 1 tej ustawy stanowi, że kombatantom będącym inwalidami wojennymi lub wojskowymi przysługują świadczenia pieniężne i inne uprawnienia przewidziane w przepisach ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin (aktualny jednolity tekst:

Dz.U. z 2017 r., poz. 2193). Wnioskodawczyni mogłaby nabyć prawo do tych świadczeń na podstawie art. 12 ust. 2 pkt 1, zgodnie z którym świadczenia pieniężne i inne uprawnienia przewidziane w przepisach ustawy, o której mowa w ust. 1, przysługują na zasadach określonych w tych przepisach również osobom, które zostały uznane za niezdolne do pracy wskutek niezdolności do pracy pozostającej w związku z pobytem w miejscach, o których mowa w art. 3 i art. 4 ust. 1.Poważnym mankamentem skargi kasacyjnej jest brak wskazania w podstawie materialnej, na podstawie których przepisów ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin przysługuje wnioskodawczyni prawo do renty, co uniemożliwia holistyczną weryfikację subsumcji dokonanej w zaskarżonym wyroku (Sąd Najwyższy rozpoznaje skargę kasacyjną w granicach jej podstaw).

Z tego względu na marginesie tylko można wskazać, że osobom wymienionym w art. 12 ust. 2 pkt 1 ustawy z 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego - świadczenia pieniężne i inne uprawnienia przewidziane w przepisach ustawy o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych przysługują na zasadach określonych w tych przepisach wówczas, gdy w wyniku oceny medycznej zostały zaliczone do jednej z grup inwalidów wskutek inwalidztwa pozostającego w związku z pobytem w miejscach określonych w art. 3 i art. 4 ust. 1 ustawy o kombatantach.

Świadczeniami pieniężnymi, o których stanowi art. 12 ust. 2 tej ustawy, są między innymi przewidziane w art. 2 ustawy o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych renta inwalidzka oraz dodatki do rent. Przepisy obydwu wymienionych ustaw posługują się nieobowiązującymi już pojęciami "inwalidztwo", "inwalida pierwszej grupy" oraz "renta inwalidzka", jednakże z mocy art. 10 ustawy z dnia 28 czerwca 1996 r. o zmianie niektórych ustaw o zaopatrzeniu emerytalnym i ubezpieczeniu społecznym (Dz.U. nr 100, poz. 461) od dnia 1 września 1997 r. przez określenia te należy odpowiednio rozumieć: "niezdolność do pracy", "całkowitą niezdolność do pracy i niezdolność do samodzielnej egzystencji" oraz "rentę z tytułu niezdolności do pracy".

Prowadzi to do wniosku, że do nabycia świadczeń na podstawie ustawy o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych, konieczne jest spełnienie warunku związku niezdolności do pracy z pobytem w miejscach określonych w art. 3 i art. 4 ust. 1 ustawy o kombatantach (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 lutego 2009 r., II UK 221/08, OSNP 2010 nr 19-20, poz. 242). W tym aspekcie Sąd w zaskarżonym wyroku dokonał analizy opinii czterech biegłych lekarzy. Żadna z tych opinii nie wskazywała związku obecnie stwierdzonej całkowitej niezdolności do pracy z pobytem w obozie przesiedleńczym w K.Skarga kasacyjna sugeruje konieczność uzupełnienia postępowania dowodowego, wskazując na paralelną opinię prof. J.

K., która jednak w sposób nieuzasadniony oparta została na paradygmacie sześciomiesięcznego pobytu wnioskodawczyni w obozie przesiedleńczym w K., podczas gdy faktycznie pobyt ten trwał około miesiąca. Ponadto w wywiadzie lekarskim skarżąca podała przesłuchania, bicie i śmierć dziadka, podczas, gdy dwa lata wcześniej w pismach do sądu twierdziła, że została pobita wraz z babcią i była świadkiem śmierci babci.Zdaniem Sądu Najwyższego nie występuje potrzeba uzupełniania postępowania dowodowego na podstawie art. 286 k.p.c. w związku z art. 217 k.p.c., gdy nieusuwalne obecnie synalagmatyczne dywergencje, wynikające z wyjaśnień wnioskodawcy i dokumentów urzędowych, uniemożliwiają korelowanie opinii biegłych sądowych prywatną opinią lekarza, determinowaną nieprawdziwymi relacjami ubezpieczonego.Przepis art. 286 k.p.c. nie przewiduje obowiązku uzupełnienia już sporządzonej opinii czy to na piśmie, czy też w formie ustnej do protokołu rozprawy w każdym wypadku.

Obowiązek taki powstaje wówczas, kiedy sformułowania opinii nie są na tyle jasne i jednoznaczne, aby pozwalały na dokonanie na jej podstawie stanowczych ustaleń (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 kwietnia 2017 r., w sprawie III UK 96/16, LEX nr 2352149), jednak sytuacja taka nie powstała w niniejszym postępowaniu. Prawo materialne wyznacza, jakie postępowanie było w sprawie konieczne do wyjaśnienia spornych okoliczności i czy przedmiotem dowodu były fakty mające dla rozstrzygnięcia sprawy istotne znaczenie (art. 217 § 3 i 227 k.p.c.); wskazane wyżej braki w materialnej podstawie skargi kasacyjnej uniemożliwiają pełne odniesienie się do zarzutów procesowych.Z tych względów skarga kasacyjna podlega oddaleniu na podstawie art. 39814 k.p.c.