I UK 120/04 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 20 stycznia 2005 r.

I UK 120/04

Złożenie wniosku o przyznanie prawa do emerytury z tytułu osiągnięcia

wieku emerytalnego wynoszącego 60 lat, przez kobietę, która ma ustalone decyzją organu rentowego prawo do emerytury z tytułu osiągnięcia wieku 55 lat,

powoduje, że organ rentowy nie rozstrzyga w sprawie zakończonej ostateczną

decyzją, lecz w nowej sprawie z zakresu ubezpieczenia społecznego.

Przewodniczący SSN Józef Iwulski, Sędziowie SN: Andrzej Wasilewski,

Andrzej Wróbel (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 20 stycznia 2005 r.

sprawy z wniosku Teresy R. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w B. o emeryturę, na skutek kasacji organu rentowego od wyroku Sądu

Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 11 marca 2004 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

Uzasadnienie

Teresa R. (urodzona 15 grudnia 1942 r.) zgłosiła dnia 20 stycznia 2003 r. do

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w B. wniosek o emeryturę.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w B. decyzją z dnia 24 stycznia

2003 r. umorzył postępowanie w sprawie przyznania emerytury jako bezprzedmiotowe, ponieważ emerytura została przyznana wnioskodawczyni decyzją z 20 stycznia

1998 r.

W odwołaniu od powyższej decyzji Teresa R. wnosiła o jej zmianę i przyznanie jej pełnej emerytury w związku z ukończeniem 60 roku życia i przyjęciem do jej

obliczenia aktualnej kwoty bazowej obowiązującej w dacie złożenia wniosku. Podnosiła, że pobiera świadczenie rentowe oraz że organ rentowy nie uwzględnił jej 10 lat

pracy w gospodarstwie rolnym rodziców od 16 roku życia.

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Suwałkach wyrokiem

z 12 sierpnia 2003 r. [...] oddalił odwołanie. Z ustaleń Sądu wynika, że wnioskodawczyni od sierpnia 1992 r. pobiera rentę, której wysokość naliczono z uwzględnieniem

wskaźnika wysokości podstawy wymiaru 88,98% i obowiązującej wówczas kwotą bazowej. Decyzją z 20 stycznia 1998 r., uwzględniając wniosek o emeryturę, przyznana

została wnioskodawczyni emerytura od 15 grudnia 1997 r., której wypłata została

zawieszona, jako że świadczenie rentowe było wyższe. Zdaniem Sądu wnioskodawczyni nie przedstawiła żadnych dowodów do przeliczenia wysokości należnej jej

emerytury na podstawie art. 21 i art.111 ust.1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Do nabycia prawa do emerytury wnioskodawczyni wykazała wymagane okresy

składkowe i nieskładkowe, a zatem nie zachodzi potrzeba ich uzupełnienia okresami

pracy w gospodarstwie rolnym na podstawie art. 10 ust. 1 i 2 ustawy o emeryturach i

rentach. Zdaniem Sądu skoro decyzja ZUS z dnia 20 stycznia 1998 r. o przyznaniu

wnioskodawczyni emerytury jest prawomocna, to decyzja o umorzeniu postępowania

jest prawidłowa i roszczenia wnioskodawczyni podlegają oddaleniu.

W apelacji od powyższego wyroku Teresa R. wnosiła o jego zmianę i przyznanie jej emerytury w związku z ukończeniem wieku emerytalnego i obliczenie jej wysokości przy uwzględnieniu aktualnej kwoty bazowej.

Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku wyrokiem z 11 marca 2004 r. [...] zmienił zaskarżony wyrok i poprzedzającą go decyzję

organu rentowego z 24 stycznia 2003 r. i przyznał Teresie R. emeryturę poczynając

od 1 stycznia 2003 r. Sąd drugiej instancji stwierdził, że emerytura która została

przyznana wnioskodawczyni decyzją ZUS z 20 stycznia 1998 r. na podstawie art. 27

ustawy z 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin

(Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.), była tzw. emeryturą wcześniejszą. Obecne natomiast

roszczenie wnioskodawczyni dotyczy przyznania jej pełnej emerytury wobec ukończenia 60 lat życia. Podstawą prawną tego roszczenia jest art. 27 ustawy z dnia 17

grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych

(Dz.U. Nr 162, poz.1118 ze zm.). Sąd Apelacyjny podniósł, że prawomocna decyzja

organu rentowego nie ma powagi rzeczy osądzonej, a uprawnienie do jej zmiany wynika z przepisów rozdziału 3 działu VIII ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Sprawa niniejsza nie dotyczy jednak zmiany decyzji z 20 stycznia 1998 r. lecz przyznania wnioskodawczyni tzw. pełnej emerytury.

Należy zwrócić uwagę - według Sądu Apelacyjnego - że zarówno ustawa z 14

grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin, jak i obecnie

obowiązująca ustawa z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS, operują

jednym pojęciem „emerytura" ustanawiając prawo do niej po spełnieniu różnych warunków. Powyższe nie może jednak oznaczać, że osoba, która nabyła prawo do tzw.

emerytury niepełnej lub tzw. emerytury wcześniejszej po spełnieniu warunków określonych w art. 27 ustawy o emeryturach i rentach, nie może nabyć prawa do emerytury pełnej.

Od powyższego wyroku Sądu Apelacyjnego kasację wniósł organ rentowy,

zaskarżając wyrok w całości i zarzucając: rażące naruszenie przepisów prawa materialnego, a w szczególności art. 27 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i

rentach z FUS poprzez przyznanie po raz drugi odwołującej prawa do emerytury na

podstawie tego przepisu w sytuacji, gdy wnioskodawczyni ma przyznaną emeryturę

prawomocną decyzją z dnia 20 stycznia 1998 r. na podstawie art. 27 ustawy z 14

grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników ich rodzin. Jako okoliczności uzasadniające rozpoznanie niniejszej kasacji organ rentowy wskazał, że zaskarżone orzeczenie rażąco narusza prawo materialne - art. 27 ustawy z 17 grudnia

1998 r. o emeryturach i rentach z FUS, wskazane w granicach zaskarżenia. Zdaniem

ZUS w sprawie nie ma znaczenia na podstawie jakiego przepisu ustawy emerytura

została przyznana. Wnioskodawczyni nie miała prawa do emerytury niepełnej (tak jak

twierdził to Sąd Apelacyjny). Uzyskała prawo do emerytury z tytułu zbliżonego wieku

emerytalnego, tj. 55 lat życia (w przypadku kobiety) i 30 lat zatrudniania. Świadczenie naliczono w pełnej wysokości. Zarówno ustawa z 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin, jak i ustawa z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS nie przewidują możliwości ustalenia prawa do emerytury po

raz drugi. Wykonanie wyroku Sądu Apelacyjnego doprowadziłoby do paradoksalnej

sytuacji, w której jednej i tej samej osobie dwukrotnie przyznano by prawo do emerytury i dwa razy wyliczono jej wysokość. Organ rentowy uważa, iż zamiarem ustawodawcy nie było doprowadzenie do takich sytuacji. Ponadto okolicznościami uzasadniającymi rozpoznanie kasacji jest również interes publiczny, reprezentowany

przez ZUS, który polega na konieczności stosowania jednolicie prawa, aby w sprawach dotyczących podobnych stanów faktycznych nie zapadały sprzeczne ze sobą

wyroki.

Wskazując na powyższą podstawę kasacji wniesiono o zmianę zaskarżonego

wyroku Sądu Apelacyjnego w całości i oddalenie odwołania wnioskodawczyni od decyzji ZUS z dnia 24 stycznia 2003 r.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W rozpoznawanej sprawie jest niesporne, że decyzją Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych z dnia 20 stycznia 1998 r. przyznano wnioskodawczyni prawo do emerytury na podstawie art. 27 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu

emerytalnym pracowników i ich rodzin, który stanowił, że „pracownik, który nie osiągnął wieku emerytalnego określonego w art. 26 ust. 1 pkt 1, może przejść na emeryturę: 1) kobieta - po osiągnięciu wieku 55 lat, jeżeli ma 30-letni okres zatrudnienia

albo jeżeli ma 20-letni okres zatrudnienia i zaliczona została do I lub II grupy inwalidów.” Jest zatem oczywiste, że wnioskodawczyni, jako urodzona w 1942 r. nie mogła

nabyć w tym czasie prawa do emerytury na podstawie art. 26 pkt 1 tej ustawy, ponieważ nie spełniała jednego warunku przewidzianego w tym przepisie, a mianowicie

nie „osiągnęła wieku emerytalnego wynoszącego 60 lat.”

Niesporne jest również, że wnioskodawczyni osiągnęła wiek emerytalny wynoszący 60 lat w dniu 15 grudnia 2002 r., a zatem pod rządem ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz że

dnia 20 stycznia 2003 r. złożyła wniosek do organu rentowego o przyznanie jej prawa

do emerytury z tytułu osiągnięcia tego wieku emerytalnego, a więc podstawą prawną

jej roszczenia jest przepis art. 27 pkt 1 tej ustawy stanowiący, że ubezpieczonym

urodzonym przed dniem 1 stycznia 1949 r. przysługuje emerytura, jeżeli spełnili łącznie następujące warunki: 1) osiągnęli wiek emerytalny wynoszący co najmniej 60 lat

dla kobiet i co najmniej 65 lat dla mężczyzn; 2) mają okres składkowy i nieskładkowy

wynoszący co najmniej 20 lat dla kobiet i 25 lat dla mężczyzn. Należy ponadto

stwierdzić, że wnioskodawczyni, której prawo do emerytury z tytułu osiągnięcia wieku

55 lat zostało ustalone na podstawie art. 27 ust. 1 pkt 1 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin, zachowała prawo do tej tzw. wcześniejszej emerytury na zasadach określonych w art. 180 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, po wejściu w życie tej ustawy.

W rozpoznawanej sprawie jest sporne, czy kobieta, która miała ustalone

prawo do emerytury z tytułu osiągnięcia wieku niższego niż wiek emerytalny, może

skutecznie domagać się przyznania jej prawa do emerytury po osiągnięciu wieku

emerytalnego wynoszącego co najmniej 60 lat. W czasie obowiązywania ustawy o

zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin w orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalił się prawidłowy pogląd, że po ustaleniu prawa do wcześniejszej emerytury istnieje podstawa do ustalania prawa do emerytury - na podstawie art. 26

ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin - po osiągnięciu przez

osobę zainteresowanego określonego w tym przepisie wieku emerytalnego (uchwała

z dnia 12 maja 1993 r., II UZP 2/93, OSNCP 1993 nr 12, poz. 220; wyrok z dnia 17

kwietnia 1998 r., II UKN 607/97, OSNAPiUS 1999 nr 7, poz. 255 - notka). Sąd Najwyższy rozważając relacje między przepisem art. 26 i 27 tej ustawy uznał, że po

pierwsze -„artykuł 27 ustawy o z.e.p., podobnie jak przepis art. 28 tej ustawy, jest

przepisem szczególnym w stosunku do art. 26 tejże ustawy. Odnosi się on bowiem

do tych pracowników, którzy legitymują się długoletnim stażem pracy, ale nie mogą

otrzymać emerytury na podstawie art. 26 ustawy o z.e.p., gdyż nie osiągnęli wieku

emerytalnego określonego w ust. 1 pkt 1 tego przepisu (mężczyźni - 65 lat, kobiety 60 lat).”; po drugie - „z dniem spełnienia wszystkich warunków wymienionych w art.

26 ustawy o z.e.p. pracownik z mocy prawa nabywa prawo do emerytury na warunkach określonych tym przepisem, do organu zaś należy tylko wydanie decyzji stwierdzającej nabycie tego prawa. Jest to prawo podmiotowe każdego pracownika (byłego

pracownika), niezależnie od tego, czy pobiera on wcześniejszą emeryturę, przyznaną

mu z mocy przepisów szczególnych.”; po trzecie - „przyznanie pracownikowi wcześniejszej emerytury w sytuacji, gdy nie może on otrzymać emerytury na podstawie

art. 26 ustawy o z.e.p. tylko z powodu nieosiągnięcia jeszcze powszechnego wieku

emerytalnego nie może dezawuować jego prawa do ustalenia emerytury z mocy tego

przepisu - z chwilą osiągnięcia wieku. Żaden przepis ustawy o z.e.p. nie zawiera takiego zakazu, ani też nie daje podstawy do wyprowadzenia wniosku o istnieniu zakazu przyznania emerytury na podstawie art. 26 ustawy o z.e.p. w miejsce pobieranej

wcześniejszej emerytury.”

Poglądy te zachowują aktualność w obecnie obowiązującym stanie prawnym.

Przepis art. 29 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, podobnie jak przepis art. 27 ust. 1 pkt 1 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym

pracowników i ich rodzin, przewiduje, że ubezpieczeni urodzeni przed dniem 1 stycznia 1949 r., będący pracownikami, którzy nie osiągnęli wieku emerytalnego określonego w art. 27 pkt 1, mogą przejść na emeryturę: 1) kobieta - po osiągnięciu wieku

55 lat, jeżeli ma co najmniej 30-letni okres składkowy i nieskładkowy albo jeżeli ma

co najmniej 20-letni okres składkowy i nieskładkowy oraz została uznana za całkowicie niezdolną do pracy. Niezależnie od wątpliwości, co do trafności określeń używanych w stosunku do tej instytucji prawnej ( prawo do wcześniej emerytury, prawo do

niepełnej emerytury, prawo do emerytury z tytułu „zbliżonego” wieku emerytalnego)

jest oczywiste, że prawo do tej emerytury przysługuje kobietom, które nie osiągnęły

wieku emerytalnego, lecz wiek niższy od tego wieku, wynoszący co najmniej 55 lat.

Nie ulega również wątpliwości, że powyższy przepis stanowi materialnoprawną podstawę roszczenia kobiety, która - jak wnioskodawczyni - spełnia wymienione w nim

przesłanki dotyczące wieku oraz okresów składkowych i nieskładkowych, o ustalenie

prawa do emerytury przez organ rentowy, a tym samym kształtuje przedmiot postępowania przed tym organem, które zostało wszczęte wnioskiem osoby uprawnionej

(ubezpieczonej). Należy zatem przyjąć, że przedmiotem postępowania administracyjnego jest w tym wypadku sprawa o przyznanie emerytury z tytułu osiągnięcia wieku

55 lat, co z kolei prowadzi do wniosku, że decyzja organu rentowego rozstrzyga

sprawę przyznania prawa do emerytury z tego tytułu, nie zaś sprawę przyznania

prawa do emerytury z tytułu osiągnięcia wieku emerytalnego. Z treści przepisu art. 27

pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych wynika

bowiem jednoznacznie, że wiekiem emerytalnym dla kobiet nie jest wiek wynoszący

55 lat, lecz wiek wynoszący co najmniej 60 lat.

W rozpoznawanej sprawie jest niesporne, że wnioskodawczyni miała ustalone

prawo do emerytury na tej podstawie, że osiągnęła wiek 55 lat. W ocenie Sądu Najwyższego, nie stwarza to przeszkody do przyznania ubezpieczonej prawa do emerytury z tytułu osiągnięcia wieku emerytalnego wynoszącego co najmniej 60 lat. W

aspekcie materialnoprawnym jest bowiem oczywiste, że podstawą prawną żądania

ubezpieczonej nie jest przepis, na podstawie którego przyznano jej prawo do emerytury z tytułu osiągnięcia 55 lat, lecz przepis art. 27 ustawy o emeryturach i rentach

z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, który stanowi, podobnie jak art. 26 ustawy o

zabezpieczeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin, że ubezpieczonym urodzonym przed dniem 1 stycznia 1949 r. przysługuje emerytura, jeżeli spełnili łącznie następujące warunki: 1) osiągnęli wiek emerytalny wynoszący co najmniej 60 lat dla

kobiet i co najmniej 65 lat dla mężczyzn; 2) mają okres składkowy i nieskładkowy

wynoszący co najmniej 20 lat dla kobiet i 25 lat dla mężczyzn. Prawo do emerytury z

tytułu osiągnięcia wieku emerytalnego nie jest tożsame przedmiotowo z prawem do

emerytury z tytułu osiągnięcia wieku wynoszącego 55 lat, bowiem po pierwsze - podstawy prawne tych roszczeń są różne, po drugie - przesłanki nabycia prawa do tych

roszczeń są odmienne, jeśli chodzi o wymagany wiek. Są to zatem dwa odrębne

świadczenia emerytalne w rozumieniu art.95 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, które podlegają odmiennym reżimom prawnym, na

przykład w zakresie zawieszania lub zmniejszania prawa do tych świadczeń (art. 103

ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych). Jeżeli

zatem kobieta, która ma ustalone decyzją organu rentowego prawo do emerytury z

tytułu osiągnięcia wieku 55 lat, wnosi o przyznanie jej prawa do emerytury z tytułu

osiągnięcia wieku emerytalnego wynoszącego 60 lat, to organ rentowy rozpatrujący

ten wniosek nie rozstrzyga w sprawie załatwionej uprzednio ostateczną decyzją organu rentowego, lecz w nowej sprawie z zakresu ubezpieczenia społecznego. Przyznanie prawa do emerytury na podstawie art. 26 ustawy o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych osobie, która ma ustalone prawo do emerytury

z tytułu osiągnięcia wieku wynoszącego 55 lat, nie oznacza więc, że osoba ta ma

prawo do dwóch świadczeń emerytalnych lub że osobie tej - jak błędnie twierdzi organ rentowy - ustalono prawo do emerytury po raz drugi.

Biorąc powyższe pod rozwagę, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.