I PZP 64/93 · Sąd Najwyższy

Uchwała Składu Siedmiu Sędziów Sądu Najwyższego

z dnia 14 kwietnia 1994 r.

I PZP 64/93

Przewodniczący: Prezes SN Jan Wasilewski, Sędziowie SN: Antoni Filcek, Józef

Iwulski (współsprawozdawca), Krzysztof Kolasiński, Maria Mańkowska, Jadwiga

Skibińska-Adamowicz (sprawozdawca), Sędzia SA: Kazimierz Jaśkowski

Sąd Najwyższy, przy udziale prokuratora Iwony Kaszczyszyn, po rozpoznaniu na

posiedzeniu niejawnym w dniu 14 kwietnia 1994 r., wniosku Komisji Krajowej NSZZ

"Solidarność" skierowanego przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego do

rozpoznania przez skład siedmiu sędziów Izby Administracyjnej, Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych Sądu Najwyższego o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na

następujące zagadnienie prawne:

"Czy obowiązujący, do czasu zawarcia układu zbiorowego pracy dla nauczycieli,

art. 42 ust. 6 Karty Nauczyciela w brzmieniu ustawy z dnia 26.01.1982 r. (Dz. U. Nr 3,

poz. 19) uzasadnia zobowiązanie nauczyciela do zwiększonego wymiaru zajęć

dydaktycznych bez uznawania ich za pracę w godzinach ponadwymiarowych, jeżeli

plan zajęć w okresach późniejszych danego roku szkolnego nie przewiduje wyczerpania

obowiązującego tego nauczyciela wymiaru zajęć?"

p o d j ą ł następującą uchwałę:

Obowiązujący do czasu zawarcia układu zbiorowego pracy dla nauczycieli

art. 42 ust. 6 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela (Dz. U. Nr 3,

poz. 19 ze zm.) uzasadnia zobowiązanie nauczyciela do zwiększonego wymiaru

zajęć dydaktycznych bez uznania ich za pracę w godzinach ponadwymiarowych

zarówno wtedy, gdy według planu zajęć we wcześniejszym okresie czas pracy

nauczyciela nie wyczerpywał obowiązującego tego nauczyciela wymiaru zajęć

dydaktycznych, jak i wówczas, gdy według planu zajęć we wcześniejszym okresie

nauczyciel nauczał w odpowiednio większej liczbie godzin niż obowiązujący go

wymiar godzin zajęć dydaktycznych.

Uzasadnienie

Komisja Krajowa NSZZ "Solidarność" powołując się na art. 22 ust. 2 ustawy z

dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych (Dz. U. Nr 55, poz. 234) wniosła o

podjęcie przez Sąd Najwyższy uchwały zawierającej odpowiedź na zagadnienie prawne

przytoczone w komparycji uchwały.

Przyczyną zgłoszenia przedmiotowego wniosku jest rozbieżność, jaka - zdaniem

Komisji Krajowej NSZZ "Solidarność" - istnieje między art. 42 ust. 6 Karty Nauczyciela a

wykładnią Ministerstwa Edukacji Narodowej zawartą w piśmie z dnia [...] skierowanym

do kuratorów oświaty i wychowania. Z art. 42 ust. 6 Karty Nauczyciela bowiem wynika,

że jeżeli ustalony plan zajęć w pewnych okresach roku szkolnego nie wyczerpywał

obowiązującego tego nauczyciela wymiaru godzin zajęć dydaktycznych, obowiązkiem

nauczyciela jest nauczanie w odpowiednio większej liczbie godzin w innych okresach

danego roku szkolnego, a pracy wykonywanej zgodnie z tak ustalonym planem zajęć

nie traktuje się jako pracy w godzinach ponadwymiarowych. Tymczasem wykładnia

Ministerstwa Edukacji Narodowej zniekształciła brzmienie wymienionego przepisu

zastępując czas przeszły "nie wyczerpywał" czasem teraźniejszym "nie wyczerpuje", co

powoduje zwiększenie wymiaru zajęć w danym, wcześniejszym okresie roku szkolnego

bez dodatkowego wynagrodzenia i iluzoryczne zmniejszenie wymiaru zajęć w późniejszych okresach - właśnie po to, by nie płacić wynagrodzenia za pracę w godzinach

ponadwymiarowych.

Komisja Krajowa NSZZ "Solidarność" nie zgadza się z powyższą wykładnią art.

42 ust. 6 Karty Nauczyciela, gdyż posłużenie się przez ustawodawcę czasem przeszłym

"nie wyczerpywał" pozwala obciążyć nauczyciela zwiększonym wymiarem godzin bez

traktowania ich jako godziny ponadwymiarowe tylko wtedy, gdy wcześniej liczba godzin

dydaktycznych (wychowawczych) była mniejsza niż tygodniowy obowiązkowy wymiar

godzin. Użycie czasu przeszłego nie pozwala natomiast na sytuację odwrotną.

Sąd Najwyższy rozpoznając przedstawione zagadnienie prawne zważył, co

następuje:

Analiza przepisów rozdziału 6 pod nazwą "Warunki pracy i wynagrodzenie"

ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela w pierwotnym brzmieniu (Dz. U. Nr

3, poz. 19) wykazuje, że wymiar czasu pracy nauczyciela, określony w ustawie jako

"tygodniowa liczba godzin obowiązkowego wymiaru zajęć dydaktycznych

(wychowawczych)", zależy od zajmowanego stanowiska i rodzaju szkoły. Z art. 42 ust. 1

wynika, że - na przykład - nauczycieli przedszkoli i innych placówek przedszkolnych

pracujących z grupami dzieci 6-letnich obowiązuje 22 godzinny tygodniowy wymiar

czasu pracy, dla nauczycieli przedszkoli pracujących z innymi dziećmi wymiar ten

wynosi 25 godzin tygodniowo, zaś nauczyciele szkół podstawowych i liceów

ogólnokształcących są obowiązani pracować 18 godzin tygodniowo.

Tygodniowa liczba godzin obowiązkowego wymiaru zajęć dydaktycznych lub

wychowawczych określana jest jako tzw. pensum, zaś czas pracy powyżej tego

wymiaru stanowi w myśl art. 35 ust. 3 Karty Nauczyciela pracę w godzinach

ponadwymiarowych. Warunkiem zapłaty wynagrodzenia za pracę powyżej tego

wymiaru jak za godziny ponadwymiarowe jest ujęcie godzin ponadwymiarowych w

planie organizacyjnym szkoły. Art. 35 ust. 4 ustawy stanowi jednoznacznie, że za

godziny ponadwymiarowe przysługuje nauczycielowi wynagrodzenie według stawki

osobistego zaszeregowania z uwzględnieniem niektórych dodatków, jeżeli są one ujęte

w planie organizacyjnym szkoły i gdy zostały przydzielone nauczycielowi w tymże

planie.

W odróżnieniu od godzin ponadwymiarowych Karta Nauczyciela przewiduje w

art. 35 ust. 5 "godziny doraźnych zastępstw", którymi są efektywnie przepracowane

przez nauczyciela godziny dydaktyczne, wychowawcze lub opiekuńcze, przekraczające

obowiązujący nauczyciela wymiar czasu pracy i opłacane według stawki godziny

ponadwymiarowej, lecz które nie są traktowane przez ustawę jako godziny

ponadwymiarowe. Z porównania ust. 4 z ust. 5 art. 35 Karty Nauczyciela wyraźnie

wynika, że praca w godzinach ponadwymiarowych musi być z góry przewidziana i ujęta

w planie organizacyjnym szkoły na dany rok szkolny. Również w tymże planie następuje

jej przydzielenie konkretnemu nauczycielowi. Natomiast godziny doraźnych zastępstw jak wskazuje na to użyte wyrażenie - nie są zamieszczone w wymienionym planie, gdyż

nie da się ich z góry przewidzieć. Występują one w sytuacjach nagłych, awaryjnych, w

szczególności gdy istnieje potrzeba zastępstwa innego nauczyciela spowodowana jego

chorobą lub inną przyczyną.

Przy omawianiu niektórych wyrażeń użytych w ustawie celowe i niezbędne dla

dalszych rozważań jest także wyjaśnienie pojęć "plan organizacyjny szkoły" (art. 35 ust.

4) i "plan zajęć" (art. 42 ust. 6).

Plan organizacyjny szkoły jest to dokument, który określa organizację szkoły w

danym roku szkolnym, a więc liczbę zatrudnionych nauczycieli i liczbę uczniów, łączną

liczbę godzin dydaktycznych, liczbę godzin dla danego przedmiotu, przydział godzin

konkretnemu nauczycielowi, przydział godzin ponadwymiarowych, zajęcia

nadobowiązkowe (np. reedukacja). W tym więc dokumencie następuje przydzielenie

konkretnemu nauczycielowi godzin ponadwymiarowych, których potrzeba wynika, na

przykład, z urlopu wychowawczego innego nauczyciela, urlopu dla poratowania zdrowia

itp. Plan organizacyjny szkoły jest sporządzany z góry na następny rok szkolny w maju

danego roku szkolnego. Natomiast plan zajęć jest to tygodniowy rozkład godzin

przydzielonych nauczycielom. Plan zajęć jest opracowywany na cały rok na podstawie

planu organizacyjnego szkoły, z możliwością zmiany w semestrze. W szczególności

plan zajęć pokazuje imienny przydział godzin konkretnemu nauczycielowi w konkretnej

klasie z konkretnego przedmiotu. Wynika z niego też, czy dla danego nauczyciela jest

przewidziany w danym semestrze ustawowy wymiar czasu pracy (pensum), zaś w

sytuacji, gdy nauczyciel wykonuje pracę w pełnym wymiarze godzin, z planu wynika

ponadto, w jaki sposób pod względem obciążenia czasowego będzie on realizował

program w przydzielonych mu klasach w poszczególnych okresach roku szkolnego.

Inaczej mówiąc - z planu zajęć powinny wynikać okoliczności, o których stanowi art. 42

ust. 6 Karty Nauczyciela.

Art. 42 ust. 6 Karty Nauczyciela ma następującą treść: "Nauczyciel, dla którego

ustalony plan zajęć w pewnych okresach roku szkolnego nauki nie wyczerpywał

obowiązującego tego nauczyciela wymiaru zajęć dydaktycznych, powinien nauczać w

odpowiednio większej liczbie godzin w innych okresach danego roku szkolnego. Praca

wykonywana zgodnie z tak ustalonym planem zajęć nie jest pracą w godzinach

ponadwymiarowych".

Na podstawie wymienionych wyżej przepisów i wyjaśnienia zawartych w nich

pojęć można więc sformułować tezę natury ogólnej, iż pracą w godzinach

ponadwymiarowych nie jest w każdym przypadku praca przekraczająca tygodniowy

obowiązkowy wymiar zajęć dydaktycznych lub wychowawczych. Karta Nauczyciela

postanowiła bowiem, że nie jest pracą w godzinach nadliczbowych ani praca w

godzinach doraźnych zastępstw (art. 35 ust. 5), ani praca przekraczająca wprawdzie

tygodniowy obowiązkowy wymiar zajęć, lecz następująca po okresie wykonywania

pracy w wymiarze niższym niż pensum (art. 42 ust. 6), jeżeli taki rozkład pracy

przewiduje plan zajęć. Pracą w godzinach ponadwymiarowych jest natomiast praca

przekraczająca obowiązujący nauczyciela wymiar, przydzielona w planie

organizacyjnym szkoły na zasadach określonych w art. 35 ust. 1 Karty Nauczyciela, to

znaczy między innymi w wymiarze nie przekraczającym 1/4 obowiązującego

nauczyciela tygodniowego wymiaru zajęć, a za zgodą nauczyciela - w wymiarze nie

przekraczającym 1/2 tygodniowego obowiązującego go wymiaru zajęć. Przydzielenie

nauczycielowi pracy w godzinach ponadwymiarowych w planie organizacyjnym szkoły

oraz w planie zajęć sprawia, że - zgodnie z art. 39 ust. 3 zdanie 2 ustawy - wraz z

upływem miesiąca powstaje po stronie szkoły obowiązek wypłacenia wynagrodzenia za

nie. W takiej więc sytuacji nie powstanie (nie powinien powstać) problem, jak traktować

te godziny, w szczególności, czy można je zaliczyć na poczet ewentualnego niedoboru

godzin w późniejszym lub wcześniejszym okresie roku szkolnego. Określenie bowiem

charakteru pracy w godzinach przekraczających obowiązkowy tygodniowy wymiar zajęć

jako pracy ponadwymiarowej i przydzielenie jej nauczycielowi w planie organizacyjnym

szkoły oraz w planie zajęć sprawia, że szkoła musi płacić za nie wynagrodzenie

miesięcznie z dołu, bez możliwości manipulowania tymi godzinami w razie

niewyczerpania przez nauczyciela w pewnych okresach roku szkolnego

obowiązującego go pensum. Rozliczenie natomiast tej pracy następuje w okresach

tygodniowych.

Powracając do art. 42 ust. 6 Karty Nauczyciela trzeba stwierdzić, że przepis ten

nie dotyczy w ogóle godzin ponadwymiarowych, ani sytuacji, gdy w zatrudniającej

nauczyciela szkole nie ma on ustawowego wymiaru zajęć dydaktycznych. Wtedy

bowiem zgodnie z art. 22 tej Karty nauczyciel otrzymuje wynagrodzenie za odpowiednią

część etatu.

Wskazany przepis art. 42 ust. 6 dotyczy sytuacji, gdy dla nauczyciela jest

przewidziana i przydzielona praca w obowiązkowym wymiarze zajęć, lecz realizowanie

programu nauki wymaga, by w pewnych okresach roku szkolnego tygodniowy wymiar

zajęć dydaktyczno-wychowawczych był większy od obowiązkowego, a w pewnych

okresach - mniejszy. Jest to więc szczególnego rodzaju system równoważenia czasu

pracy, którego cechą jest rozliczenie czasu pracy nauczyciela w okresie roku

szkolnego.

Według art. 142 kodeksu pracy przy pracach z częściowym pozostawaniem w

pogotowiu pracy dopuszczalne jest wprowadzenie w poszczególnych dniach i

tygodniach dłuższego czasu pracy, niż to wynika z art. 129 k.p., jeżeli jest on

wyrównywany skróceniem czasu pracy w innych dniach lub tygodniach w okresie nie

przekraczającym jednego miesiąca. Przepis ten w orzecznictwie sądowym rozumiany

był tak, że nie ma znaczenia kolejność występowania okresów skróconego i

wydłużonego czasu pracy, w związku z czym warunkiem wydłużenia czasu pracy w

poszczególnych dniach i tygodniach nie jest uprzednie jego skrócenie. Istota

równoważnych norm czasu pracy polega bowiem na tym, że wyrównanie wydłużonego

czasu pracy w pewnym okresie następuje poprzez jego skrócenie w innym okresie i

odwrotnie - skrócenie czasu pracy we wcześniejszym okresie wymaga jego

uzupełnienia wydłużonym czasem pracy w późniejszym okresie.

Krajowa Komisja NSZZ "Solidarność" jest zdania, że według art. 42 ust. 6

dopuszczalne jest wydłużenie obowiązkowego tygodniowego wymiaru zajęć

nauczyciela tylko wtedy, gdy wcześniej miało miejsce jego skrócenie, tj. niewyczerpanie

pensum, a więc wyrównanie skróconego wymiaru zajęć wymiarem wydłużonym, ale nie

odwrotnie. Zasadniczym argumentem dla tej tezy jest użycie przez ustawodawcę czasu

przeszłego "plan zajęć... nie wyczerpywał" w odniesieniu do obowiązującego danego

nauczyciela wymiaru zajęć dydaktycznych. Zwrot "nie wyczerpywał" oznacza bowiem -

zdaniem składającego wniosek o wykładnię - określone następstwo zdarzeń w czasie.

Wobec tego, jeżeli najpierw nauczyciel wykonywał pracę w wymiarze przekraczającym

jego pensum, a potem dopiero w wymiarze mniejszym niż pensum, to taki stan rzeczy

jest równoznaczny z wykonywaniem pracy w godzinach ponadwymiarowych w okresie

wcześniejszym, za którą należy się wynagrodzenie przewidziane w art. 35 ust. 4 Karty

Nauczyciela.

Pobieżna lektura art. 42 ust. 6 Karty Nauczyciela nasuwa rzeczywiście wniosek

zgodny z poglądem zawartym w uzasadnieniu przedstawionego zagadnienia prawnego.

Jednak wnikliwsza analiza tego przepisu prowadzi do odmiennego stanowiska.

Przede wszystkim ustawodawca w art. 42 ust. 6 zdanie 1 mówiąc o niewyczerpaniu przez nauczyciela obowiązkowego wymiaru zajęć "w pewnych okresach

roku szkolnego", nie określa tych okresów ani jako wcześniejsze, ani jako późniejsze.

Stanowi tylko, że jeżeli "w pewnych okresach roku szkolnego" nauczyciel nie miał

pensum, gdyż tak przewidywał plan zajęć, to "w innych okresach" danego okresu

szkolnego powinien nauczać w odpowiednio większym wymiarze. Brak zatem w

przepisie określeń uściślających chronologię tych okresów nie pozwala na przyjęcie, że

z woli ustawodawcy jedne są wcześniejsze, a drugie późniejsze. Z art. 42 ust. 6 zdanie

1 Karty Nauczyciela wynika jedynie to, że plan zajęć powinien przewidzieć okresy pracy

w ciągu roku szkolnego, w których wymiar czasu pracy nauczyciela będzie przekraczał

pensum, jak i okresy, w których tygodniowy czas pracy będzie niższy niż ustawowe

pensum. Nie wynika natomiast obowiązkowa kolejność występowania tych okresów w

czasie.

Dalszego argumentu na rzecz powyższej tezy dostarcza zdanie 2 wymienionego

wyżej art. 42 ust. 1. Przepis ten stanowi, że praca wykonywana zgodnie "z tak

ustalonym planem zajęć" nie jest pracą w godzinach ponadwymiarowych.

Sformułowanie "tak ustalony plan" w kontekście zdania 1 oznacza plan, w którym "w

pewnych okresach" roku szkolnego przydzielono nauczycielowi mniej godzin, niż

wynosi obowiązkowy ich wymiar, a "w innych okresach" - więcej godzin niż ten wymiar,

bądź też odwrotnie. Zatem w planie zajęć ustalonym tak jak przewiduje zdanie 1, okres

"niedopensowania" nauczyciela nie musi być wcześniejszy, a okres nauczania w

odpowiednio większej liczbie godzin - późniejszy. Przepis bowiem nie ustala takiego

następstwa czasowego tych okresów.

Również użycie przez ustawodawcę liczby mnogiej w odniesieniu do powyższych

okresów oznacza, że w ciągu roku szkolnego okresy te mogą występować kilkakrotnie,

a skoro tak, to mogą występować przemiennie.

Dla przyjęcia odmiennego poglądu nie wystarcza zastosowanie w zdaniu 1

analizowanego przepisu czasu przeszłego "nie wyczerpywał" w odniesieniu do planu

zajęć ustalonego na dany rok szkolny. Wbrew zaopatrywaniu Komisji Krajowej NSZZ

"Solidarność", użycie czasu przeszłego "nie wyczerpywał" jest właściwe i oddaje sens

przepisu, który jest następujący: nie jest pracą w godzinach ponadwymiarowych praca

wykonywana zgodnie z planem w większej liczbie godzin niż obowiązujący nauczyciela

tygodniowy wymiar zajęć, jeżeli w innych okresach roku szkolnego czas pracy

nauczyciela "nie wyczerpywał" obowiązującego go wymiaru. Gdyby użyć czasu

teraźniejszego "nie wyczerpuje", zdanie byłoby nieprawidłowe.

Z art. 42 ust. 6 Karty Nauczyciela ponadto wynika, że sformułowanie "nie

wyczerpywał" odnosi się do planu zajęć ("plan zajęć...nie wyczerpywał...") i do liczby

godzin przydzielonych nauczycielowi w tymże planie, a nie do rzeczywiście

przepracowanych przez nauczyciela godzin zajęć dydaktycznych (wychowawczych).

Przy układaniu planu na dany rok szkolny jest bowiem wyłącznie sprawą techniki, w

jakiej kolejności zostanie wyznaczona liczba godzin zajęć w poszczególnych

miesiącach. W związku z tym możliwe jest wyznaczenie najpierw mniejszej liczby

godzin w późniejszym miesiącu (np. w maju), a potem wyznaczenie większej liczby

godzin we wcześniejszym miesiącu (np. w lutym), gdyż w każdym wypadku rozliczenie

czasu pracy nauczyciela, w sytuacji określonej w art. 42 ust. 6, nastąpi na koniec roku

szkolnego (lub wcześniej - gdy plan zajęć pozwoli przyjąć wcześniejszą datę).

Tak więc posłużenie się przez ustawodawcę czasem przeszłym "nie

wyczerpywał" było też niezbędne ze względu na datę, w której następuje rozliczenie

czasu pracy tych nauczycieli, których tygodniowy wymiar czasu pracy jest w pewnych

okresach roku szkolnego większy niż pensum, a w pewnych okresach mniejszy niż

pensum. Szczególny system równoważenia czasu pracy w obrębie (z reguły) roku

szkolnego przyjęty we wskazanym wyżej przepisie zakłada bowiem rozliczenie czasu

pracy wymienionych nauczycieli wraz z upływem roku szkolnego. Wówczas dopiero

można stwierdzić, w jakich okresach wymiar czasu pracy "wyczerpywał" bądź "nie

wyczerpywał" obowiązujący nauczyciela tygodniowy wymiar zajęć dydaktycznych i czy

praca wykonywana w pewnych okresach w większej liczbie godzin równoważy się z

okresami "niedopensowania".

Z tych względów Sąd Najwyższy uznał, że art. 42 ust. 6 ustawy z dnia 26

stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela (Dz. U. Nr 3, poz. 19 ze zm.), obowiązujący w

świetle art. 2 ustawy z dnia 5 czerwca 1992 r. o zmianie ustawy - Karta Nauczyciela

(Dz. U. Nr 53, poz. 252) do czasu zawarcia układu zbiorowego dla nauczycieli,

uzasadnia zobowiązanie nauczyciela do zwiększonego wymiaru zajęć dydaktycznych

bez uznania ich za pracę w godzinach ponadwymiarowych zarówno wtedy, gdy według

planu zajęć we wcześniejszym okresie czas pracy nauczyciela nie wyczerpywał

obowiązującego tego nauczyciela wymiaru zajęć dydaktycznych, jak i wówczas, gdy

według planu zajęć we wcześniejszym okresie nauczyciel nauczał w odpowiednio

większej liczbie godzin niż obowiązujący go wymiar godzin zajęć dydaktycznych, i

dlatego podjął uchwałę przytoczoną w sentencji. Uchwała ta jest zgodna ze

stanowiskiem Prokuratora zawartym we wniosku z dnia 8 kwietnia 1994 r.