I PZP 5/94 · Sąd Najwyższy

Uchwała

Składu Siedmiu Sędziów

z dnia 24 marca 1994 r., I PZP 5/94

Sąd Najwyższy-Izba Administracyjna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych - w

składzie następującym: Przewodniczący: Prezes SN Jan Wasilewski, Sędziowie SN:

Antoni Filcek, Teresa Flemming-Kulesza, Krzysztof Kolasiński, Maria Mańkowska

(sprawozdawca), Walery Masewicz, Jadwiga Skibińska-Adamowicz,

przy udziale prokuratora Witolda Bryndy, po rozpoznaniu na posiedzeniu

niejawnym w dniu 24 marca 1994 r. wniosku Komisji Krajowej NSZZ "Solidarność"

skierowanego przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego do rozpoznania przez

skład siedmiu sędziów Izby Administracyjnej, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu

Najwyższego o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na następujące zagadnienie

prawne:

"Czy syndyk masy upadłości, w skład której wchodzi przedsiębiorstwo, jest

kierownikiem zakładu pracy w rozumieniu art. 23 i 24 k.p. oraz pracodawcą w

rozumieniu art. 32 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych

(Dz. U. Nr 55, poz. 234)?"

podjął

następującą uchwałę:

1) Przepisy art. 23 i 24 k.p. stosuje się odpowiednio do syndyka masy

upadłości;

2) W razie ogłoszenia upadłości: nie ma zastosowania art. 32 ustawy z dnia

23 maja 1991 r. o związkach zawodowych (Dz. U. Nr 55, poz. 234).

Uzasadnienie

Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego skierował do rozpoznania przez skład

siedmiu sędziów Izby Administracyjnej, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu

Najwyższego wniosek Komisji Krajowej Niezależnego Samorządnego Związku

Zawodowego "Solidarność" o podjęcie uchwały w przedmiocie wyżej przytoczonego

zagadnienia prawnego.

Przedstawiony problem dotyczy istoty funkcji syndyka masy upadłości i powstał

na tle sprawy, w której organy prokuratury uznały syndyka masy upadłości za nie

podlegającego odpowiedzialności karnej przewidzianej w art. 35 ustawy o związkach

zawodowych, gdyż syndyk nie jest ich zdaniem pracodawcą w rozumieniu ustawy o

organizacjach pracodawców. Komisja Krajowa NSZZ "Solidarność" zgłosiła zatem

obawy, że takie stanowisko może powodować daleko idące konsekwencje w

prawidłowości procesów likwidacyjnych prowadzonych przez syndyków masy upadłości.

W uzasadnieniu wniosku o wyjaśnienie wymienionych w pytaniu przepisów

prawa pracy przyjmuje się, że nie sposób odmówić syndykowi charakteru kierownika

zakładu pracy w rozumieniu art. 23 i 24 k.p., jeżeli w skład masy upadłości wchodzi

zakład pracy, bowiem na podstawie art. 45 i 90 prawa upadłościowego, syndyk

obejmuje z mocy prawa majątek upadłego, zarządza tym majątkiem i przeprowadza

jego likwidację oraz ma prawo do rozwiązywania umów o pracę z pracownikami

zatrudnionymi przez upadłego pracodawcę. Tym samym, zdaniem Komisji Krajowej, nie

sposób uwolnić syndyka masy upadłości od obowiązków ciążących na zakładzie pracy

[...], w tym także od obowiązków określonych w przepisach k.p. i art. 35 ustawy o

związkach zawodowych.

W piśmie z dnia 15 lutego 1994 r. Komisja Krajowa podtrzymując treść

zgłoszonego zagadnienia prawnego dodała, że chodzi o możliwie precyzyjne określenie

roli, jaką obowiązujące przepisy prawne wyznaczają syndykowi masy upadłości.

Zróżnicowanie terminologiczne i niekonsekwentne posługiwanie się pojęciem "kierownik

zakładu pracy", innym razem pojęciem "pracodawcy" i uzależnienie tej kwalifikacji od

funkcji, jaką syndyk ma pełnić - budzi wątpliwości.

Prokurator wniósł o odmówienie podjęcia uchwały przez Sąd Najwyższy z uwagi

na to, że zgłoszone wątpliwości zostały uzasadnione okolicznościami i argumentacją

sprowadzającymi się jedynie do ogólnych stwierdzeń o niedostosowaniu przepisów k.p.

do zmienionych warunków ustroju społeczno gospodarczego, a także wobec niewykazania rozbieżności w orzecznictwie.

Rozważając przedstawione wyżej zagadnienie prawne, Sąd Najwyższy w

obecnym składzie podziela pogląd wyrażony w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z dnia 24 lutego 1994 r. I PZP 57/93, iż impulsem do wykładni prawa

przez Sąd Najwyższy z inicjatywy związku zawodowego może być już samo dążenie do

zapobieżenia rozbieżnej, w skali masowej wykładni prawa i wszelkim wynikającym stąd

ujemnym następstwom. Wniosek uzasadnia dodatkowo szczególny status prawny

związków zawodowych, które nie należą do przewidzianego w art. 16 w związku z art.

13 ust. 3 ustawy z dnia 20 września 1984 r. o Sądzie Najwyższym (jednolity tekst: Dz.

U. 1994 r., Nr 13, poz. 48) kręgu organów państwowych współuczestniczących w

procesie sądowego tłumaczenia i stosowania prawa. Kompetencje związku

zawodowego uregulowane zostały odmiennie w art. 22 ust. 2 ustawy z dnia 23 maja

1991 r. o związkach zawodowych (Dz. U. Nr 55, poz. 234) i wynikają z ogólnej formuły

art. 1 tej ustawy o reprezentacji i obronie praw i interesów ludzi pracy. Odmienność ta

polega na pominięciu w art. 22 ust. 2 ustawy o związkach zawodowych występującej w

art. 13 ust. 3 ustawy o Sądzie Najwyższym wzmianki o wątpliwościach powstałych "w

praktyce" odnoszących się do wykładni prawa. Ważnym aspektem tej reprezentacji i

obrony jest jednoznaczność co do treści i sposobu stosowania przepisów prawa

regulujących te prawa i interesy.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy uznał, że przedstawione we wniosku

Komisji Krajowej NSZZ "Solidarność" pytanie prawne odpowiada warunkom z art. 22

ust. 2 ustawy o związkach zawodowych i wymaga udzielenia odpowiedzi na podstawie

art. 13 ust. 3 ustawy o Sądzie Najwyższym.

Rozważając problematykę prawno-materialną zagadnienia statusu syndyka

masy upadłości, w skład której wchodzi przedsiębiorstwo jako zakład pracy w

rozumieniu art. 3 k.p. i uprawnień syndyka działającego w charakterze kierownika

zakładu pracy, odpowiedzi na tak przedstawione pytanie poszukiwać należy przede

wszystkim w przepisach Rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24

października 1934 r. - Prawo upadłościowe (jednolity tekst: Dz. U. 1991 r., Nr 118 poz.

512 ze zm.) i kodeksu pracy.

Z problematyką tą mają również związek przepisy ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o

szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn

dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. 1990 r., Nr 4 poz.

19 ze zm.), zwanej dalej ustawą o grupowych zwolnieniach.

Prawo upadłościowe przewiduje, że ogłoszenie upadłości, którego dokonuje sąd,

następuje wówczas, gdy podmiot gospodarczy zaprzestał płacenia długów (art. 1 § 1) i

pociąga za sobą utratę przez upadłego, z mocy samego prawa zarządu oraz możliwości

korzystania z należącego do niego majątku. Majątek ten stanowi masę upadłości (art.

20 § 1). Skutkiem więc ogłoszenia upadłości jest utrata przez upadły podmiot

gospodarczy dochodów, czynszów i wszelkich pożytków, które od dnia postanowienia

sądu o upadłości, przechodzą do masy upadłości. Rezultatem ogłoszenia upadłości jest

również to, że upadły traci prawo rozporządzania majątkiem i nie może przez swoje

czynności prawne powodować zmiany w majątku masy upadłościowej.

Czynności te należą do syndyka [...], którego wyznacza sąd w postanowieniu o

ogłoszeniu upadłości (art. 14 § 1 ust. 3). Z tą chwilą powstaje prawo i obowiązek

syndyka przeprowadzenia likwidacji majątku upadłego i podziału tego majątku między

wierzycieli. Art. 90 prawa upadłościowego stanowi, że syndyk obejmuje z samego

prawa majątek upadłego, zarządza tym majątkiem i przeprowadza jego likwidację.

Syndyk dokonuje tych czynności w miejsce dotychczasowego właściciela, a

także kierownika zakładu pracy wobec pracowników upadłego przedsiębiorstwa. Ma on

prawo podejmowania czynności prawnych w zakresie stosunków pracy zatrudnionych

pracowników, a jego działanie skierowane jest najczęściej w kierunku likwidacji przedsiębiorstwa. Jeżeli jednak istnieje możliwość zaspokojenia wierzycieli z dochodów, jakie

przynosi działające przedsiębiorstwo, to syndyk może nadal prowadzić

przedsiębiorstwo na warunkach przewidzianych w art. 114, 131 § 1 i 140 prawa

upadłościowego.

W takich sytuacjach syndyk [...] niewątpliwie przejmuje wszelkie prawa i

obowiązki kierownika zakładu pracy w rozumieniu art. 23 i 24 k.p. Nie można jednak

uznać, z uwagi na szczególne cele postępowania upadłościowego, że przepisy te

regulują wprost uprawnienia syndyka w zakresie kierowania upadłym zakładem pracy.

Zarówno art. 23, jak i 24 k.p. może być stosowany jedynie odpowiednio, to znaczy przy

uwzględnieniu różnic wynikających z postępowania upadłościowego i w sytuacjach, gdy

syndyk dokonuje czynności w zakresie stosunku pracy z mocy przepisów ustaw

szczególnych lub na podstawie kodeksu pracy, czy też, gdy przepisy te przewidują

obowiązek współdziałania kierownika zakładu pracy z zakładową organizacją

związkową. Przy ocenie stosowania art. 23 i 24 k.p. przez syndyka nie można bowiem

pominąć różnicy między stanowiskiem syndyka masy upadłości, który kieruje upadłym

przedsiębiorstwem i kierownikiem zakładu pracy w rozumieniu art. 4 k.p., chociaż

niewątpliwie wiele przymiotów kierownika zakładu pracy posiada również syndyk.

Syndyk jest organem postępowania upadłościowego i wykonuje swoją

działalność pod nadzorem sędziego - komisarza. Zakresu obowiązków syndyka nie

można też utożsamiać z reprezentacją zakładu pracy i działaniem kierownika zakładu

pracy zgodnie z zasadą jednoosobowego kierownictwa wyrażoną w art. 4 k.p. Również

cele zarządzanego przez syndyka zakładu pracy i cele zakładu pracy

reprezentowanego przez kierownika różnią się zadaniami; pierwszy zmierza w zasadzie

do likwidacji, aby zaspokoić wierzycieli (art. 110 i 230 prawa upadłościowego), drugi -

powinien dążyć do rozwoju i poszerzania produkcji.

Czynności prawne syndyka, kierującego zakładem pracy wchodzącym w skład

masy upadłości, mogą zatem w zakresie stosunku pracy jedynie odpowiednio

znajdować podstawę prawną w art. 23 k.p.

Tak samo obowiązek współdziałania z organami organizacji związkowej

wynikający z art. 24 k.p., ma tylko odpowiednie zastosowanie do syndyka, w skład

której wchodzi zakład pracy, bowiem nie można pominąć wyżej omówionych

szczególnych uregulowań dotyczących postępowania upadłościowego, jak również

regulacji zamieszczonych w ustawach omawianych poniżej.

Równocześnie zauważyć należy, że zgodnie z art. 20 ustawy z dnia 29 grudnia

1993 r. o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy (Dz.

U. 1994 r., Nr 1, poz. 1) skreślony został art. 45 prawa upadłościowego, przewidujący

dopuszczalność rozwiązywania przez syndyka umów o pracę z zachowaniem ustawowych terminów wypowiedzenia, a także umów zawartych na czas oznaczony, oraz

prawo pracownika w pierwszym miesiącu od daty ogłoszenia upadłości pracodawcy do

rozwiązania umowy o pracę za tygodniowym wypowiedzeniem.

Uchylenie tego przepisu od 1 stycznia 1994 r. powoduje, że w razie upadłości

zakładu pracy, do rozwiązania umowy o pracę z pracownikami tego zakładu nie mają

obecnie zastosowania przepisy prawa upadłościowego, ale stosuje się przepisy ustawy

o grupowych zwolnieniach oraz kodeks pracy.

Z mocy art 411 § 1 k.p. wprowadzonego ustawą z dnia 7 kwietnia 1989 r. o

zmianie kodeksu pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. Nr 20, poz. 107), w

razie ogłoszenia upadłości nie stosuje się art. 38, 39 i 41 k.p. ani przepisów szczególnych dotyczących ochrony pracowników przed wypowiedzeniem lub rozwiązaniem

umowy o pracę. Obowiązki syndyka, jako kierownika zakładu pracy, wobec którego

ogłoszona została upadłość, w zakresie konsultacji zamierzonych rozwiązań umów o

pracę z organami związku zawodowego, przewiduje natomiast art. 7a ustawy o

grupowych zwolnieniach. Jest to, nieznana dotychczasowym przepisom prawa pracy

możliwość rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia przy łącznym spełnieniu

warunków: upadłości zakładu pracy lub likwidacji, braku środków na wynagrodzenia dla

pracowników, braku sprzeciwu pracownika i powiadomieniu zakładowej organizacji

związkowej.

Takie współdziałanie syndyka z organizacją związkową stanowi pewien rodzaj

konsultacji jego decyzji w zakresie rozwiązania stosunku pracy z pracownikami, gdyż

organizacja związkowa ma tylko uprawnienie opiniodawcze, a więc opinia ta nie wiąże

syndyka i ma charakter jedynie doradczy.

Przy zastosowaniu trybu z art. 7a ustawy o grupowych zwolnieniach nie

obowiązuje szczególna ochrona działaczy związkowych przed rozwiązaniem umowy o

pracę.

W uchwale z dnia 2 marca 1994 r., I PZP 55/93, Sąd Najwyższy stwierdził, że

członkowie zarządu zakładowej organizacji związkowej nie korzystają z ochrony przed

rozwiązaniem umowy o pracę przewidzianej w art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 28 grudnia

1989 r. o zwolnieniach grupowych w związku z art. 32 ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o

związkach zawodowych (Dz. U. Nr 55, poz. 234), w razie zarządzenia likwidacji zakładu

pracy (art. 7a ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o zwolnieniach grupowych). Jeżeli

jednak nie został zastosowany tryb rozwiązania stosunku pracy przewidziany w art. 7a

ustawy o grupowych zwolnieniach, to przy zwolnieniach obejmujących grupę pracowników określoną w art. 1 ust. 1 tej ustawy, również syndyka obowiązuje współdziałanie z

organizacją związkową, przewidziane w art. 2 i 4 ustawy. W wyroku z dnia 23 stycznia

1991 r., I PR 460/90, Sąd Najwyższy stwierdził, że jeżeli tzw. grupowe zwolnienia

pracowników są wynikiem ogłoszenia upadłości lub likwidacji zakładu pracy, to także w

przypadku niezawarcia porozumienia, o którym mowa w art. 4 ustawy o grupowych

zwolnieniach, nie stosuje się z uwagi na brzmienie art. 411 § 1 k.p., zasad wynikających

z art. 38 k.p.

Zarówno przy likwidacji, jak i upadłości zakładu pracy nie ma też zastosowania

art. 10 ustawy o grupowych zwolnieniach, który przewiduje indywidualne zwolnienia

pracowników z pracy z przyczyn wymienionych w art. 1 ust. 1 tej ustawy, które nie

dotyczą likwidacji lub upadłości przedsiębiorstwa. Mają wówczas zastosowanie przepisy

kodeksu pracy o rozwiązywaniu umów o pracę przy uwzględnieniu szczególnego

przepisu art. 411 k.p.

Przepis ten został wprawdzie zamieszczony w oddziale 3 dotyczącym

rozwiązania umowy o pracę za wypowiedzeniem, a nie w przepisach ogólnych o

rozwiązaniu umowy o pracę, jednakże samo usytuowanie tego przepisu dokonane w

drodze nowelizacji, nie może być rozstrzygające dla odczytania jego treści ani celu jego

wprowadzenia.

Narastające zjawisko likwidacji i upadłości zakładów pracy spowodowało

konieczność stworzenia uregulowania prawnego z mniejszymi barierami prawnymi i

uproszczonego rozwiązania stosunku pracy w porównaniu z innymi przyczynami

rozwiązań umów o pracę. Użyty w tym przepisie zwrot o niestosowaniu szczególnej

ochrony pracowników "przed wypowiedzeniem lub rozwiązaniem umowy o pracę"

powinien odnosić się zatem zarówno do rozwiązania umowy o pracę za wypowiedzeniem, jak i do niezwłocznego rozwiązania umowy o pracę.

Sformułowanie, jak w art. 411 k.p., występuje również w innych przepisach, np.

art. 177 § 1 k.p., art 13 ustawy z dnia 24 czerwca 1989 r. o społecznej inspekcji pracy

(Dz. U. Nr 35, poz. 163 ze zm.), jak i w art. 32 ust. 1 ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o

związkach zawodowych (Dz. U. Nr 55 poz. 234) i dotyczy obu wyżej wymienionych

trybów rozwiązania umowy o pracę.

Ten ostatni przepis przewiduje ochronę stosunku pracy działacza związkowego

w ten sposób, że pracodawca nie może wypowiedzieć ani rozwiązać stosunku pracy

bez uzyskania zgody organizacji związkowej.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego jak i doktrynie przyjmowano jednolicie, że

przepis ten ma zastosowanie zarówno do wypowiedzenia umowy o pracę i jej

rozwiązania w wyniku wypowiedzenia, jak i rozwiązania umowy o pracę bez

wypowiedzenia.

Pogląd ten znajduje, na przykład, potwierdzenie w wyroku z dnia 18 kwietnia

1991 r., I PRN 14/91, wyroku z dnia 12 lutego 1993 r., I PRN 2/93 i uchwale z dnia 11

maja 1993 r., I PZP 8/93, w których uznano, że przepis art. 62 k.p. dotyczący rozwiązania niezwłocznego nie ma zastosowania w razie naruszenia przez zakład pracy art.

32 ust. 1 ustawy o związkach zawodowych przy rozwiązywaniu umów o pracę bez

wypowiedzenia. Również w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 11 stycznia 1994 r., I

PZP 54/93, stwierdzono, że zgoda zarządu zakładowej organizacji związkowej jest

konieczna przy rozwiązaniu bez wypowiedzenia umowy o pracę z członkiem komisji

rewizyjnej zakładowej organizacji związkowej.

Analogiczny więc jak w art. 32 ust. 1 ustawy związkowej zwrot "wypowiedzenie

lub rozwiązanie umowy o pracę" umieszczony w art. 411 § 1 k.p. powinien być

rozumiany jednakowo i dotyczyć nie tylko wypowiedzenia umowy o pracę i skutku tego

wypowiedzenia w postaci rozwiązania umowy o pracę, ale również rozwiązania umowy

o pracę bez wypowiedzenia.

Odmienna wykładnia powodowałaby wzmożenie ochrony pracownika w

przypadkach wystąpienia szczególnych okoliczności uzasadniających rozwiązanie

stosunku pracy ze skutkiem natychmiastowym, gdy w innych regulacjach prawnych,

różnicujących szczególną ochronę przed wypowiedzeniem i rozwiązaniem umowy o

pracę, ochrona ta uległaby osłabieniu właśnie w odniesieniu do rozwiązania umowy o

pracę bez wypowiedzenia; świadczy o tym np. porównanie trybów konsultacji z art. 38

k.p. i art. 52 § 3 k.p., zakres ochrony stosunku pracy kobiety w ciąży przewidziany w art.

177 § 1 k.p., czy też ochrona członka rady pracowniczej z art. 6 ustawy z dnia 25

września 1981 r. o samorządzie załogi przedsiębiorstwa państwowego (Dz. U. Nr 24,

poz. 133 ze zm.) która nie obejmuje rozwiązania stosunku pracy bez wypowiedzenia

(uchwała z dnia 27 czerwca 1985 r., III PZP 22/86, potwierdzona uchwałą Pełnego

Składu Izby Administracyjnej, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 13 kwietnia

1994 r., I PZP 16/94).

Konsekwencją takiego rozumienia art. 411 k.p. jest stwierdzenie, że w razie

likwidacji czy upadłości zakładu pracy nie stosuje się szczególnej ochrony pracowników

przed każdym rozwiązaniem umowy o pracę, w tym także ochrony z art. 32 ustawy o

związkach zawodowych.

Generalnie rzecz ujmując, należy stwierdzić, że przy upadłości zakładu pracy

zniesiona została szczególna ochrona stosunku pracy przewidziana zarówno w

przepisach kodeksu pracy, jak i ustawach szczególnych.

Nie istnieje zatem potrzeba określenia roli i obowiązków syndyka w charakterze

pracodawcy w rozumieniu art. 32 ust. 1 ustawy o związkach zawodowych, skoro

ustawodawca wyłączył stosowanie tego przepisu w postępowaniu upadłościowym

poprzez zapis w art. 411 § 1 k.p.

W uzasadnieniu pytania prawnego został przytoczony przykład o niestosowaniu

przez organy prokuratury art. 35 ustawy o związkach zawodowych wobec syndyka,

który nie jest pracodawcą w rozumieniu ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o organizacjach

pracodawców (Dz. U. Nr 55, poz. 235). Ta ostatnia hipoteza jest prawdziwa, nie ma

jednakże związku ze stosowaniem art. 35 ustawy o związkach zawodowych, który nie

wymienia żadnego pracodawcy, a więc takiego., o którym mowa w w/w ustawie z dnia

23 maja 1991 r. Art. 35 ustawy o związkach zawodowych dotyczy bowiem osoby, która

w związku z zajmowanym stanowiskiem lub pełnioną funkcją narusza przepisy tej ustawy. Osobą tą może być zatem syndyk masy upadłości, jeżeli zarządza zakładem pracy i

nie wykonuje ciążących na nim obowiązków wynikających z przepisów prawa,

stosowanych w postępowaniu upadłościowym.

Z tych wszystkich względów, Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi, jak w sentencji

uchwały.