I PZP 49/93 · Sąd Najwyższy

Uchwała Składu Siedmiu Sędziów Sądu Najwyższego

z dnia 10 lutego 1994 r.

I PZP 49/93

Przewodniczący: Sędzia SN Walery Masewicz, Sędziowie SN: Teresa Romer,

Józef Iwulski, Maria Mańkowska, Krzysztof Kolasiński (sprawozdawca), Jadwiga

Skibińska-Adamowicz (współsprawozdawca), Sędzia SA Kazimierz Jaśkowski,

Sąd Najwyższy, przy udziale prokuratora Stefana Trautsolta, po rozpoznaniu na

posiedzeniu niejawnym, w dniu 10 lutego 1994 r. wniosku Ministra Pracy i Polityki

Socjalnej skierowanego przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego do rozpoznania

przez skład siedmiu sędziów Izby Administracyjnej, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

Sądu Najwyższego o podjęcie uchwały zawierającej

odpowiedź na następujące zagadnienie prawne:

" 1) Czy pracownikowi zatrudnionemu na stanowisku pracy czynnym w pracy

ciągłej w systemie trzyzmianowej organizacji pracy, rozpoczynającemu pracę w

niedzielę na III zmianie w dniu następnym w granicach czasu, który zgodnie z art. 138 §

2 w związku z art. 137 § 1 k.p. uważa się za pracę w niedzielę, przysługuje dodatek

przewidziany w art. 134 § 2 k.p. wypłacany w terminie wynikającym z § 11 ust. 4

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 23 grudnia 1988 r. w sprawie czasu pracy w

zakładach pracy (Dz. U. z 1991 r., Nr 117, poz. 511 i z 1992 r., Nr 102, poz. 518), jeżeli

pracownik:

a) w 5 dniowym tygodniu pracy następującym po tej niedzieli, pracuje w

tym samym rozkładzie czasu pracy na III dobowej zmianie od poniedziałku do czwartku,

kończy pracę w piątek o godzinie 7.oo, po czym korzysta co najmniej z 24 godzin

wolnych od pracy, względnie,

b) w następującym po tej niedzieli 6 dniowym tygodniu pracy, w którym nie

występuje dodatkowy dzień wolny od pracy, kończy szósty dzień pracy na III zmianie w

sobotę o godzinie 7.oo i również korzysta co najmniej z 24 kolejnych godzin wolnych od

pracy?

2) W wypadku odpowiedzi twierdzącej na pytanie pierwsze, czy w konsekwencji

dla wykonania dyspozycji art. 140 § 1 zdanie pierwsze Kodeksu pracy - dnia wolnego

od pracy w tygodniu w zamian za pracę w niedzielę, należy udzielić w granicach

kalendarzowych doby tj. od godziny 0.oo do godziny 24.oo ?"

podjął następującą uchwałę:

Pracownikowi zatrudnionemu w zakładzie pracy w systemie trzyzmianowej

organizacji pracy, na stanowisku w ruchu ciągłym, rozpoczynającemu pracę w

niedzielę na trzeciej zmianie i kończącemu pracę na tej zmianie w dniu

następnym, w granicach czasu, który zgodnie z art. 138 § 2 w związku z art. 137 §

1 k.p. uważa się za pracę w niedzielę, nie przysługuje dodatek przewidziany w art.

134 § 2 k.p., jeżeli pracownik otrzymał 24 kolejne godziny wolne od pracy w

czasie roboczym tygodnia, rozpoczynające się po zakończeniu III zmiany.

Uzasadnienie

Minister Pracy i Polityki Socjalnej wystąpił w dniu 25 października 1993 r. do

Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego o podjęcie przez Sąd Najwyższy uchwały

mającej na celu wyjaśnienie przepisów prawnych budzących wątpliwości, a

dotyczących wynagradzania pracowników zatrudnionych w systemie trzyzmianowej

organizacji pracy, za pracę w niedzielę. Sformułowane stany faktyczne przejęte zostały

ze sprawy z powództwa Józefa J. przeciwko Wojewódzkiemu Przedsiębiorstwu RolnoSpożywczemu w N. o wynagrodzenie za pracę w niedzielę i święta, w której Minister

Pracy i Polityki Socjalnej wniósł rewizję nadzwyczajną na korzyść pozwanego

Przedsiębiorstwa od wyroku Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Rzeszowie. Rewizję tę oddalił Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia 15

kwietnia 1993 r. (sygn. akt I PRN 24/93)

Minister Pracy i Polityki Socjalnej w uzasadnieniu zagadnienia prawnego

przychyla się do stanowiska, które prezentował wcześniej w rewizji nadzwyczajnej.

W sprawie tej powód wnosił o zasądzenie dodatkowego wynagrodzenia za pracę

w niedziele i święta. Pozwany zaś twierdził, iż powód otrzymał w zamian wolny dzień od

pracy. Spór nie dotyczył jednak ustalenia stanu faktycznego, a wykładni pojęcia

wolnego dnia od pracy. Według pozwanego jest nim przerwa w pracy trwająca kolejne

24 godziny, a według powoda jest to dzień kalendarzowy, a więc od godz. O.oo do

24.oo.

W dniach wskazanych w pozwie powód rozpoczynał pracę w niedzielę na III

zmianie o godz. 23.oo i kończył w poniedziałek o 7.oo. Tym systemem pracował w

pięciodniowym tygodniu do piątku, a w sześciodniowym tygodniu do soboty. Po czym

od godz. 7.oo rano przysługiwały mu 24 godziny kolejne wolne od pracy.

Sąd Rejonowy oddalił powództwo przyjmując, iż powód nie pracował w

godzinach nadliczbowych, gdyż za pracę w niedziele i święta otrzymywał inne wolne dni

od pracy. Sąd Wojewódzki natomiast zmienił ten wyrok i zasądził wynagrodzenie za

pracę w niedziele i święta z uwagi na to, że powód nie otrzymał wolnego dnia od pracy.

W dni, które pozwane Przedsiębiorstwo traktuje jako wolne od pracy, powód pracował

do godziny 7.oo. Pogląd ten podzielił także Sąd Najwyższy akcentując, iż tak samo

długa przerwa w pracy przysługiwała innym pracownikom, którzy nie przepracowali

niedzieli lub święta. Sąd Najwyższy uznał, iż za pracę w niedzielę zakład pracy jest

zobowiązany zapewnić pracownikowi wolny dzień od pracy w tygodniu, niezależnie od

liczby godzin przepracowanych w niedzielę. Natomiast za pracę w święto zakład pracy

może udzielić pracownikowi wolny dzień albo wypłacić wynagrodzenie wraz ze 100%

dodatkiem za pracę w godzinach nadliczbowych.

Minister Pracy i Spraw Socjalnych w uzasadnieniu zagadnienia prawnego

przychyla się do stanowiska, iż pojęcie dnia wolnego od pracy powinno być rozumiane z

uwzględnieniem rozkładu pracy wprowadzonego w zakładzie pracy.

Oznacza ono 24 kolejne godziny wolne od pracy, licząc od początku pierwszej do

końca trzeciej zmiany. Za tym stanowiskiem przemawia i to, że normy czasu pracy

zostały ustalone w jednolitym wymiarze dla państwowych zakładów pracy, a mianowicie

8 godzin na dobę i średnio 42 godziny w tygodniu, a praca w tych granicach nie stanowi

pracy w godzinach nadliczbowych. Ten wymiar czasu pracy nie był - w tej sprawie -

przekroczony i to ani dobowy, ani średnio tygodniowy w miesięcznym okresie

rozliczeniowym. Gdyby przyjąć, iż mimo nieprzekroczenia obowiązującego wymiaru

czasu pracy, pracownikowi przysługuje kompensata za pracę w niedzielę, w postaci

wolnego dnia pracy, to jego czas pracy byłby w danym tygodniu skrócony o osiem

godzin. Stąd wątpliwość, czy forma organizacji pracy - trzyzmianowa organizacja pracy

- powoduje skrócenie obowiązującej pracownika normy czasu pracy.

W końcu zwraca się uwagę na skutki finansowe wykładni przyjętej we

wskazanym wyroku Sądu Najwyższego. Doprowadziłyby one do upadłości wielu

zakładów pracy. W pozwanym zakładzie pracy ponad tysiąc pracowników nabyłoby

roszczenia o zaległe wynagrodzenie z okresu trzech lat. Dla wyjaśnienia przepisów

dotyczących wynagrodzenia za pracę świadczoną w niedziele i święta kluczowe

znaczenie ma odpowiedź na pytanie, czy wynagrodzenie dodatkowe za pracę w te dni

przysługuje niezależnie od tego, czy była to praca świadczona w godzinach

nadliczbowych, czy w normalnym czasie pracy.

W rozdziale IV kodeksu pracy, zatytułowanym "Praca w nocy oraz w niedziele i

święta" zostało przewidziane zwiększone wynagrodzenie jedynie za pracę w porze

nocnej (art. 137 § 2 k.p.). Przysługuje ono z tytułu świadczenia pracy w porze nocnej

niezależnie od tego, czy była to praca w godzinach nadliczbowych czy w normalnym

czasie pracy i niezależnie od ewentualnego dodatkowego wynagrodzenia za pracę w

godzinach nadliczbowych. Za pracę w niedziele przewidziano jedynie obowiązek

zapewnienia innego wolnego od pracy dnia w tygodniu. Zakład pracy może udzielić

dnia wolnego także za pracę w święta (art. 140 § 1 k.p.). Art. 138 § 1 k.p ustanawia

regułę, iż niedziele i święta są dniami wolnymi od pracy, a art. 139 § 1 ustanawia od niej

wyjątek, dozwalając na pracę w te dni m.in. w ruchu ciągłym. Ogranicza go zaś art. 140

§ 2 k.p. wprowadzający dyrektywę udzielenia w tych zakładach pracy wolnej od pracy

niedzieli co najmniej raz na trzy tygodnie. Za naruszenie tej dyrektywy nie przewidziano

jednak żadnej sankcji.

Dodatkowe wynagrodzenie za pracę w niedziele i święta przysługiwać więc może

pracownikowi jedynie na podstawie przepisów rozdziału III kodeksu pracy

zatytułowanego "Praca w godzinach nadliczbowych". Za pracę w tych godzinach uznaje

się pracę wykonywaną ponad normy czasu pracy ustalone zgodnie z przepisami

kodeksu (art. 133 § 1 k.p.). Regulacja wynagrodzenia dodatkowego za pracę w

godzinach nadliczbowych uprzywilejowuje pracę w nocy oraz w niedziele i święta. Na

podstawie art. 134 § 1 k.p. przysługuje dodatek za nią zawsze w wysokości 100%

wynagrodzenia, podczas, gdy w pozostałych przypadkach za dwie pierwsze godziny

jedynie w wysokości 50% wynagrodzenia.

Wskazane rozważania skłaniają do przychylenia się do stanowiska przyjętego w

uzasadnieniu zagadnienia prawnego, a mianowicie, iż dodatkowe wynagrodzenie za

pracę w niedziele i święta przysługuje tylko wtedy, gdy jest to praca w godzinach

nadliczbowych.

Za pracę w niedziele lub święta pracownik, który nie otrzymał wolnego dnia od

pracy, otrzymuje dodatkowe wynagrodzenie za pracę za godziny rzeczywiście w tym

dniu przepracowane. Na ogół bardziej kalkuluje się zakładowi pracy udzielenie dnia

wolnego od pracy, gdyż przysługuje on w relacji jeden dzień wolny od pracy w zamian

za przepracowaną niedzielę lub święto. Wynagrodzenie zaś w przypadku nie

udzielonego wolnego dnia przysługuje w wymiarze podwójnym. Odmiennie

ustawodawca preferuje kompensowanie godzin nadliczbowych dodatkowym

wynagrodzeniem. Zakład pracy może bowiem udzielić zamiast tego wynagrodzenia

wolnych godzin od pracy tylko za zgodą pracownika. Przysługują one wtedy także w

relacji godzina wolna za godzinę nadliczbową.

Kolejny problem dotyczy granic czasowych dnia pracy i dnia wolnego od pracy.

Zagadnienie to w sposób najbardziej ogólny reguluje art. 128 k.p., który stanowi, iż

czasem pracy jest czas, w którym pracownik pozostaje w dyspozycji zakładu pracy w

zakładzie lub w innym miejscu wyznaczonym do wykonywania pracy. Uzupełnia go art.

129 § 1 k.p. ustalający ośmiogodzinną podstawową normę dobową czasu pracy. Z

regulacji tych wysunąć można wniosek, iż dzień pracy obejmuje osiem godzin na dobę,

w których pracownik zobowiązany jest pozostawać w dyspozycji zakładu pracy. Kodeks

pracy określa też granice czasowe pracy w niedziele i święta jako czas między godziną

6 w tym dniu a godziną 6 następnego dnia, jeżeli nie ustalono innej godziny w

regulaminie pracy, a w zakładzie pracy, w którym go nie ma - w drodze porozumienia

kierownika zakładu z zakładową organizacją związkową (art. 138 § 2 k.p. w zw. z art.

137 § 1 k.p.).

Przepisy nie określają natomiast granic czasowych dnia wolnego od pracy.

Należy więc rozważyć, czy ma on takie same granice czasowe, jak dzień pracy, a więc

innymi słowy czy jest to dzień pracy w rozumieniu kodeksu pracy, w którym pracownik

zwolniony jest z obowiązku świadczenia pracy, czy dzień kalendarzowy, a więc trwający

od północy do następnej północy.

Za tym drugim wariantem przemawia brak szczególnej regulacji prawnej pojęcia

dnia wolnego od pracy. Można wobec tego zająć stanowisko, iż chodzi tu o potoczne

znaczenie tego pojęcia. Należy jednak wziąć także pod uwagę, iż sposób rozumienie

dnia wolnego od pracy nie może być oderwany od pojęcia dnia pracy i dnia pracy w

niedzielę. Dni pracy i dni wolne od pracy stanowią jedność. Dniem wolnym od pracy jest

dzień, w którym pracownik nie świadczy pracy. Zwolnienie pracownika z pracy w danym

dniu oznacza, iż zwolniony jest on z całej dniówki, choćby kończyła się ona dnia

następnego. Udzielenie dnia wolnego oznacza także udzielenie wolnej dniówki roboczej

bez względu na to, czy mieści się ona w ramach doby kalendarzowej, czy te ramy

przekracza. Za takim rozumieniem dnia wolnego od pracy przemawiają zasady

organizacji pracy zmianowej. Pojęcie dnia wolnego od pracy w systemie organizacji

czasu pracy zmianowej w interesie obydwu stron stosunku pracy - nie powinno być

odrywane od harmonogramu świadczenia pracy.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 13 pkt 3 ustawy z dnia 20

września 1984 r. o Sądzie Najwyższym (jednolity tekst: Dz. U. z 1994 r., Nr 13, poz. 48)

podjął uchwałę, jak w sentencji.