I PZP 40/95 · Sąd Najwyższy

Uchwała Składu Siedmiu Sędziów Sądu Najwyższego

z dnia 28 marca 1996 r.

I PZP 40/95

Przewodniczący Prezes SN: Jan Wasilewski, Sędziowie SN: Teresa Flemming-Kulesza, Józef Iwulski, Kazimierz Jaśkowski, Andrzej Kijowski (sprawozdawca), Jerzy

Kuźniar (współsprawozdawca), Teresa Romer

Sąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Piotra Wiśniewskiego, po rozpoznaniu

na posiedzeniu w dniu 28 marca 1996 r. wniosku Ogólnopolskiego Porozumienia

Związków Zawodowych skierowanego do rozpoznania przez skład siedmiu sędziów

Izby Administracyjnej, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego o podjęcie

uchwały zawierającej odpowiedź na następujące pytanie prawne:

Czy przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 grudnia 1981 r. w sprawie

szczególnych przywilejów dla pracowników górnictwa - Karta Górnika (Dz. U. Nr 2 z

1982 r., poz. 13) mają obligatoryjne zastosowanie do pracowników w zakładach

niepaństwowych wykonujących roboty górnicze w kopalniach ?

p o d j ą ł następującą uchwałę:

Przepis § 2 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 grudnia

1981 r. w sprawie szczególnych przywilejów dla pracowników górnictwa - Karta

Górnika (Dz. U. z 1982 r., Nr 2, poz. 13) obejmuje również pracowników

niepaństwowych zakładów pracy, które wykonują roboty górnicze w kopalniach.

Uzasadnienie

Na podstawie art. 22 ust. 2 ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych (Dz. U. Nr 55, poz. 234), upoważniającego ogólnokrajowe organizacje międzyzwiązkowe do występowania wobec Sądu Najwyższego z wnioskami o wyjaśnienie

przepisów prawa pracy i ubezpieczeń społecznych budzących wątpliwości lub których

stosowanie wywołało rozbieżności w orzecznictwie, Ogólnopolskie Porozumienie

Związków Zawodowych wniosło o rozstrzygnięcie kwestii: czy przepisy rozporządzenia

Rady Ministrów z dnia 30 grudnia 1981 r. w sprawie szczególnych przywilejów dla

pracowników górnictwa - Karta Górnika (Dz. U.z 1982 r., Nr 2, poz. 13) mają

"obligatoryjne zastosowanie" dla pracowników w zakładach niepaństwowych wykonujących roboty górnicze w kopalniach.

W uzasadnieniu swego wniosku OPZZ cytuje przepisy § 2 ust. 1 i 2 rozporządzenia, określające zakres zastosowania tego aktu i wyraża pogląd, że pracownicze

uprawnienia do tytułowych przywilejów nie zależą "od sektora własnościowego

pracodawców", tylko "od wykonywania pracy", na co wskazują też sformułowanie

przepisu § 1 oraz preambuła rozporządzenia w brzmieniu: "Wyrażając uznanie dla

trudu górniczej pracy, na podstawie (...) zarządza się, co następuje:". OPZZ uważa

ponadto, że brak racjonalnych podstaw do różnicowania pracowniczych uprawnień

zależnie od formy własności zakładu pracy, co byłoby zresztą sprzeczne z zasadą

równości poszczególnych sektorów (państwowego, prywatnego, prywatyzowanego) w

ramach rozwijającej się społecznej gospodarki rynkowej. Roboty górnicze są bowiem w

państwowych przedsiębiorstwach i prywatnych spółkach handlowych wykonywane w

identycznych warunkach, gdy tymczasem świadczenia dla pracowników zostają w

codziennej praktyce uzależnione od charakteru własności zakładu. Prowadzi to do

"niezdrowej konkurencji", gdyż koszty robocizny w zakładach uspołecznionych,

stosujących przepisy Karty Górnika, są wyższe niż w prywatnych firmach.

Do wniosku dołączone zostały odpisy korespondencji pomiędzy Ministerstwem

Przemysłu i Handlu oraz Związków Zawodowych Górników w Polsce, jak też pomiędzy

Ministerstwem Pracy i Polityki Socjalnej oraz Biurem Rzecznika Praw Obywatelskich.

Pierwszy z resortów wyraził pogląd, że postanowienia Karty mają zastosowanie wobec

wszystkich jednostek zajmujących się działalnością określoną w § 2 rozporządzenia, ale

równocześnie wstrzymał się od wypowiedzi w sprawie "obligatoryjności" Karty w

zakładach niepaństwowych, gdyż "wobec braku regulacji prawnych w tym zakresie,

opinie w takich sprawach wyrażają pracownicy z Biura Prawnego URM lub uchwały

Sądu Najwyższego". Natomiast resort pracy wyraził opinię, że prawo do świadczeń z

Karty Górnika mają pracownicy, którzy - niezależnie od formy własności zakładu pracy wykonują określone przez nią rodzaje pracy. Resort pracy nadmienił, iż pogląd ten nie

wiąże sądów, pracodawców i ich organizacji oraz pracowników i ich przedstawicielstwa

związkowego, albowiem czuwanie nad prawidłowością i jednolitością wykładni prawa

należy do właściwości Sądu Najwyższego.

W uzasadnieniu powyższego wniosku nie twierdzi się zatem, iżby stosowanie

postanowień rozporządzenia wywołało rozbieżności w orzecznictwie. Wnioskodawca

nie wskazał też, na czym polegają wątpliwości prawne, które miałyby być rozstrzygnięte

przez Sąd Najwyższy. Treść uzasadnienia wniosku sugeruje nawet, że dla OPZZ

wątpliwości takie w ogóle nie istnieją. W uzasadnieniu nie znalazł się bowiem żaden

argument podważający [...] przekonanie OPZZ, że zakresem zastosowania przepisów

rozporządzenia są objęci pracownicy wszystkich przedsiębiorstw wykonujących roboty

górnicze w kopalniach.

Za podjęciem uchwały, przemawia jednak treść załączników do wniosku. Chodzi

tu głównie o pismo Ministerstwa Przemysłu i Handlu z dnia 16 czerwca 1994 r., w

którym wyrażono pogląd, że wprawdzie postanowienia Karty Górnika mają zastosowanie wobec pracowników wszystkich zakładów pracy wykonujących roboty górnicze, ale to nie przesądza jeszcze sprawy "obligatoryjności" postanowień Karty w

niepaństwowych zakładach pracy. Cytowany pogląd, przekazany z uzasadnieniem

o"braku regulacji prawnych w tym zakresie", mógł u wnioskodawcy zrodzić wątpliwości

odnośnie do podmiotowego zakresu zastosowania przepisów Karty. Wyraźnie zresztą

wskazuje na to stylizacja przedstawionego zagadnienia prawnego, w której znalazł się

zwrot o "obligatoryjności stosowania" Karty Górnika wobec pracowników zakładów

niepaństwowych.

Źródłem wątpliwości w kwestii podmiotowego zasięgu postanowień analizowanego tu rozporządzenia zdaje się być świadomość, że w dacie wydania tego aktu

branża górnicza pozostawała de facto niepodzielną domeną zakładów państwowych.

Świadczy o tym pośrednio § 2 ust. 3 rozporządzenia, który Prezesowi Rady Ministrów

zezwolił na określenie innych jeszcze (niż wymienione w § 2 ust. 1 i 2) "jednostek

organizacyjnych", wobec których stosuje się przepisy rozporządzenia oraz na ustalenie

zakresu stosowania tych przepisów. Jest to regulacja znamionująca akty normatywne

ze sfery zarządzania gospodarką narodową, w której jednolicie państwowa branżą

górnicza miałaby jedynie wewnętrzne jednostki organizacyjne, poddane władztwu

organów państwowej administracji gospodarczej.

Tego typu spekulacje jurydyczne, odwołujące się do hipotetycznej woli tzw.

historycznego prawodawcy, nie mają wszakże w nowych warunkach ustrojowych żadnego znaczenia wobec wyraźnego i jednoznacznego brzmienia odpowiednich

postanowień rozporządzenia. Stanowi zaś ono, że określone w jego przepisach szczególne przywileje w sferze praw honorowych, płac, czasu pracy, wypoczynku, świadczeń

socjalnych i zaopatrzenia emerytalnego (§ 1) przysługują pracownikom zatrudnionym w

szeroko pojętej branży górniczej, względnie wykonującym w tejże branży niektóre

rodzaje prac (§ 2 ust. 1 i 2). Wspomniana branża obejmuje m.in. kopalnie różnych

minerałów (§ 2 ust. 1 pkt 1) oraz "przedsiębiorstwa wykonujące roboty górnicze w

kopalniach wymienionych w pkt - 1" (§ 2 ust. 1 pkt 2).

Podmiotowy zakres tego ostatniego przepisu nie ogranicza się do przedsiębiorstw państwowych lub innych uspołecznionych zakładów pracy. Nie ma zatem

podstaw, aby z tego zakresu wyłączać pracowników zatrudnionych przez niepaństwowych pracodawców, prowadzących przedsiębiorstwa kopalnianych robót górniczych.

Jeżeli nawet w dniu 1 lutego 1982 r. tj. w dacie wejścia rozporządzenia w życie (§ 23),

przedsiębiorstwa takie posiadały de facto tylko status przedsiębiorstw państwowych, to

znaczy to, że wobec innych pracodawców Karta Górnika miała wówczas jedynie

potencjalne zastosowanie, aktualizujące się w miarę ewentualnych zmian we

własnościowej strukturze zakładów tejże branży.

Powyższa ocena podmiotowego zasięgu Karty Górnika nie przesądza jeszcze,

że jej przepisy są automatycznie źródłem roszczeniowych uprawnień pracowniczych.

Co prawda Karta jest aktem normatywnym rangi rozporządzenia Rady Ministrów, a więc

aktem, jaki może ustanawiać normy powszechnie obowiązujące, jednakże pod

warunkiem, że czyni to na podstawie odpowiedniego upoważnienia ustawy i w celu

wykonania jej postanowień (art. 52 ust. 2 pkt 1 Ustawy Konstytucyjnej z dnia 17

października 1992 r. o wzajemnych stosunkach między władzą ustawodawczą i

wykonawczą Rzeczypospolitej Polskiej oraz o samorządzie terytorialnym (Dz. U. Nr 84,

poz. 426 ze zm.). Jako podstawę prawną swego wydania Karta powołuje sześć

przepisów upoważniających, zamieszczonych w trzech różnych ustawach, ale otwarta

jest kwestia, czy upoważnienia te obejmują cały zakres unormowań przyjętych w

Karcie.

Tytułem przykładu wskazać można upoważnienie z art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 19

grudnia 1975 r. o podatku wyrównawczym (Dz. U. Nr 42, poz. 227 ze zm.). Przepis ten,

upoważniający Radę Ministrów do określenia innych jeszcze (poza wskazanymi w art. 3

ust. 1 ustawy) składników wynagrodzenia wyłączonych przy ustalaniu obowiązku

podatkowego, legitymował treść § 9 ust. 2 rozporządzenia, który od podatku

wyrównawczego zwalniał tzw. specjalne wynagrodzenie miesięczne, przewidziane w § 9

ust. 1. Ustawa z dnia 19 grudnia 1975 r. została jednak zastąpiona przez ustawę z dnia

28 lipca 1983 r. o podatku wyrównawczym (Dz. U. Nr 42, poz. 199 ze zm.), która

podobnego upoważnienia nie powtórzyła. W tym zakresie Karta Górnika utraciła więc

niewątpliwie ustawowe oparcie.

W podobny sposób należałoby badać ustawowe oparcie dla wprowadzenia

pozostałych przywilejów pracowników górnictwa. Przywileje wynikające z przepisów

Karty dysponujących upoważnieniem ustawy miałyby więc powszechnie obowiązujący

charakter i mogłyby być podstawą dochodzenia pracowniczych roszczeń. W przeciwnym razie przywileje te, jako ustalone instrukcyjnym aktem normatywnym, stawałyby

się elementami treści stosunku pracy na podstawie porozumień zbiorowych względnie

czynności prawnych.

Z wyżej wskazanych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę o treści wskazanej w sentencji.