I PZP 3/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I PZP 3/12

POSTANOWIENIE

Dnia 6 lutego 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Bogusław Cudowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Zbigniew Myszka

SSN Romualda Spyt

w sprawie z powództwa S. Spółki Akcyjnej Oddział E. S. w K.

przeciwko W. G., A. O.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 6 lutego 2013 r.,

zagadnienia prawnego przekazanego postanowieniem przez Sąd Okręgowy - Sąd

Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

z dnia 23 listopada 2012 r.,

„Czy strony umowy o pracę wykonywanej za granicą mogły ustalić,

że kwoty zapłaconego przez pracodawcę podatku od wynagrodzenia

nie

stanowiły

części

wynagrodzenia

pracownika,

a

nadpłaconego

podatku

nie

świadczenia

należnego

stanowił

pracownikowi z tytułu stosunku pracy?”

odmawia podjęcia uchwały.

Uzasadnienie

zwrot

I. Powyższe pytanie zostało przedstawione w sprawie, w której powód S. SA

– Oddział E. S. w K. dochodzi od pozwanego W. G. kwoty z 2.792,68 euro lub

równowartości tej kwoty w wysokości 10.987,80 zł i od pozwanego A. O. kwoty

842,66 euro lub równowartości tej kwoty w wysokości 3.315,45 zł oraz ustawowych

odsetek od tych kwot z tytułu nadpłaconych w Niemczech podatków od

wynagrodzeń za pracę pozwanych.

Pozwany W. G. był zatrudniony u powoda w okresie od dnia 5 sierpnia 2006

r. do dnia 19 czerwca 2009 r. i był delegowany do pracy w Niemczech. W umowie o

pracę zawartej na czas określony od dnia 5 sierpnia 2006 r. do dnia 16 czerwca

2007 r. strony ustaliły, że w okresie wykonywania pracy za granicą pozwany W. G.

będzie otrzymywał wynagrodzenie zasadnicze w kwocie 1.180 euro oraz premię w

wysokości do 25% wynagrodzenia zasadniczego jako wynagrodzenie netto, a

pracodawca będzie finansował z własnych środków zaliczki na podatek od

wynagrodzeń oraz składki na ubezpieczenie społeczne. W kolejnej umowie o pracę

zawartej na czas określony od dnia 17 czerwca 2007 r. do dnia 30 czerwca 2008 r.

strony ustaliły, że w okresie wykonywania pracy za granicą pozwany W. G. będzie

otrzymywał wynagrodzenie zasadnicze w kwocie 1.300 euro oraz premię w

wysokości do 25% wynagrodzenia zasadniczego jako wynagrodzenie netto, a

pracodawca będzie finansował z własnych środków zaliczki na podatek od

wynagrodzeń oraz składki na ubezpieczenie społeczne. Tak samo strony ustaliły w

umowie o pracę zawartej na czas nieokreślony zawartej w dniu 25 czerwca 2008 r.

Pozwany W. G. w pisemnym oświadczeniu złożonym w dniu 31 lipca 2006 r.

zobowiązał się do zwrotu ewentualnie nadpłaconego przez pracodawcę podatku od

wynagrodzeń i do otwarcia w tym celu rachunku dewizowego oraz utrzymywania

go, co najmniej, do czasu wpływu wszystkich kwot zwracanych nadpłat podatku od

wynagrodzeń za cały okres zatrudnienia.

W dniu 25 sierpnia 2009 r. Urząd Finansowy w O. wydał decyzję w sprawie

zwrotu pozwanemu W. G. kwoty 2.800,04 euro z tytułu nadpłaconego podatku za

2007 rok.

Pozwany A. O. był zatrudniony u powoda na podstawie umowy o pracę

zawartej w dniu 23 czerwca 2004 r. na czas określony od dnia 29 czerwca 2004 r.

do dnia 30 czerwca 2005 r. W umowie o pracę pozwanego A. O. strony ustaliły, że

umówione wynagrodzenie jest wynagrodzeniem netto, a pracodawca będzie

opłacał z własnych środków zaliczki na podatek od wynagrodzeń oraz składki na

ubezpieczenie społeczne. Pozwany A. O. w pisemnym oświadczeniu złożonym w

dniu 24 czerwca 2004 r. zobowiązał się do zwrotu ewentualnie nadpłaconego przez

pracodawcę podatku od wynagrodzeń i do otwarcia w tym celu rachunku

dewizowego oraz utrzymywania go co najmniej do czasu wpływu wszystkich kwot

zwracanych nadpłat podatku od wynagrodzeń za cały okres zatrudnienia.

W dniu 29 czerwca 2007 r. Urząd Finansowy w O. wydał decyzję w sprawie

zwrotu pozwanemu A. O. kwoty 842,66 euro z tytułu nadpłaconego podatku za

2004 rok.

Postanowienia umów o pracę powodów były zgodne z obowiązującym u

powoda regulaminem wynagradzania, który w § 3 stanowi, że za wykonaną pracę

w czasie trwania umowy pracownikowi przysługuje wynagrodzenie walutowe netto,

które nie zawiera podatku od płac i składek na obowiązkowe ubezpieczenie

społeczne. Zgodnie z postanowieniami § 9 tego regulaminu pracodawca nalicza i

odprowadza ze środków własnych do niemieckiego urzędu finansowego podatek

od wynagrodzeń, a pracownik jest zobowiązany zwrócić pracodawcy wszystkie

kwoty otrzymane z niemieckiego urzędu finansowego w związku z rozliczeniem

rocznym podatku od wynagrodzeń.

Sąd Rejonowy – Sąd Pracy wyrokiem z dnia 4 kwietnia 2012 r., sygn. akt IV

P 24/12, zasądził na rzecz powoda od pozwanego W. G. kwotę 2.792,68 euro z

ustawowymi odsetkami od dnia 29 września 2010 r. do dnia zapłaty i od

pozwanego A. O. kwotę 842,66 euro z ustawowymi odsetkami od dnia 5

października 2010 roku do dnia zapłaty.

Sąd Rejonowy – Sąd Pracy stwierdził, że na podstawie umów o pracę na

pozwanych ciążył obowiązek zwrotu powodowi nadpłaconego przez niego podatku

od wynagrodzeń. Przedmiotem zobowiązania pozwanych nie był składnik

wynagrodzenia

za

pracę

należnego

pracownikowi,

ale

podatek

należny

niemieckiemu organowi podatkowemu. Kwota tego podatku nie podlegała wliczeniu

do łącznej kwoty wynagrodzeń pozwanych i nie była z tych wynagrodzeń potrącana

przez powoda. Do spornej kwoty nie miały zatem zastosowania przepisy kodeksu

pracy o ochronie wynagrodzenia za pracę, a w szczególności art. 84 k.p. Interes

finansowy pozwanych nie został naruszony przez to, że umówili się z powodem, iż

będą otrzymywali wynagrodzenia netto. Z wynagrodzeń pozwanych zostały

wyłączone jedynie sumy odpowiadające obciążeniom publicznoprawnym na rzecz

niemieckich organów publicznych.

Pozwany W. G. i pozwany A. O. wnieśli apelacje od powyższego wyroku

Sądu Rejonowego – Sądu Pracy, zaskarżając go w całości. Zaskarżonemu

wyrokowi zarzucili naruszenie przepisów postępowania: art. 233 i art. 328 § 2 k.p.c.

oraz naruszenie przepisów prawa materialnego: a) art. 58 § 1 k.c. w zw. z art. 300

k.p. oraz w zw. z art. 3 ust. 1 i art. 10 ust. 1 pkt 1 ustawy o podatku dochodowym od

osób fizycznych (tekst jedn.: Dz.U. z 2010 r. Nr 51, poz. 307, ze zm.); b) art. 87 § 1

i art. 18 § 1 i § 2 k.p.; c) art. 9 § 2 k.p.

Pozwani kwestionują uznanie przez Sąd Rejonowy – Sąd Pracy, że

postanowienia ich umów o pracę, zgodnie z którymi otrzymywali wynagrodzenia

ustalone jako wynagrodzenia netto oraz byli zobowiązani do zwrotu nadpłaconego

przez pracodawcę podatku od wynagrodzeń, były zgodne z prawem i ważne.

Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, rozpatrując

apelacje powodów od wyroku Sądu Rejonowy – Sąd Pracy z dnia 4 kwietnia 2012

r., sygn. akt IV P 24/12, uznał, że w sprawie występuje powołane na wstępie

zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości prawne i przedstawił to

zagadnienie do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu.

II. Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w powołanym

pytaniu w istocie rzeczy przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia

apelacje pozwanych, a nie zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości, jak

tego wymaga art. 390 § 1 k.p.c.

Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych zapytał się, czy

postanowienie umowy o pracę, zgodnie z którym pracodawca zobowiązuje się do

opłacania podatku od wynagrodzeń należnego od pracownika na podstawie prawa

państwa, do którego pracownik został delegowany, a pracownik do zwrotu

nadpłaconego podatku, są zgodne z przepisami polskiego prawa pracy

regulującymi swobodę stron ukształtowania treści stosunku pracy w części

dotyczącej wysokości wynagrodzenia. W treści pytania, a zwłaszcza w jego

uzasadnieniu, powyższe postanowienie jest traktowane jako postanowienie

kreujące prywatnoprawne zobowiązanie umowne, które podlega prawu państwa

wskazanemu przez normę kolizyjną prawa prywatnego międzynarodowego.

Przy rozpoznawaniu analizowanej sprawy doszło do pomieszania dwóch

odrębnych materii prawnych, a mianowicie ustalenia w umowie o pracę należnego

pracownikowi wynagrodzenia za pracę, czyli ukształtowania treści umownego

stosunku zobowiązaniowego, i opodatkowania tego wynagrodzenia, czyli treści

stosunku władczego łączącego podatnika z państwem.

Prawo podatkowe państwa określa podmiot podlegający obowiązkowi

podatkowemu, dochód podlegający opodatkowaniu i procedurę obliczania i

pobierania podatku. Obowiązywanie i stosowanie tego prawa ma miejsce tylko w

granicach władzy państwa, które je ustanowiło. Inaczej mówiąc, państwo określa

zakres podmiotowy i przedmiotowy zastosowania tego prawa. W stosunkach

zobowiązaniowych z elementem zagranicznym może powstać sytuacja, że podmiot

uzyskujący dochód z tego stosunku podlega obowiązkowi podatkowemu w dwóch

lub w więcej państwach (podwójne opodatkowanie). Nie powstaje natomiast

zagadnienie

kolizyjnoprawne,

którego

państwa

prawo

jest

właściwe

do

rozstrzygnięcia sprawy podatkowej. W każdym z państw jest właściwe prawo

podatkowe danego państwa, a prawo podatkowe innego państwa nie ma

zastosowania. Umowy międzynarodowe o unikaniu podwójnego opodatkowania nie

zmieniają zasady, że każde państwo stosuje tylko własne prawo podatkowe.

Określają jedynie, w którym z umawiających się państw pobierany jest podatek od

danego dochodu lub majątku.

Pytanie Sądu Okręgowego – Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych nie

może zostać przekształcone do postaci, w której byłoby możliwe udzielenie na nie

odpowiedzi bez wykroczenia poza jego treść i uzasadnienie. Podstawowa wada

pytania tkwi w przyjęciu, że w rozstrzyganym stanie faktycznym chodzi o

roszczenie z umowy o pracę i do rozstrzygnięcia o tym roszczeniu, zgodnie z

normami kolizyjnymi prawa prywatnego międzynarodowego, właściwe jest polskie

prawo pracy.

Błąd w rozpoznawaniu sprawy nastąpił już przy kwalifikowaniu tego stanu

faktycznego na podstawie norm prawa prywatnego międzynarodowego. Spór nie

toczy się bowiem o zwrot nadpłaty wynagrodzenia.

Powód przedstawił sądowi do rozstrzygnięcia roszczenie z odrębnej umowy

włączonej do treści umowy o pracę, a treścią tej umowy było zobowiązanie się

pracodawcy do zapłacenia za pracownika podatku obciążającego pracownika

zgodnie z niemieckim prawem podatkowym, a pracownika do zwrotu pracodawcy

nadpłaconego podatku. Powyższa umowa opiewa na przejęcie przez pracodawcę

publicznoprawnego

zobowiązania

podatkowego

pracownika

powstałego

na

podstawie niemieckiego prawa podatkowego, a więc prawa publicznego innego

państwa niż państwo orzekania. Powyższa umowa miała wywierać skutki tylko

między jej stronami, a dla państwa będącego wierzycielem miała być nieznana.

III. Przed przejściem do dalszej analizy sprawy, niezbędne są pewne

wyjaśnienia dotyczące ustalenia w umowie o pracę, że pracownik będzie

otrzymywał wynagrodzenie netto, niezawierające podatku od płac oraz składek na

obowiązkowe ubezpieczenie społeczne, a pracodawca z własnych środków

finansuje zaliczki na podatek od płac i składki na ubezpieczenie społeczne i jest ich

płatnikiem. To wyjaśnienie jest potrzebne, aby pełniej uzasadnić, że strony zawarły

odrębną umowę o przejęcie przez pracodawcę publicznoprawnego obowiązku

podatkowego, a w samej treści umowy o pracę znajduje się tylko część tej umowy.

Główna część tej umowy znajduje się w oświadczeniu pracownika, że zobowiązuje

się zwrócić nadpłacony przez pracodawcę podatek.

Możliwość ustalenia przez strony umowy o pracę, czy wynagrodzenie

pracownika jest wynagrodzeniem netto czy brutto, jest uznawana w systemach

prawa pracy niektórych państw, m. in. w niemieckim prawie pracy. Przy ustaleniu,

że wynagrodzenie pracownika jest wynagrodzeniem brutto pracodawca od

ustalonej kwoty wynagrodzenia odlicza obciążające pracownika podatki i składki

ubezpieczeniowe.

Przy

ustaleniu,

że

wynagrodzenie

pracownika

jest

wynagrodzeniem netto, do kwoty ustalonego wynagrodzenia netto pracodawca

dolicza

obciążające

pracownika

podatki

i

składki

ubezpieczeniowe

oraz

odprowadza je do właściwych instytucji. Nie jest to oczywiście proste pomnożenie

kwot wynagrodzenia netto przez procentową stawkę podatkową i procentową

stawkę składki ubezpieczeniowej. Podstawę wymiaru podatków i składek

ubezpieczeniowych stanowią wynagrodzenia brutto. Umowa, że wynagrodzenie

pracownika jest wynagrodzeniem netto, ma skutki tylko dla stron. Podmiotem

zobowiązanym do opłacania podatków i składek ubezpieczeniowych pozostaje

pracownik. Wynagrodzenie netto gwarantuje pracownikowi otrzymanie zawsze

umówionej kwoty, niezależnie od zmiany obciążeń podatkowych i składkowych.

Pracownik decyduje o tym, czy ten sposób ustalenia wysokości wynagrodzenia jest

dla niego korzystny. Jeżeli strony nie ustaliły wyraźnie, że wynagrodzenie

pracownika jest wynagrodzeniem netto, przyjmuje się, że wynagrodzenie

pracownika jest wynagrodzeniem brutto. [Na temat wynagrodzenia brutto i netto w

prawie niemieckim zob. szerzej: R. Krause w: Münchener Handbuch zum

Arbeitsrecht, Band 1. Individualarbeitsrecht. (hers. R. Richardi, O. Wlotzke, H.

Wißmann, H. Oetker), 3. Auflage, Verlag C. H. Beck, München 2009, § 55, Rdnr.

42-52 oraz powołane tam piśmiennictwo i orzecznictwo].

Zarówno w sytuacji, gdy strony umawiają się o wynagrodzenie brutto, jak i w

sytuacji, gdy strony umawiają się o wynagrodzenie netto, zobowiązanie podatkowe

ciąży na pracowniku. Wysokość zobowiązania podatkowego pracownika jest w obu

sytuacjach taka sama.

IV. Z samego postanowienia umowy o pracę, że ustalone wynagrodzenie

jest wynagrodzeniem netto, nie wynika obowiązek pracownika przekazania

pracodawcy zwróconej przez organ podatkowy nadpłaty podatku i odpowiadające

temu obowiązkowi pracownika prawo (roszczenie) pracodawcy do żądania

przekazania nadpłaty podatku. Postanowienie umowy o pracę, zgodnie z którym

ustalone wynagrodzenie za pracę jest wynagrodzeniem netto, może mieć

znaczenie tylko w sytuacji, gdy pracownik zobowiązany jest do opłacania podatku

od wynagrodzenia i składek na ubezpieczenia społeczne. W sytuacji, gdy do

opłacania podatku od wynagrodzeń i składek na ubezpieczenia społeczne

zobowiązany jest pracodawca określanie wynagrodzenia jako brutto lub netto, jest

niepoprawne

z

punktu

widzenia

językowego

i

matematycznego.

Kwota

wynagrodzenia należnego pracownikowi będzie we wskazanej sytuacji taka sama.

Dodawanie lub odejmowanie zera od określonej wartości nie zmienia bowiem tej

wartości.

Do tego, aby istniała w ogóle możliwość rozpatrywania roszczenia

pracodawcy do pracownika o oddanie zwróconej pracownikowi nadpłaty podatku od

wynagrodzenia jako roszczenia wynikającego z umowy, konieczne jest, aby strony

umowy o pracę ustalającej, że wynagrodzenie pracownika jest wynagrodzeniem

netto, zawarły dodatkową umowę o przejęcie przez pracodawcę zobowiązania

podatkowego pracownika.

W analizowanej sprawie strony zawarły taką umowę. Jest to stan faktyczny,

który wymaga kwalifikacji na podstawie norm kolizyjnych prawa międzynarodowego

prywatnego. W momencie, w którym strony zawarły umowę o pracę i związaną z

nią umowę o przejęcie przez pracodawcę zobowiązania podatkowego pracownika,

obowiązywała ustawa z dnia 12 listopada 1965 r.

– Prawo prywatne

międzynarodowe (Dz.U. z 1965 r. Nr 46, poz. 290, ze zm.).

W analizowanej sprawie już na etapie kwalifikacji stanu faktycznego na

podstawie norm kolizyjnych tej ustawy powinno zostać wykluczone rozpatrywanie

uzgodnień stron umowy dotyczących ustalenia wynagrodzenia netto oraz opłacenia

przez pracodawcę podatku od wynagrodzenia za pracownika i przekazania przez

pracownika pracodawcy otrzymanego od organu podatkowego zwrotu nadpłaty

podatku jako całości kształtującej prawo pracownika do wynagrodzenia.

Zagadnienie kwalifikacji w prawie prywatnym międzynarodowym należy do

bardzo spornych (zob. np.: M. Pazdan, Prawo prywatne międzynarodowe, wyd. 14,

Wydawnictwo LexisNexis, Warszawa 2012, s. 58 i n.). Przez kwalifikację w prawie

prywatnym międzynarodowym rozumie się wykładnię wyrażeń określających zakres

normy kolizyjnej, a także wyodrębnienie z prawa właściwego norm, na podstawie

których ma być dokonana ocena prawna rozpatrywanego stanu faktycznego. Bez

względu

na

to,

jaka

z

prezentowanych

w

teorii

prawa

prywatnego

międzynarodowego metod dokonywania kwalifikacji zostałaby zastosowana w

analizowanej sprawie, nie osiągnie się wyniku, że do zakresu normy kolizyjnej

dotyczącej treści umowy o pracę wchodzą uzgodnienia stron dotyczące opłacania

przez pracodawcę za pracownika podatku od wynagrodzenia i przekazywania

przez pracownika otrzymanych od organu podatkowego zwrotów nadpłat podatku.

Tego rodzaju postanowienie zamieszczone w umowie o pracę w oczywisty sposób

wykracza poza to, co rozumie się w zarówno w polskim prawie pracy, jak i w prawie

pracy innych państw przez treść stosunku pracy.

W analizowanej sprawie, jeżeli byłaby prawidłowo rozpatrywana, nie

mogłoby pojawić się pytanie, czy polskie prawo pracy dopuszcza umówienie się

przez strony stosunku pracy, że wynagrodzenie pracownika jest wynagrodzeniem

netto. Negatywna lub pozytywna odpowiedź na to pytanie nie przesądza

odpowiednio o oddaleniu powództwa lub zasądzeniu roszczenia dochodzonego

przez powoda.

Na marginesie należy zaznaczyć, że negatywna odpowiedź na powyższe

pytanie nie jest tak oczywista, jak przedstawił to Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w uzasadnieniu postanowienia o przedstawieniu

zagadnienia prawnego do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu.

Przepisy polskiego prawa pracy nie wykluczają wyraźnie ustalenia

wynagrodzenia netto, do którego dolicza się obciążające pracownika zobowiązania

podatkowe

i

składki

ubezpieczeniowe.

Nie

wyklucza

umówienia

takiego

wynagrodzenia w szczególności art. 87 § 1 k.p., który dotyczy dokonywania

potrąceń z wynagrodzenia, a nie zasad ustalania wysokości wynagrodzenia.

Ustalenie kwoty wynagrodzenia netto pracownika w umowie o pracę nie jest też

jednoznacznie mniej korzystne dla pracownika od przewidzianej w przepisach

prawa pracy lub postanowieniach układu zbiorowego pracy minimalnej kwoty

wynagrodzenia brutto dla danego stanowiska. Ustalenie kwoty wynagrodzenia netto

pracownika w umowie o pracę lub w postanowieniach układu zbiorowego może, ale

nie musi, być niezgodne z normami prawa stanowionego przez państwo, które

określają minimalne stawki wynagrodzenia w kwocie brutto (w szczególności chodzi

tu o wysokość minimalnego wynagrodzenia za pracę ustalanego na podstawie

ustawy z dnia 10 października 2002 r. o minimalnym wynagrodzeniu za pracę;

Dz.U. z 2002 r. Nr 200, poz. 1679, ze zm.). Po odjęciu od kwoty wynagrodzenia

ustalonej w normie prawnej kwot podatku i składek ubezpieczeniowych może

pozostać bowiem kwota mniejsza lub większa od kwoty wynagrodzenia netto

ustalonej w umowie o pracę. Ustalenie wynagrodzenia netto w umowie o pracę jest

korzystne dla pracownika, gdy zapewnia mu otrzymanie kwoty większej od kwoty,

która byłaby wynikiem odjęcia kwot podatku i składek ubezpieczeniowych od kwoty

ustalonej w normie prawnej. Korzystność dla

wynagrodzenia

pracownika

uzgodnienia w umowie o pracę wynagrodzenia netto wyraża się ogólnie w tym, że

kwota,

którą

pracownik

uniezależniona

od

faktycznie

wysokości

otrzymuje

stawek

do

swojej

podatkowych

i

dyspozycji,

stawek

jest

składek

ubezpieczeniowych. Sąd Najwyższy nie rozpatrywał dotychczas sprawy, w której w

umowie o pracę lub w układzie zbiorowym pracy byłoby ustalone, że

wynagrodzenie

pracownika

jest

wynagrodzeniem

netto,

a

pracownik

kwestionowałby zgodność z prawem ustanowionym przez państwo takiego

ustalenia. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 7 sierpnia 2001 r., sygn. akt III ZP

13/01 (OSNAPiUS z 2002 r., nr 2, poz. 35), zgodnie z którą sąd pracy, zasądzając

wynagrodzenie za pracę, nie odlicza od tego wynagrodzenia zaliczki na podatek

dochodowy od osób fizycznych oraz składek na ubezpieczenie społeczne, nie daje

żadnych podstaw do formułowania stanowiska, że Sąd Najwyższy uznaje za

niezgodne z przepisami prawa pracy ustalenie przez strony umowy o pracę

wysokości wynagrodzenia pracownika w kwocie netto. W sprawie, w której została

podjęta powyższa uchwała, strony umowy o pracę nie umówiły się, że wysokość

wynagrodzenia pracownika jest ustalona w kwocie netto.

Umowa stron stosunku pracy dotycząca opłacenia przez pracodawcę

podatku od wynagrodzenia za pracownika i przekazania przez pracownika

pracodawcy otrzymanego zwrotu nadpłaty podatku nie jest objęta zakresem norm

kolizyjnych prawa prywatnego międzynarodowego, które odnoszą się do stosunku

pracy

(art.

i

art.

wyżej

powołanej

ustawy

–

Prawo

prywatne

międzynarodowe). Taka umowa jest objęta zakresem norm kolizyjnych dotyczących

ogólnie zobowiązań umownych (art. art. 25 – 29 u.p.p.m.).

Normy kolizyjne powołanej wyżej ustawy – Prawo prywatne międzynarodowe

dopuszczały ogólnie w zobowiązaniach umownych i w stosunkach pracy wybór

przez strony prawa właściwego, przy czym mogło być wybrane tylko prawo

pozostające w związku z zobowiązaniem (art. 25 § 1 i art. 32 p.p.m.). W braku

wyboru prawa właściwego przez strony ogólnie w zobowiązaniach umownych i w

stosunkach pracy było właściwe prawo państwa, w którym strony miały siedzibę lub

miejsce zamieszkania w chwili zawarcia umowy (art. 26 zdanie pierwsze i art. 33 §

1 p.p.m.).

W sytuacji, gdy strony w chwili zawarcia umowy miały miejsce zamieszkania

w tym samym państwie, bez względu na to, czy kwalifikacja rozpatrywanej umowy

byłaby dokonywana na podstawie norm kolizyjnych dla zobowiązań umownych, czy

też na podstawie norm kolizyjnych dla stosunku pracy, byłoby właściwe prawo tego

samego państwa bądź jako prawo wybrane przez strony, bądź jako prawo

wskazane łącznikiem obiektywnym wspólnego miejsca zamieszkania lub siedziby

stron w chwili zawarcia umowy. W zależności od tego, czy rozpatrywana umowa

będzie kwalifikowana na podstawie norm kolizyjnych dla zobowiązań umownych,

czy też na podstawie norm kolizyjnych dla stosunku pracy, będą do nie miały

zastosowanie inne normy materialne prawa właściwego.

Trzeba zaznaczyć, że w uzasadnieniu postanowienia Sądu Okręgowego –

Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych o przedstawieniu Sądowi Najwyższemu do

rozstrzygnięcia na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. zagadnienia prawnego budzącego

poważne wątpliwości w ogóle nie została powołana ustawa z dnia 12 listopada

1965 r. – Prawo prywatne międzynarodowe (Dz.U. z 1965 r. Nr 46, poz. 290, ze

zm.). Nie została tym samym powołana norma kolizyjna, której zakres obejmuje

rozpatrywany stan faktyczny. Z całości wywodu Sądu Okręgowego – Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych wynikałoby, że uznaje rozpatrywany stan faktyczny za

objęty zakresem norm kolizyjnych dla stosunku pracy i mają do niego zastosowanie

normy prawa pracy prawa właściwego. Jest to kwalifikacja wadliwa.

W analizowanej sprawie strony zawarły umowę o przejęcie zobowiązania

podatkowego, które powstanie w państwie, do którego pracownik zostaje

delegowany.

Kwalifikacja prawna takiej umowy w prawie prywatnym międzynarodowym

powinna być dokonywana na podstawie norm kolizyjnych, które swoim zakresem

obejmują ogólnie zobowiązania umowne, a nie na podstawie norm kolizyjnych,

które swoim zakresem obejmują stosunki pracy.

W rozpatrywanej sprawie prawem właściwym jest polskie prawo cywilne, a

konkretnie przepisy kodeksu cywilnego o zmianie wierzyciela lub dłużnika (art. 509 i

nast. k.c.). Przy stosowaniu tych przepisów należy mieć przy tym na uwadze, że

zobowiązanie podatkowe nie powstaje na podstawie umowy podatnika z organem

podatkowym. Powoduje to, że te przepisy mogą być stosowane tylko odpowiednio

do zobowiązań podatkowych powstałych na podstawie obcego prawa. Do

zobowiązań podatkowych powstałych na podstawie prawa polskiego te przepisy nie

mogłyby być zastosowane przez polski sąd ze względu na szczególne regulacje

prawa podatkowego.

Rozważania czysto teoretyczne dopuszczalności zawarcia takiej umowy

prowadzą, do wniosku, że nie jest dopuszczalne jej zawarcie ze względu na

charakter zobowiązania podatkowego. W zobowiązaniu podatkowym między

obowiązkiem zapłaty podatku w wymaganej wysokości a roszczeniem o zwrot

nadpłaty podatku istnieje nierozerwalne powiązanie. Trudno byłoby mówić o

samodzielnej wierzytelności z tytułu nadpłaty podatku. Wierzytelność z tytułu

nadpłaty podatku mogłaby więc zostać przeniesiona na osobę trzecią tylko przy

przejęciu przez nią obowiązku zapłaty podatku.

W wyroku z dnia 17 stycznia 1997 r., sygn. akt III ZP 10/96, Sąd Najwyższy

stwierdził, że pracownik skierowany do pracy w Niemczech, który spełnił warunki do

otrzymania ulgi podatkowej według przepisów prawa niemieckiego, nie może żądać

zasądzenia od pracodawcy kwoty nadpłaconego przez niego podatku od

wynagrodzenia, jeżeli z umowy o pracę wynikało, że pracodawca opłaca podatek

od wynagrodzenia pracownika, który otrzymuje wynagrodzenie netto. Podobnie w

wyroku z dnia 7 lutego 2001 r., sygn. akt I PKN 237/00, (OSNP 2002, nr 21, poz.

516) Sąd Najwyższy stwierdził, że strony umowy o pracę za granicą mogły ustalić,

że kwoty zapłaconego przez pracodawcę podatku od wynagrodzenia nie stanowiły

części wynagrodzenia (netto) pracownika, a zwrot nadpłaconego podatku nie

stanowił

świadczenia

należnego

pracownikowi

z

tytułu

stosunku

pracy.

Przedstawione stanowisko Sąd Najwyższy oparł na przepisie § 10 ust. 1

nieobowiązującej już uchwały nr 71 Rady Ministrów z dnia 3 maja 1989 r. w sprawie

zasad wynagradzania oraz przyznawania innych świadczeń związanych z pracą

pracownikom skierowanym do pracy za granicą w celu realizacji budownictwa

eksportowego i usług związanych z eksportem (M.P. z 1989 r. Nr 14, poz. 106).

Wyżej wskazany przepis stanowił: „Podatki z tytułu przychodów z pracy oraz opłaty

pobytowe nakładane przez władze kraju zatrudnienia pracownika za granicą

ponoszone są przez jednostkę kierującą, chyba że pokrywa je kontrahent

zagraniczny”.

Stwierdzenie, że te wyroki zostały wydane w nieobowiązującym już stanie

prawnym i wyrażone w nich stanowisko nie może być zasadnie odnoszone do

obecnie obowiązującego stanu prawnego, nie jest prawdziwe. Powołany wyżej

przepis w oczywisty sposób wykraczał poza ustawową podstawę do wydania

uchwały przez Radę Ministrów i regulował zmianę dłużnika w publicznoprawnym

zobowiązaniu podatkowym regulowanym prawem państwa obcego, wkraczając w

obszar władzy suwerennej tego państwa. Powyższy przepis nie mógł wywrzeć

żadnych skutków w stosunku do wierzyciela podatkowego.

Należy jednak zauważyć, iż w powołanym wyżej wyroku I PKN 237/00 Sąd

Najwyższy wypowiedział się także w kwestiach mających znaczenie dla

rozstrzygnięcia niniejszej sprawy. Po pierwsze Sąd Najwyższy uznał, że ustalenie

wynagrodzenia w kwocie netto nie narusza zasad polskiego prawa pracy (art. 18 §

2 k.p. i art. 87 k.p.). Odnosząc się do problemu korzystności takiego rozwiązania

należy również pamiętać, że pracownika nie interesuje w istocie kwota ustalonego

wynagrodzenia brutto, a kwota realnie otrzymywanego wynagrodzenia (netto). Po

drugie, tak jak i w niniejszej sprawie, należy wyraźnie stwierdzić, że przedmiotem

sporu nie jest zwrot wynagrodzenia za pracę, ale nadpłaconego podatku. Po trzecie

Sąd Najwyższy przyjął, że takie ustalenie wynagrodzenia nie było sprzeczne z art.

84 k.p., ani nie stanowiło obejścia prawa (art. 58 k.c. i art. 18 § 2 k.p.). Na tej

podstawie Sąd Najwyższy przyjął, że dopuszczalna była umowa w przedmiocie

zwrotu nadpłaconego podatku, jako niesprzeczna z przepisami prawa pracy (art.

509 k.c. w związku z art. 84 k.p.).

Z powyższych

względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę

sformułowanej w sentencji.

o

treści