I PZP 2/10 · Sąd Najwyższy

Uchwała z dnia 16 marca 2010 r.

I PZP 2/10

Przewodniczący SSN Katarzyna Gonera (sprawozdawca), Sędziowie SN:

Zbigniew Myszka, Halina Kiryło.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 16 marca 2010 r. sprawy

z powództwa Krystyny C. przeciwko Kuźni Polskiej SA w upadłości w S. z udziałem

nadzorcy sądowego - Marii K. o przywrócenie do pracy, na skutek zagadnienia prawnego przekazanego postanowieniem Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Bielsku-Białej z dnia 26 listopada 2009 r. [...]

„Czy przepis art. 41 (1) § 1 k.p. znoszący ochronę przed wypowiedzeniem

umowy o pracę w stosunku do pracowników, którym do osiągnięcia wieku emerytalnego brakuje nie więcej niż 4 lata (art. 39kp), przebywającym na urlopie oraz w czasie innej usprawiedliwionej nieobecności w pracy (art. 41kp), a także wyłączający

obowiązek konsultacji związkowej znajduje zastosowanie w razie ogłoszenia upadłości z możliwością zawarcia układu (art. 267 i następne ustawy z dnia 28 lutego 2003

roku - Prawo upadłościowe i naprawcze Dz.U. tekst jednolity z 2009 r. nr 175, poz.

1361)?”

p o d j ą ł uchwałę:

Przepis art. 411 § 1 Kodeksu pracy, wyłączający ochronę pracowników

przed wypowiedzeniem lub rozwiązaniem umowy o pracę, ma zastosowanie

tylko w razie ogłoszenia upadłości obejmującej likwidację majątku dłużnika

(art. 15 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze, tekst

jednolity: Dz.U. z 2009 r. Nr 175, poz. 1361 ze zm.) i nie ma zastosowania w razie ogłoszenia upadłości z możliwością zawarcia układu (art. 14 ust. 1 ustawy z

dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe i naprawcze).

Uzasadnienie

Przedstawione Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne ujawniło się w

związku z rozpoznawaniem przez Sąd Okręgowy-Sąd Pracy w Bielsku-Białej apelacji

powódki Krystyny C. od wyroku Sądu Rejonowego-Sądu Pracy w Cieszynie z 11

września 2009 r., [...], oddalającego powództwo o przywrócenie do pracy.

Zagadnienie prawne powstało w następującym stanie sprawy. Powódka wniosła pozew przeciwko Kuźni Polskiej S. w S. o uznanie za bezskuteczne wypowiedzenia umowy o pracę, które doręczone jej zostało w maju 2009 r. W uzasadnieniu podała, że jest pracownikiem podlegającym szczególnej ochronie wynikającej z art. 32

ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych (tekst jednolity:

Dz.U. z 2001 r. Nr 79, poz. 854 ze zm.). Powódka zarzuciła, że powołany przez pracodawcę jako podstawa prawna wypowiedzenia art. 411 § 1 k.p. nie ma zastosowania do upadłości z możliwością zawarcia układu, co wynika z wyroku Sądu Najwyższego z 4 kwietnia 2007 r., III PK 1/07 (OSNP 2008 nr 11-12, poz. 164).

Pozwany pracodawca wniósł o oddalenie powództwa, kwestionując interpretację art. 411 § 1 k.p. dokonaną przez Sąd Najwyższy w wyroku z 4 kwietnia 2007 r., III

PK 1/07. Do sprawy na wniosek pozwanego wezwany został nadzorca sądowy, który

przystąpił do procesu w charakterze interwenienta ubocznego i który także wnosił o

oddalenie powództwa.

Sąd Rejonowy oddalił powództwo. Stwierdził, że stan faktyczny sprawy był

pomiędzy stronami bezsporny. Powódka została zatrudniona u strony pozwanej na

podstawie umowy o pracę na czas nieokreślony od 2 września 1981 r. na stanowisku

robotnika magazynowego. Jest członkiem zarządu zakładowej organizacji związkowej (Komisji Zakładowej NSZZ „Solidarność”) wybranym na okres trwania kadencji

od 18 maja 2006 r. do 17 maja 2010 r. Prawomocnym postanowieniem z 20 lutego

2009 r. Sąd Rejonowy w Bielsku - Białej Wydział Gospodarczy [...] ogłosił upadłość

pozwanej Spółki z możliwością zawarcia układu, pozostawił zarząd własny upadłego

co do całości jego majątku, wyznaczył sędziego komisarza i nadzorcę sądowego.

Sąd Rejonowy ustalił ponadto, że przyczyną wypowiedzenia powódce umowy o

pracę była trudna sytuacja finansowa i ekonomiczna pracodawcy, która spowodowała ogłoszenie upadłości pracodawcy.

Sąd pierwszej instancji powołał się na art. 411 § 1 k.p. i stwierdził, że z dosłownego brzmienia tego przepisu wynika, iż wyłącza on zarówno tzw. ogólną (wynikającą z Kodeksu pracy), jak i szczególną (przewidzianą w przepisach pozakodeksowych, np. w art. 32 ust. 1 ustawy o związkach zawodowych) ochronę trwałości sto-

sunku pracy. Zdaniem Sądu Rejonowego, ogłoszenie upadłości jest przesłanką wypowiedzenia umowy o pracę. Przez ogłoszenie upadłości rozumie się, zgodnie z

przepisami ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe i naprawcze, wydanie przez sąd postanowienia o ogłoszeniu upadłości (art. 52). Data wydania postanowienia o ogłoszeniu upadłości jest datą upadłości. Z tą datą powstają skutki

prawne przewidziane w art. 411 k.p. Sąd pierwszej instancji stwierdził, że z tą datą

pracodawca może wskazać ogłoszenie upadłości jako przyczynę uzasadniającą rozwiązanie umowy o pracę. Pracownik nie może powoływać się na ochronę wynikającą

z art. 38 k.p., art. 39 k.p. i art. 41 k.p. Uchylona zostaje również ochrona w postaci

trybu zwolnień grupowych, wynikająca z ustawy z dnia 13 marca 2003 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników, a odnosząca się do zwolnień przewidzianych w art. 10 tej

ustawy. Sąd Rejonowy zwrócił uwagę, że przy zwolnieniach indywidualnych art. 41 1

k.p. stosuje się samoistnie, rozwiązanie na jego podstawie stosunku pracy może nastąpić z każdym pracownikiem podlegającym szczególnej ochronie, także z działaczem związkowym.

Sąd Rejonowy nie podzielił stanowiska Sądu Najwyższego zawartego w wyroku z 4 kwietnia 2007 r., III PK 1/07 (OSNP 2008 nr 11-12, poz. 164), podnosząc, że

art. 411 k.p. jest przepisem rangi ustawowej, którym zniesione zostały mechanizmy

ochrony trwałości stosunku pracy w wypadku ogłoszenia upadłości pracodawcy.

Przepis ten nie wprowadza rozróżnienia pomiędzy upadłością likwidacyjną a układową. Sąd Rejonowy zwrócił uwagę, że art. 411 k.p. posługuje się terminem „ogłoszenie upadłości”, co jednoznacznie wskazuje na podstawową przesłankę jego zastosowania, jaką jest ogłoszenie upadłości, co następuje z datą wydania w tym

przedmiocie postanowienia przez sąd. Przepis artykuł 411 k.p. nie operuje pojęciami

„upadłości likwidacyjnej” i „upadłości układowej”. Takie było zamierzenie ustawodawcy, który w przeciwnym razie zmieniłby treść art. 411 k.p., wprowadzając ograniczenie jego stosowania do „upadłości likwidacyjnej”. Sąd Rejonowy podzielił stanowisko

K. Barana zawarte w opinii prawnej sporządzonej na wniosek strony pozwanej.

Rozpoznając sprawę w wyniku wniesienia apelacji przez powódkę, Sąd Okręgowy uznał, że występuje w niej budzące poważne wątpliwości zagadnienie prawne

dotyczące odpowiedzi na pytanie: „czy przepis art. 411 § 1 k.p., znoszący ochronę

przed wypowiedzeniem umowy o pracę w stosunku do pracowników, którym do osiągnięcia wieku emerytalnego brakuje nie więcej niż 4 lata (art. 39 k.p.), przebywają-

cym na urlopie oraz w czasie innej usprawiedliwionej nieobecności w pracy (art. 41

k.p.), a także wyłączający obowiązek konsultacji związkowej, znajduje zastosowanie

w razie ogłoszenia upadłości z możliwością zawarcia układu (art. 267 i następne

ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze, Dz.U. tekst jednolity z 2009 r. nr 175 poz. 1361) ?”.

Sąd Okręgowy zwrócił uwagę, że zgodnie z treścią art. 41 1 § 1 k.p., w brzmieniu ustalonym ustawą z dnia 2 lutego 1996 r. o zmianie ustawy - Kodeks pracy oraz o

zmianie niektórych ustaw (Dz.U. Nr 24, poz. 110): „W razie ogłoszenia upadłości lub

likwidacji pracodawcy nie stosuje się przepisów art. 38, 39 i 41, ani przepisów szczególnych dotyczących ochrony pracowników przed wypowiedzeniem lub rozwiązaniem umowy o pracę”. W dniu 1 października 2003 r. weszła w życie ustawa z dnia

28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze (tekst jednolity: Dz.U. z 2009 r.

Nr 175, poz. 1361 ze zm.), która zastąpiła dwa rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z 1934 r. - Prawo upadłościowe (jednolity tekst: Dz.U. z 1991 r., Nr 118,

poz. 512 ze zm.) i Prawo o postępowaniu układowym (Dz.U. z 1934 r. Nr 93, poz.

836 ze zm.). W miejsce odrębnych dotąd postępowań upadłościowego i układowego,

ustanowiono w ustawie z 2003 r. jednolite postępowanie upadłościowe, które może

być prowadzone na dwa sposoby - w celu likwidacji majątku upadłego (art. 14) albo z

możliwością zawarcia przez niego układu (art. 15).

W wyroku z 4 kwietnia 2007 r., III PK 1/07, Sąd Najwyższy stwierdził, że art.

411 § 1 k.p. nie ma zastosowania do upadłości z możliwością zawarcia układu. Powyższe stanowisko podzielił A. Tomanek w glosie do tego wyroku (OSP 2009 nr 1,

poz. 12). Z kolei w wyroku z 9 stycznia 2001 r., I PKN 171/00 (OSNAPiUS 2002 nr

16, poz. 379), wydanym na podstawie poprzednio obowiązujących przepisów, Sąd

Najwyższy stwierdził, że od dnia ogłoszenia upadłości przestają pracodawcę obowiązywać przepisy ograniczające możliwość wypowiadania umów o pracę. Od tej chwili

niedopuszczalną ingerencją w sprawy związane z procesem upadłościowym byłoby

ze strony sądu pracy badanie stopnia zaawansowania postępowania upadłościowego i rozstrzyganie, w jakim momencie powinna nastąpić likwidacja określonej działalności, sprzedaż składników majątkowych, zwalnianie poszczególnych pracowników

oraz jego kolejność. Sąd Okręgowy podniósł również, że w dniu 21 lipca 2001 r. Sąd

Najwyższy podjął uchwałę w sprawie III CZP 45/06 (OSNC 2007 nr 5, poz. 65),

zgodnie z którą z chwilą ogłoszenia upadłości prokura wygasa, a nowa nie może być

ustanowiona (art. 1097 § 2 k.c.). W uzasadnieniu tej uchwały Sąd Najwyższy stwier-

dził, że sformułowanie „ogłoszenie upadłości” dotyczy obu rodzajów upadłości przewidzianej w ustawie z 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe i naprawcze, tj. upadłości likwidacyjnej i z możliwością zawarcia układu. Powyższe stanowisko zostało zaaprobowane przez F. Zedlera w glosie do tej uchwały (OSP 2008 nr 1, poz. 10).

Ukazały się także glosy częściowo krytyczne (P. Bielskiego - Rejent 2007 nr 4, s.

162, D. Zienkiewicz - Glosa 2007 nr 3, poz. 25, Z. Kuniewicza - OSP 2008 nr 4, poz.

43) i glosy zdecydowanie krytyczne (R. Adamusa - Monitor Prawniczy 2007 nr 15, s.

859, J. Grykiela - Monitor Prawniczy 2009 nr 10, s. 563).

Sąd Okręgowy podkreślił, że wprowadzając nowe Prawo upadłościowe i naprawcze z 2003 r. ustawodawca nie dokonał równoczesnej zmiany brzmienia art. 41 1

k.p. Zdaniem Sądu Okręgowego, wykładania gramatyczna art. 411 k.p. prowadzi do

wniosku, że przepis ten - odnoszący się ogólnie do „ogłoszenia upadłości pracodawcy” - znajduje zastosowanie niezależnie od tego, czy ogłoszono upadłość w celu likwidacji majątku dłużnika, czy też z możliwością zawarcia układu. W każdym z tych

przypadków dochodzi do ogłoszenia upadłości, a odmienny jest jedynie sposób prowadzenia postępowania upadłościowego. Tym samym od 1 października 2003 r. poszerzeniu uległ zakres zdarzeń, z którymi art. 411 k.p. wiąże uchylenie ochrony przed

wypowiedzeniem stosunku pracy.

Sąd Okręgowy nie podzielił stanowiska prezentowanego w doktrynie, że postępowanie upadłościowe z możliwością zawarcia układu odpowiada dotychczasowemu postępowaniu układowemu, służącemu podjęciu działań naprawczych, i tym

samym wyłączone jest wówczas stosowanie art. 411 k.p. Zdaniem Sądu, utożsamianie obecnego postępowania upadłościowego z możliwością zawarcia układu z dotychczasowym postępowaniem układowym jest błędne. Postępowanie upadłościowe

z możliwością zawarcia układu nie jest samoistnym postępowaniem, lecz jedynie

jednym ze sposobów prowadzenia postępowania upadłościowego. Z tej racji postępowanie to realizuje cele i funkcje postępowania upadłościowego, przewidziane w

Prawie upadłościowym i naprawczym. Są to cele zasadniczo różne od tych, które

realizowało postępowanie układowe. Cel postępowania układowego był dostosowany

do regulacji prawnej ówczesnego postępowania upadłościowego. Zarówno Prawo

upadłościowe jak i Prawo o postępowaniu układowym z 1934 r. były oparte na tych

samych założeniach aksjologicznych i zarazem się uzupełniały. Postępowanie układowe miało zapobiegać postępowaniu upadłościowemu, które pod rządami Prawa

upadłościowego było zasadniczo egzekucją uniwersalną, w bardzo wąskim zakresie

tylko umożliwiającą przeprowadzenie restrukturyzacji zobowiązań upadłego w drodze

układu. Postępowanie układowe było przeznaczone tylko dla niektórych dłużników tych, którzy stali się niewypłacalni (albo zagrożeni byli niewypłacalnością) na skutek

wyjątkowych i niezależnych od nich okoliczności (art. 1 Prawa o postępowaniu układowym). Dlatego, zdaniem Sądu Okręgowego, w postępowaniu układowym pozycja

dłużnika była pod wieloma względami uprzywilejowana.

W obecnym stanie prawnym ogłoszenie upadłości - bez względu na to, czy

obejmującej likwidację majątku upadłego, czy z możliwością zawarcia układu wszczyna postępowanie upadłościowe. Ogłoszenie upadłości z możliwością zawarcia układu i pozostawienie upadłemu zarządu własnego nie ma więc na celu zapobiegnięcia upadłości (tak jak to było w Prawie o postępowaniu układowym), ale jest

jednym ze sposobów realizacji celu i funkcji postępowania upadłościowego, wyznaczonych przepisami Prawa upadłościowego i naprawczego. Do tego też dostosowany jest układ z wierzycielami zawierany w tym postępowaniu. Układ ten różni się swą

istotą od układu zawieranego w dotychczasowym postępowaniu układowym lub postępowaniu upadłościowym prowadzonym według przepisów Prawa upadłościowego.

W drodze układu zawieranego w postępowaniu upadłościowym prowadzonym według przepisów Prawa upadłościowego i naprawczego można także zaspokoić wierzycieli przez likwidację masy upadłości (art. 271 - tzw. układ likwidacyjny). Zawieranie takich układów było niemożliwe w postępowaniu układowym.

Sąd Okręgowy zwrócił uwagę, że ogłoszenie upadłości z możliwością zawarcia układu ma przede wszystkim zapewnić jak największe zaspokojenie wierzycieli,

ma doprowadzić do restrukturyzacji upadłego. Jednak zastosowanie tego trybu prowadzi również do pewnych negatywnych skutków, np. utraty zaufania do przedsiębiorcy, wobec którego ogłoszono ten rodzaj upadłości. Nieufność ta przejawia się

przede wszystkim spadkiem produkcji, bowiem partnerzy (kontrahenci) upadłego

obawiają się, że restrukturyzacja może się nie powieść, a tym samym albo nie otrzymają zamówionego produktu, albo nie otrzymają wynagrodzenia za sprzedany towar.

Zmniejszająca się produkcja może prowadzić do konieczności restrukturyzacji zatrudnienia. Sąd Okręgowy podzielił stanowisko zawarte w opinii prawnej sporządzonej przez K. Barana na wniosek strony pozwanej, że z powodu ogłoszenia upadłości

z możliwością zawarcia układu pracodawca ma prawo dokonać wypowiedzeń

wszystkim pracownikom, wobec których obowiązuje szczególna ochrona trwałości

stosunku pracy, jeżeli następują one z przyczyn niedotyczących pracowników w

okresie i liczbie nieprzekraczających limitów ustalonych dla zwolnień grupowych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Zagadnienie prawne, jakie ujawniło się w rozpoznawanej sprawie, dotyczy

interpretacji art. 411 § 1 k.p., który stanowi, że: „w razie ogłoszenia upadłości lub likwidacji pracodawcy nie stosuje się przepisów art. 38, 39 i 41, ani przepisów szczególnych dotyczących ochrony pracowników przed wypowiedzeniem lub rozwiązaniem umowy o pracę.”

Pozwana Spółka, po ogłoszeniu jej upadłości z możliwością zawarcia układu,

wypowiedziała powódce umowę o pracę, z pominięciem przepisów o szczególnej

ochronie przed wypowiedzeniem obejmującej pracowników pełniących funkcje

związkowe. Powołała się przy tym na swoją trudną sytuację finansową i sam fakt

ogłoszenia upadłości. Z art. 411 § 1 k.p. wywodziła swoje prawo do wypowiedzenia

powódce umowy o pracę bez respektowania przepisów ochronnych, chociaż ogłoszenie upadłości było związane jedynie z możliwością zawarcia przez stronę pozwaną układu z wierzycielami, pozwana nie została pozbawiona zarządu masą upadłości

(ustanowiono tylko nadzorcę sądowego) i prowadzi nadal działalność produkcyjną.

Powódka wniosła do sądu pracy odwołanie (art. 44 k.p.), w którym zarzuciła, że wypowiedzenie zostało dokonane z naruszeniem przepisów o szczególnej ochronie

trwałości stosunku pracy (art. 32 ust. 1 ustawy o związkach zawodowych). Wniosła o

uznanie wypowiedzenia za bezskuteczne. Powódka twierdziła, że art. 41 1 § 1 k.p.,

powołany przez pracodawcę jako podstawa prawna wyłączenia ograniczeń możliwości wypowiedzenia umów o pracę, ma zastosowanie tylko w razie ogłoszenia upadłości obejmującej likwidację majątku upadłego pracodawcy i nie obejmuje sytuacji

ogłoszenia jego upadłości z możliwością zawarcia układu. Oparła powyższe twierdzenie na wykładni art. 411 § 1 k.p. dokonanej przez Sąd Najwyższy w uzasadnieniu

wyroku z 4 kwietnia 2007 r., III PK 1/07 (OSNP 2008 nr 11-12, poz. 164, z aprobującą glosą A. Tomanka, OSP 2009 nr 1, poz. 12). Strona pozwana z kolei zakwestionowała wykładnię art. 411 § 1 k.p. przedstawioną przez Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z 4 kwietnia 2007 r., III PK 1/07, i wniosła o oddalenie powództwa.

Zagadnienie prawne, ujęte w pytaniu prawnym Sądu Okręgowego sprowadza

się do rozstrzygnięcia przez Sąd Najwyższy, czy art. 411 § 1 k.p. ma zastosowanie w

każdym przypadku ogłoszenia upadłości pracodawcy (zarówno upadłości obejmującej likwidację majątku dłużnika jak i upadłości z możliwością zawarcia układu), czy

tylko w przypadku ogłoszenia upadłości obejmującej likwidację majątku upadłego

dłużnika. Analiza uzasadnienia pytania prawnego Sądu Okręgowego ujawnia przy

tym, że w istocie Sąd ten nie ma wątpliwości interpretacyjnych i podziela stanowisko

procesowe strony pozwanej, że art. 411 § 1 k.p. ma zastosowanie do obu rodzajów

upadłości, a mianowicie zarówno upadłości obejmującej likwidację majątku upadłego

jak i upadłości z możliwością zawarcia układu. Taka interpretacja wynika, zdaniem

Sądu Okręgowego, z wykładni gramatycznej (dosłownej treści) art. 41 1 § 1 k.p. Sąd

Okręgowy pomija przy tym istotne argumenty, które mogłyby poddać w wątpliwość

interpretację opartą jedynie na wykładni gramatycznej, a kwestionując stanowisko,

które zajął Sąd Najwyższy w wyroku z 4 kwietnia 2007 r., III PK 1/07, i zmierzając

swoim pytaniem prawnym do zmiany tego stanowiska przez Sąd Najwyższy w podjętej uchwale, w uzasadnieniu pytania prawnego prowadzi swoje rozważania obok

argumentacji przedstawionej w powyższym wyroku Sądu Najwyższego, nie odnosząc się do poszczególnych motywów prawnych tego uzasadnienia.

2. Rozważania należy zacząć od oceny charakteru prawnego art. 411 § 1 k.p.

Przepis ten wyłącza ochronę trwałości stosunku pracy w razie ogłoszenia upadłości

pracodawcy. Ogłoszenie upadłości pracodawcy zostało potraktowane - obok likwidacji pracodawcy - jako przesłanka wyłączająca ochronę pracownika przed wypowiedzeniem mu umowy o pracę w stopniu pełniejszym niż inne przyczyny dotyczące

pracodawcy (wymienione najpierw w ustawie z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy; jednolity tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 112, poz. 980 ze zm., a następnie w ustawie z dnia 13 marca 2003 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania

z pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników; Dz.U. Nr

90, poz. 844 ze zm.). Przepis ten został wprowadzony do Kodeksu pracy w 1989 r.

(miał wówczas treść: „w razie ogłoszenia upadłości lub likwidacji zakładu pracy, nie

stosuje się przepisów art. 38, 39 i 41, ani przepisów szczególnych dotyczących

ochrony pracowników przed wypowiedzeniem lub rozwiązaniem umowy o pracę.”).

Wszedł do porządku prawnego w okresie obowiązywania rozporządzenia Prezydenta

Rzeczypospolitej z dnia 24 października 1934 r. - Prawo upadłościowe i rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 października 1934 r. - Prawo o postępowaniu układowym. Pojęcie „ogłoszenie upadłości” zostało użyte w art. 41 1 § 1 k.p.

- począwszy od 1989 r. - w takim znaczeniu, jakie było mu przypisane w ówcześnie

obowiązującym Prawie upadłościowym z 1934 r. Nie ulegało wówczas wątpliwości,

że ogłoszenie upadłości podmiotu gospodarczego (później przedsiębiorcy) będącego

zakładem pracy (później pracodawcą) oznaczało wszczęcie postępowania mającego

na celu likwidację majątku upadłego i zbiorowe zaspokojenie wierzycieli ze środków

uzyskanych z likwidacji masy upadłości. Ówczesne Prawo upadłościowe z 1934 r.

nie przewidywało innego rodzaju upadłości od upadłości obejmującej likwidację majątku upadłego. Przewidywało wprawdzie możliwość zawarcia przez upadłego układu

z wierzycielami w postępowaniu upadłościowym (art. 171-202 Prawa upadłościowego), ale zawarcie takiego układu stanowiło podstawę do wydania przez sąd postanowienia o ukończeniu postępowania upadłościowego (art. 196 Prawa upadłościowego). Z chwilą wydania przez sąd postanowienia o ukończeniu postępowania upadłościowego kończyło się też uchylenie ochrony trwałości stosunku pracy wynikające

z art. 411 § 1 k.p. Przepis art. 411 § 1 k.p. nie zawierał natomiast żadnych odniesień

do postępowania układowego uregulowanego w rozporządzeniu Prezydenta Rzeczypospolitej z 1934 r. o postępowaniu układowym i nie uchylał ochrony trwałości

stosunku pracy w razie wszczęcia tego postępowania.

Do 1 października 2003 r. nie ulegało wątpliwości, że „ogłoszenie upadłości”, o

jakim stanowi art. 411 § 1 k.p., obejmuje upadłość mającą na celu likwidację majątku

upadłego dłużnika. W tym sensie było to pojęcie równoważne pojęciu „likwidacji”

użytemu w tym samym przepisie. Ogłoszenie upadłości dotyczyło pracodawców mających zdolność upadłościową (zdolność tę regulowało Prawo upadłościowe z 1934

r., precyzyjnie określając, w stosunku do jakich podmiotów może, a do jakich nie

może, być ogłoszona upadłość). Likwidacja dotyczyła tych pracodawców, którzy nie

mieli zdolności upadłościowej. Ogólna i szczególna ochrona przed wypowiedzeniem

lub rozwiązaniem stosunku pracy była wyłączona w sytuacjach, w których istnienie

pracodawcy (jego byt prawny i faktyczny) było zagrożone trudną sytuacją ekonomiczną (co prowadziło do ogłoszenia jego upadłości w celu likwidacji masy upadłości) lub innym przyczynami uzasadniającymi likwidację pracodawcy.

Od 1 października 2003 r. pojęcie „ogłoszenie upadłości” nabrało nowego

znaczenia na gruncie przepisów prawa upadłościowego. I to ta zmiana znaczeniowa

pojęcia „ogłoszenie upadłości” stała się przyczyną przedstawienia Sądowi Najwyższemu opisanego na wstępie zagadnienia prawnego.

3. W ustawie z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze,

która weszła w życie 1 października 2003 r., ustawodawca dokonał radykalnej przebudowy konstrukcji prawa upadłościowego i przy zachowaniu używanych wcześniej

terminów prawnych nadał tym terminom w wielu wypadkach różniące się od dotychczasowego znaczenie. Zgodnie z nowym Prawem upadłościowym i naprawczym,

określenie „ogłoszenie upadłości” dotyczy w równym stopniu ogłoszenia upadłości

obejmującej likwidację majątku upadłego dłużnika oraz ogłoszenia upadłości z możliwością zawarcia układu (art. 14 i art. 15 Prawa upadłościowego i naprawczego). W

nowym prawie upadłościowym są przepisy wspólne dla obu sposobów prowadzenia

postępowania upadłościowego i przepisy odrębne dla postępowania upadłościowego

związanego z likwidacją majątku upadłego i postępowania upadłościowego z możliwością zawarcia układu z wierzycielami. W nowym prawie upadłościowym pojęcie

„ogłoszenie upadłości” używane jest więc bądź ogólnie w stosunku do obu postaci

postępowania upadłościowego, bądź z dookreśleniem, o którą postać upadłości chodzi. W nowym prawie upadłościowym sformułowanie „ogłoszenie upadłości” użyte

bez dodatkowej kwalifikacji, o którą postać postępowania upadłościowego chodzi,

jest jednoznaczne i nienasuwające żadnych wątpliwości interpretacyjnych - obejmuje

obie opcje prowadzenia postępowania upadłościowego (likwidacyjną i układową).

Jak z tego wynika z chwilą wejścia w życie Prawa upadłościowego i naprawczego z 2003 r. treść semantyczna określenia „ogłoszenie upadłości” została poszerzona o ogłoszenie upadłości z możliwością zawarcia układu, niemające odpowiednika w dawnym Prawie upadłościowym z 1934 r. i nieporównywalne ani z zawarciem

układu w dawnym postępowaniu upadłościowym, ani z dawnym postępowaniem

układowym w sytuacji wystąpienia niewypłacalności. Konstrukcje i znaczenie pojęć

nowego Prawa upadłościowego i naprawczego z 2003 r. są istotnie różne od konstrukcji i znaczenia pojęć dawnego Prawa upadłościowego i Prawa o postępowaniu

układowym z 1934 r.

Użyte w art. 411 § 1 k.p. określenie „ogłoszenie upadłości pracodawcy” jest

pojęciem języka prawnego, zdefiniowanym w innej ustawie niż Kodeks pracy, a mianowicie w ustawie regulującej postępowanie upadłościowe (do 30 września 2003 r. w

rozporządzeniu Prezydenta Rzeczypospolitej z 1934 r. Prawo upadłościowe, od 1

października 2003 r. w ustawie z 2003 r. Prawo upadłościowe i naprawcze). To pojęcie, podobnie jak szereg innych pojęć stosowanych w prawie upadłościowym (np.

niewypłacalność, postępowanie upadłościowe, postępowanie układowe, upadłość,

układ), nie mają określonego, precyzyjnego znaczenia w języku ogólnym (powszechnym). Pojęcia te mają takie znaczenie, jakie nadaje im prawo stanowione. Określenie

„ogłoszenie upadłości” zarówno w dawnym jak i w nowym prawie upadłościowym jest

jednoznaczne zdefiniowane, ale inne było jego znaczenie w czasie obowiązywania

dawnego Prawa upadłościowego i inne jest jego znaczenie w nowym Prawie upadłościowym i naprawczym. Ze zmiany znaczenia treści pojęcia „ogłoszenie upadłości

pracodawcy”, jaka dokonała się z dniem 1 października 2003 r., nie można jednak

wyciągać takiego wniosku, jaki został wyciągnięty przez Sąd Okręgowy - że w

związku ze zmianą (poszerzeniem) treści semantycznej określenia „ogłoszenie upadłości pracodawcy”, od 1 października 2003 r. automatycznemu poszerzeniu uległ

zakres zdarzeń, z którymi art. 411 § 1 k.p. wiąże uchylenie ochrony przed wypowiedzeniem stosunku pracy. Z uwagi na to, że jest to przepis wyłączający ochronę

trwałości stosunku pracy ustanowioną zarówno w przepisach ogólnych (zwłaszcza

przepisach Kodeksu pracy, dotyczących wszystkich pracowników zatrudnionych na

podstawie umowy o pracę), jak i przepisach szczególnych (ulokowanych poza Kodeksem pracy, np. w art. 32 ust. 1 ustawy o związkach zawodowych), rozszerzenie

siły jego oddziaływania na sytuacje inne niż objęte nim w chwili jego wprowadzania

do porządku prawnego w 1989 r. musiałoby jednoznacznie wynikać z przepisów

prawa (np. przepisów przejściowych, wprowadzających w życie nowe regulacje

Prawa upadłościowego i naprawczego). Nie można w związku z tym przyjąć, że

istotne zmiany w prawie upadłościowym, wprowadzone ustawą z 28 lutego 2003 r.

Prawo upadłościowe i naprawcze, obejmujące nadanie innego znaczenia dotychczasowym pojęciom - choćby pojęciu „ogłoszenie upadłości” - mogły niejako przypadkowo i „przy okazji” doprowadzić do istotnych zmian w treści (przez rozszerzenie jego

stosowania) przepisu uchylającego - bezwarunkowo, w odniesieniu do każdego

przypadku - ogólną i szczególną ochronę pracowników przed rozwiązaniem z nimi

stosunków pracy przez pracodawcę.

Ustawodawca, dokonując istotnej przebudowy konstrukcji i pojęć prawa upadłościowego - przy jednoczesnym zachowaniu używanych dawniej terminów, z nadaniem jednak tym terminom w wielu wypadkach znaczenia różniącego się od dotychczasowego (co dotyczy także pojęcia „ogłoszenie upadłości”) - mógł dokonać

stosownych zmian zawartych w innych ustawach przepisów, w których występowały

pojęcia prawne odnoszące się dawnego prawa upadłościowego, aby dostosować te

przepisy do nowych regulacji i pojęć prawnych użytych w nowym prawie upadłościo-

wym, albo ogólnie przewidzieć, jak obecnie należy rozumieć użyte w tych przepisach

pojęcia prawne. Tak się stało na przykład w odniesieniu do pojęć „postępowanie

upadłościowe” i „postępowanie układowe” (art. 543 i 544 Prawa upadłościowego i

naprawczego). Nie stało się natomiast w odniesieniu do użytego w art. 411 § 1 k.p.

terminu „ogłoszenie upadłości”. Nie można jednak z tego zaniechania ustawodawcy

wyciągać wniosku, że brak ingerencji w treść art. 411 § 1 k.p. oznacza od 1 października 2003 r. radykalną zmianę - zdecydowanie na niekorzyść pracowników - oddziaływania tego przepisu na ich sytuację w kontekście ochrony przed wypowiedzeniem.

Ochrona stosunku pracy wynikającego z umowy o pracę zawartej na czas nieokreślony jest wpisana w system przepisów prawa pracy, realizując gwarancyjne funkcje

prawa pracy. Nie może zostać wyeliminowana bez świadomej ingerencji ustawodawcy, jedynie w następstwie zmian dokonanych w innej ustawie, podstawowej dla innej

dziedziny prawa (w tym przypadku prawa upadłościowego jako części prawa cywilnego), która oparta jest na innej aksjologii niż prawo pracy.

4. W teorii wykładni prawa nie ustalono żadnych uniwersalnych zasad, które

określałyby, w jaki sposób należy wykładać pojęcia prawne, które zostały zdefiniowane w ustawie podstawowej dla danej dziedziny prawa i zostały użyte w przepisach

innych ustaw, odrębnych od tej ustawy, w znaczeniu wcześniejszym, jeżeli ustawodawca dokonuje istotnych zmian konstrukcyjnych i pojęciowych w ustawie podstawowej dla danej dziedziny prawa, nie zmieniając jednocześnie przepisów przynależnych do innych dziedzin prawa. Opracowanie takich uniwersalnych zasad nie jest

bowiem w ogóle możliwe. Zastosowanie abstrakcyjnie ustalonych zasad ogólnych w

jednym wypadku prowadziłoby do wyniku konstrukcyjnie i aksjologicznie zgodnego z

innymi normami systemu prawa, a w innym do powstania ewidentnych sprzeczności

konstrukcyjnych lub aksjologicznych w systemie prawa.

Nie jest możliwe nawet ustalenie uniwersalnej zasady wykładni, która rozstrzygałaby taką sytuację, jaka jest tutaj rozpatrywana, a mianowicie, że w ustawie

podstawowej zachowuje się określony termin prawny (w tym przypadku „ogłoszenie

upadłości”), ale nadaje mu się znaczenie odmienne od dotychczasowego. Inaczej

mówiąc, nie można z góry jednolicie ustalić, że taki termin prawny użyty w przepisach różnych ustaw odrębnych, wcześniejszych od nowej lub istotnie zmienionej

ustawy podstawowej, ma być rozumiany bądź w sposób dotychczasowy (wykładnia

statyczna), bądź w sposób zmieniony (wykładnia dynamiczna).

Sprowadzając powyższe rozważania ogólne na płaszczyznę rozumienia określenia „ogłoszenie upadłości pracodawcy”, użytego w art. 411 § 1 k.p., a także w innych przepisach odrębnych i wcześniejszych od obecnego Prawa upadłościowego i

naprawczego, w ramach stosowania wykładni językowej należy przyjąć, iż zarówno

twierdzenie, że to określenie obejmuje tylko ogłoszenie upadłości obejmującej likwidację majątku upadłego (znaczenie dawne), jak i twierdzenie, że to określenie obejmuje ogłoszenie upadłości obejmującej likwidację majątku upadłego i ogłoszenie

upadłości z możliwością zawarcia układu (znaczenie nowe), opiera się na arbitralnym

uznaniu, że istnieje taka ogólna i uniwersalna zasada wykładni, pozwalająca na

przyjęcie pierwszej lub drugiej z przedstawionych opcji interpretacyjnych, podczas

gdy taka zasada nie istnieje.

5. W art. 543 i 544 Prawa upadłościowego i naprawczego ustawodawca zamieścił objaśnienia znaczenia pojęć „postępowanie upadłościowe” i „postępowanie

układowe” użytych w przepisach odrębnych, które zostały wydane przed wejściem w

życie nowego Prawa upadłościowego i naprawczego. Przepisy te, ze względu na

swoją konstrukcję i istotę, są zbliżone do przepisów zmieniających. Przypisują one

bowiem określoną treść dawnym przepisom, nieuchylanym i formalnie niezmienianym przez nową ustawę.

Artykuł 543 Prawa upadłościowego i naprawczego pozostawia pojęciu „postępowanie upadłościowe” dawne znaczenie. Zgodnie z tym przepisem, dawne pojęcie

„postępowanie upadłościowe” oznacza tylko obecne „postępowanie upadłościowe

obejmujące likwidację majątku upadłego”. Istnienie takiej normy wyklucza przyjęcie

ogólnego założenia, że przy wykładaniu przepisów ustaw odrębnych, zawierających

terminy prawne z dawnego prawa upadłościowego obowiązuje zasada, że terminom

tym należy przypisać znaczenie, jakie mają w obecnym prawie upadłościowym.

Z kolei w art. 544 Prawa upadłościowego i naprawczego zostało objaśnione

znaczenie pojęcia „postępowanie układowe”, które występowało w dawnym Prawie o

postępowaniu układowym, ale nie występuje w nowym Prawie upadłościowym i naprawczym. Zgodnie z tym przepisem, dawne pojęcie „postępowanie układowe” oznacza obecne „postępowanie upadłościowe z możliwością zawarcia układu”, będące

pewnego rodzaju przetworzeniem i połączeniem zawarcia układu w dawnym postępowaniu upadłościowym i postępowania układowego w razie niewypłacalności pracodawcy uregulowanego w dawnym Prawie o postępowaniu układowym. Z użycia w

tym przepisie partykuły „także” można wnosić, że omawiane pojęcie ma szersze zna-

czenie i obejmuje również obecne postępowanie naprawcze, które jest w pewnym

stopniu podobne do dawnego postępowania układowego w razie zagrożenia niewypłacalnością. Dawne Prawo o postępowaniu układowym regulowało jednolicie postępowanie układowe zarówno w sytuacji, gdy niewypłacalność przedsiębiorcy już nastąpiła, jak i w sytuacji, gdy istniało zagrożenie powstania niewypłacalności przedsiębiorcy. Według art. 543 i 544 Prawa upadłościowego i naprawczego, termin prawny

„postępowanie upadłościowe” użyty w dotychczasowych i niezmienionych przepisach

odrębnych będzie miał obecne znaczenie tego terminu tylko wówczas, gdy w tych

przepisach odrębnych występują obok siebie terminy „postępowanie upadłościowe” i

„postępowanie układowe”.

Z analizy art. 543 i 544 Prawa upadłościowego i naprawczego wynika wniosek, że pojęciom dawnego Prawa upadłościowego i dawnego Prawa o postępowaniu

układowym, użytym w zastanych i niezmienionych przepisach odrębnych, gdy werbalnie odpowiadają pojęciom nowego Prawa upadłościowego i naprawczego, nie

można przypisywać znaczenia zgodnie z jedną z góry określoną zasadą - bądź pozostania przy ich znaczeniu dotychczasowym (zastanym), bądź przypisania im znaczenia nowego.

Na podstawie powyższych rozważań można stwierdzić, że nie ma i być nie

może jednej uniwersalnej zasady, zgodnie z którą mają być rozumiane pojęcia dawnego prawa upadłościowego i prawa układowego w niezmienionych przepisach

ustaw odrębnych, nawet gdy werbalnie odpowiadają pojęciom nowego Prawa upadłościowego i naprawczego. O tym, jakie znaczenie należy obecnie przypisać danemu pojęciu w zastanych i niezmienionych przepisach ustaw odrębnych, można rozstrzygać tylko w stosunku do konkretnego przepisu, biorąc pod uwagę jego kontekst

systemowy i funkcjonalny oraz to, na ile silnie jest on związany z regulacjami Prawa

upadłościowego i naprawczego. Dlatego też takiemu samemu terminowi prawnemu

(w rozpatrywanym przypadku terminowi „ogłoszenie upadłości”) w jednym przepisie

będzie należało przypisać znaczenie dawne (zastane), a w innym znaczenie obecne

(nowe), aby nie doszło do powstania sprzeczności konstrukcyjnych lub aksjologicznych w systemie prawa. Tym samym występowanie w orzecznictwie Sądu Najwyższego orzeczeń, zgodnie z którymi w jednym niezmienionym przepisie ustawy odrębnej termin „ogłoszenie upadłości” należy rozumieć jako oznaczający zarówno

ogłoszenie upadłości obejmującej likwidację majątku upadłego jak i ogłoszenie upadłości z możliwością zawarcia układu (uchwała Sądu Najwyższego z 12 lipca 2006 r.,

II PZP 4/06, OSNP 2007 nr 1-2, poz. 1, a także wyrok Sąd Najwyższego z 4 października 2007 r., I PK 124/07, niepublikowany), a w innym niezmienionym przepisie

ustawy odrębnej termin „ogłoszenie upadłości” należy rozumieć jako oznaczający

tylko ogłoszenie upadłości obejmującej likwidację majątku upadłego (wyrok Sądu

Najwyższego z 4 kwietnia 2007 r., III PK 1/07, OSP 2009 nr 1, poz. 12), nie oznacza

występowania jakiejkolwiek sprzeczności w orzecznictwie Sądu Najwyższego.

6. Przy rozstrzyganiu zagadnienia, jakie znaczenie ma termin prawny „ogłoszenie upadłości” zastosowany w art. 411 § 1 k.p., należy wziąć przede wszystkim

pod uwagę, że prawo pracy jest odrębną gałęzią prawa od prawa cywilnego, do którego należy prawo upadłościowe. Ta odrębność jest potwierdzona przez art. 300

k.p., zgodnie z którym w sprawach nieuregulowanych przepisami prawa pracy do

stosunku pracy stosuje się odpowiednio przepisy prawa cywilnego, jeżeli nie są one

sprzeczne z zasadami prawa pracy. Z odrębności prawa pracy i prawa cywilnego i z

art. 300 k.p. należy wywieść również taki wniosek, że jeżeli przepisy prawa pracy

odwołują się do pojęć i konstrukcji regulowanych prawem cywilnym, to uwzględniają

pojęcia i konstrukcje prawa cywilnego obowiązujące w momencie tworzenia danych

przepisów, a nie także ewentualne zmiany regulacji prawa cywilnego w przyszłości.

Ustawodawca w momencie tworzenia przepisów prawa pracy bada i stwierdza, że

określone pojęcia i konstrukcje prawa cywilnego są odpowiednie dla prawa pracy i

zgodne z jego zasadami. Dlatego też zmiana określonych pojęć i konstrukcji prawa

cywilnego, do których odwołują się przepisy prawa pracy, nie może powodować automatycznej zmiany w przepisach prawa pracy. Pozostawienie przez ustawodawcę

przepisu prawa pracy, który odwołuje się do określonego pojęcia prawa cywilnego,

gdy temu pojęciu nadaje się inne znaczenie w prawie cywilnym, nie może być

uznane za dorozumianą zmianę również związanego z tym pojęciem przepisu prawa

pracy.

W prawie pracy obowiązuje zasada ochrony trwałości stosunku pracy, a

uchylenie ochrony trwałości stosunku pracy przez art. 411 § 1 k.p. jest wyjątkiem od

tej zasady, który nie może być wykładany rozszerzająco. Przepis art. 41 1 § 1 k.p. został ustanowiony w czasie, gdy ogłoszenie upadłości oznaczało wszczęcie postępowania mającego na celu likwidację majątku upadłego i zbiorowe zaspokojenie wierzycieli ze środków uzyskanych z likwidacji masy upadłości. W sytuacji, gdy następuje likwidacja pracodawcy, uchylenie ochrony trwałości stosunku pracy jest oczywiste i konieczne. Skoro ma dojść do likwidacji (ustania bytu prawnego i faktycznego)

pracodawcy, konieczne jest wypowiedzenie wszystkim pracownikom umów o pracę,

także (nawet) tym szczególnie chronionym. W takim tylko kontekście ustawodawca

uchylił w art. 411 § 1 k.p. ochronę trwałości stosunku pracy „w razie ogłoszenia upadłości lub likwidacji pracodawcy”.

W celu umożliwienia pracodawcy dokonania restrukturyzacji przedsiębiorstwa

i związanej z nią restrukturyzacji zatrudnienia ochrona trwałości stosunku pracy została ograniczona w przepisach ustawy z dnia 13 marca 2003 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących

pracowników. Ogłoszenie upadłości z możliwością zawarcia układu stwarza możliwość zastosowania tej ustawy - przewidzianych w niej zasad tzw. zwolnień grupowych i trybu ich przeprowadzenia. Tylko ogłoszenie upadłości obejmującej likwidację

majątku upadłego stanowi uzasadnienie dla stosowania art. 41 1 § 1 k.p., wyłączającego wszelką ochronę pracowników przed wypowiedzeniem.

Odrębność gałęziowa prawa pracy i prawa cywilnego oraz obowiązująca w

prawie pracy zasada ochrony trwałości stosunku pracy wymaga uznania, że po wejściu w życie Prawa upadłościowego i naprawczego pojęcie „ogłoszenie upadłości

pracodawcy” użyte w art. 411 § 1 k.p. należy rozumieć jako „ogłoszenie upadłości

obejmującej likwidację majątku upadłego”.

Przyjęcie, że zmiany prawa upadłościowego i stworzenie konstrukcji upadłości

z możliwością zawarcia układu mogą być rozpatrywane jako dorozumiana zmiana

ustalonego w prawie pracy zakresu ochrony trwałości stosunku pracy i uchylenie tej

ochrony w razie ogłoszenia upadłości z możliwością zawarcia układu, oznaczałoby

zaakceptowanie przypadkowych skutków zmian prawa i wyciąganie zbyt daleko idących wniosków z pozostawienia w art. 411 § 1 k.p. określenia „ogłoszenie upadłości”

bez sprecyzowania, że chodzi o upadłość likwidacyjną.

W prawie upadłościowym ogłoszenie upadłości oznacza przede wszystkim

stwierdzenie, że dany podmiot znajduje się w stanie niewypłacalności, i wszczęcie

postępowania upadłościowego, które ma na celu zbiorowe zaspokojenie roszczeń

wierzycieli. W Kodeksie pracy „ogłoszenie upadłości pracodawcy” występuje jako

przesłanka uchylająca ochronę trwałości stosunku pracy pracownika, a uchylenie tej

ochrony nie jest bezpośrednio związane z tym, że pracodawca znalazł się w stanie

niewypłacalności. Ogólnie można powiedzieć, że regulacje prawa pracy dotyczące

uchylenia ochrony trwałości stosunku pracy w razie ogłoszenia upadłości pracodawcy pozostają w związku z materią regulowaną prawem upadłościowym i celami

postępowania upadłościowego tylko o tyle, o ile usuwają przeszkodę w postaci

ochrony trwałości stosunku pracy w odniesieniu do możliwości przeprowadzenia w

postępowaniu upadłościowym likwidacji majątku upadłego i zbiorowego zaspokojenia

wierzycieli. Zmiana zakresu ochrony trwałości stosunku pracy i uchylenie tej ochrony

także w razie ogłoszenia upadłości pracodawcy z możliwością zawarcia układu wymagałyby wyraźnej zmiany treści art. 411 § 1 k.p. (podobny pogląd wyrażono w wyroku Sądu Najwyższego z 4 kwietnia 2007 r., III PK 1/07 oraz w doktrynie - por. A.

Tomanek: Ogłoszenie upadłości z możliwością zawarcia układu a stosunki pracy,

PiZS 2004 nr 11, s. 26; tenże: Glosa do wyroku Sądu Najwyższego z 4 kwietnia 2007

r., III PK 1/07, OSP 2009 nr 1, poz. 12).

7. Ogłoszenie upadłości przedsiębiorcy, zgodnie z regulacjami dawnego i nowego prawa upadłościowego, nie wywiera samo w sobie żadnego wpływu na byt stosunków pracy. Dopóki istnieje pracodawca i prowadzi działalność (produkcyjną, usługową, handlową, jakąkolwiek inną) pozwalającą na zatrudnianie pracowników, dopóty pracownicy mogą być nadal zatrudniani także po ogłoszeniu upadłości (spory ze

stosunku pracy prowadzone przez pracowników przeciwko upadłemu pracodawcy, a

ściślej przeciwko syndykowi masy upadłości, pozwalają stwierdzić, że zatrudnianie

pracowników nawet po ogłoszeniu upadłości nie jest niczym nadzwyczajnym). W razie ogłoszenia upadłości przedsiębiorcy będącego pracodawcą stosunki pracy mogą

być rozwiązywane na zasadach określonych w prawie pracy, choćby w ustawie z

dnia 13 marca 2003 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników. Wprowadzenie konstrukcji

upadłości z możliwością zawarcia układu nie wymaga, aby została zniesiona ochrona

trwałości stosunku pracy. Restrukturyzacji zatrudnienia - jeżeli jest ona niezbędna dla

zawarcia układu z wierzycielami - można dokonać z zachowaniem ochronnej funkcji

prawa pracy. Wyjątkowość regulacji przewidzianej w art. 411 § 1 k.p. nie powinna być

nadużywana do pozbywania się przez pracodawcę pracowników, także tych podlegających szczególnej ochronie, jeżeli pracodawca nadal prowadzi swoją dotychczasową działalność, choćby w ograniczonym zakresie.

Należy także zwrócić uwagę, że w postępowaniu upadłościowym, w którym

został zawarty układ z wierzycielami, wykonanie postanowień układowych i zaspokojenie wierzycieli jest rozłożone przeważnie na lata, a nie na tygodnie lub miesiące.

Trudno byłoby z tego względu zaakceptować sytuację, że pracodawca przez cały

czas trwania postępowania upadłościowego ma pełną swobodę rozwiązywania stosunków pracy, także z pracownikami podlegającymi ochronie.

Twierdzenie, że przez samo zachowanie w niezmienionym brzmieniu treści

art. 411 § 1 k.p. przy uchwalaniu nowego Prawa upadłościowego i naprawczego

przepis ten objął ogłoszenie upadłości z możliwością zawarcia układu, opiera się na

wykładni prawa, która nie uwzględnia różnic między prawem upadłościowym jako

częścią prawa cywilnego i prawem pracy (wykładnia systemowa) oraz ochronną

funkcją prawa pracy (wykładnia celowościowa lub aksjologiczna).

Ogłoszenie upadłości likwidacyjnej prowadzącej do likwidacji pracodawcy oraz

likwidacja pracodawcy poza postępowaniem upadłościowym są sytuacjami nadzwyczajnymi, pozwalają bowiem pracodawcy na zwolnienie całej załogi z pominięciem

wszelkich standardów ochronnych. Skoro ograniczenie uprawnień pracowników jest

w tym przypadku (ogłoszenia upadłości pracodawcy) tak radykalne, to musi być ono

oparte na odpowiednio istotnych przesłankach. W przypadku ogłoszenia upadłości

(likwidacyjnej) albo likwidacji pracodawcy przesłanką taką jest brak możliwości dalszego zatrudnienia pracowników. Jeżeli uzasadnienie takie odpada, bo pracodawca

nadal istnieje, mimo ogłoszenia upadłości zachowuje prawo zarządu swoim majątkiem, nadal zatrudnia pracowników, kontynuuje dotychczasową działalność (nadal

prowadzi działalność produkcyjną, handlową, usługową, inną), a jedynym ograniczeniem jest ustanowienie nadzorcy sądowego - organu o uprawnieniach nadzorczych i

kontrolnych - z intencją zachowania niepogorszonego stanu masy upadłości, to

trudno znaleźć uzasadnienie dla zwolnienia wszystkich pracowników (także szczególnie chronionych na podstawie przepisów odrębnych) z wyłączeniem w stosunku

do nich wszystkich przepisów ochronnych. Prowadzi to do wniosku, że art. 41 1 § 1

k.p. ma na uwadze taki proces upadłościowy, z którym wiąże się spodziewana utrata

przez przedsiębiorcę kwalifikacji podmiotu zatrudniającego pracowników, co rodzi

konieczność zwolnienia całej załogi (także pracowników szczególnie chronionych).

Przyjęcie wykładni art. 411 § 1 k.p. proponowanej przez Sąd Okręgowy mogłoby prowadzić do obejścia przepisów o ochronie pracowników w razie przejścia

zakładu pracy na innego pracodawcę (art. 231 k.p.) - wystarczyłoby bowiem zgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości z możliwością zawarcia układu, aby z w miarę

dobrze jeszcze funkcjonującego zakładu pracy zwolnić wszystkich pracowników, a

sam zakład pracy sprzedać zgłaszającemu się nabywcy - bez konsekwencji wynikających z konstrukcji art. 231 k.p. Dopuszczenie stosowania art. 411 § 1 k.p. do ogło-

szenia upadłości układowej mogłoby odebrać pracownikom potencjalną ochronę wynikającą z art. 231 k.p. w razie zbycia przedsiębiorstwa (zakładu pracy) lub jego części po pomyślnym zakończeniu postępowania upadłościowego. Przyjęcie takiego

rozumienia art. 411 § 1 k.p. wyeliminowałoby również potrzebę stosowania przepisów

ustawy o zwolnieniach grupowych. Tymczasem zasady określone w ustawie z dnia

13 marca 2003 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników stanowią odpowiedni instrument

prawny do przeprowadzenia zwolnień w zakładzie pracy pracodawcy, w stosunku do

którego ogłoszono upadłość z opcją zawarcia układu z wierzycielami.

Jeżeli sytuacja pracodawcy, w stosunku do którego ogłoszono upadłość z

możliwością zawarcia układu, ulegnie pogorszeniu, sąd upadłościowy może dokonać

zmiany upadłości układowej na likwidacyjną. Wydanie przez sąd gospodarczy postanowienia o zmianie upadłości z układowej na likwidacyjną otworzy pracodawcy możliwość dokonania wypowiedzeń wszystkim pracownikom - także tym szczególnie

chronionym. W takiej sytuacji znajdzie bowiem zastosowanie art. 411 § 1 k.p. Likwidacyjna opcja postępowania upadłościowego oznacza, że nie ma już możliwości ratowania miejsc pracy - przedsiębiorstwo upadłego dłużnika (jako całość lub jego poszczególne składniki - art. 551 k.c.) powinno być sprzedane w celu zaspokojenia wierzycieli, a zwolnienie z pracy wszystkich pracowników bez respektowania ich szczególnej ochrony ma umożliwić sprzedaż poszczególnych składników majątkowych

składających się na to przedsiębiorstwo w ujęciu przedmiotowym (zakład pracy).

8. Kwestią uboczną są wnioski, jakie można wyciągnąć z art. 500 Prawa upadłościowego i naprawczego. Przepis ten dotyczy postępowania naprawczego i stanowi, że: „W sprawach z zakresu prawa pracy wszczęcie postępowania naprawczego wywołuje skutki jak ogłoszenie upadłości, z wyłączeniem spraw dotyczących

ochrony roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy.” W rozpoznawanej sprawie pozwany pracodawca twierdził, że na podstawie tego przepisu art.

411 § 1 k.p. ma zastosowanie nawet w postępowaniu naprawczym, uchylając także w

tym postępowaniu ochronę trwałości stosunku pracy; tym bardziej może mieć zastosowanie w przypadku ogłoszenia upadłości z możliwością zawarcia układu. Z takiego

założenia strona pozwana wywodziła następnie wniosek, że „ogłoszenie upadłości

pracodawcy” przewidziane w art. 411 § 1 k.p. oznacza zarówno ogłoszenie upadłości

obejmującej likwidację majątku upadłego, jak i ogłoszenie upadłości z możliwością

zawarcia układu.

Postępowanie naprawcze w razie zagrożenia niewypłacalnością, uregulowane

w art. 492-521 Prawa upadłościowego i naprawczego, stanowi procedurę odrębną od

postępowania upadłościowego. W ramach postępowania naprawczego, które podlega znacznie słabszej kontroli i nadzorowi organów sądowych, istnieje zauważalna

przewaga ochrony gospodarczego interesu dłużnika nad celami windykacyjnymi, nakierowanymi na zaspokojenie wierzycieli. Zmierza ono do zawarcia i zatwierdzenia

układu dłużnika z jego wierzycielami, przy czym jest adresowane do dłużnika wypłacalnego, a jedynie zagrożonego niewypłacalnością.

Argumentacja, wywodząca z treści art. 500 Prawa upadłościowego i naprawczego wniosek o zastosowaniu art. 411 § 1 k.p. także w razie ogłoszenia upadłości

pracodawcy z możliwością zawarcia układu, jest chybiona. Do tego, aby art. 411 § 1

k.p. mógł mieć zastosowanie w postępowaniu naprawczym, musiałby najpierw w

sposób niewątpliwy obejmować ogłoszenie upadłości z możliwością zawarcia układu.

Tymczasem, w art. 500 Prawa upadłościowego i naprawczego jest wprawdzie mowa

o skutkach ogłoszenia upadłości, ale ogłoszenie upadłości wywołuje różne skutki w

zależności od tego, czy jest to ogłoszenie upadłości obejmującej likwidację majątku

upadłego, czy też jest to ogłoszenie upadłości z możliwością zawarcia układu.

Wszczęcie postępowania naprawczego może wywierać w sprawach z zakresu prawa

pracy tylko takie skutki, jakie wywołuje ogłoszenie upadłości z możliwością zawarcia

układu, zważywszy na istotę postępowania naprawczego. Nie oznacza zatem możliwości zastosowania w postępowaniu naprawczym art. 411 § 1 k.p.

Przy dokonywaniu wykładni art. 500 Prawa upadłościowego i naprawczego

należy uwzględnić jego relację do art. 498, w którym zostały określone skutki

wszczęcia postępowania naprawczego dla zaspokajania zobowiązań przedsiębiorcy

(zawieszenie spłaty zobowiązań, zawieszenie naliczania odsetek, ograniczenie stosowania instytucji potrącenia, zakaz wszczynania przeciwko przedsiębiorcy egzekucji

i postępowań zabezpieczających oraz zawieszenie wszczętych postępowań). Te

skutki, zgodnie z art. 498 ust. 3 Prawa upadłościowego i naprawczego, nie mają zastosowania do wierzytelności, o których jest mowa w art. 273 Prawa upadłościowego

i naprawczego (w tym między innymi wierzytelności ze stosunku pracy). Poddanie

wierzytelności ze stosunku pracy regulacjom obowiązującym w razie ogłoszenia

upadłości jest więc wyjątkiem od wyjątku określonego w art. 498 ust. 3 Prawa upadłościowego i naprawczego. Jeżeli porówna się regulacje zawarte w art. 498 ust. 1

Prawa upadłościowego i naprawczego z regulacjami mającymi zastosowanie do

zobowiązań upadłego w razie ogłoszenia upadłości z możliwością zawarcia układu,

to wyraźnie widać, że regulacja zawarta w art. 500 Prawa upadłościowego i naprawczego jest dla pracowników korzystniejsza, niż gdyby ich zobowiązania ze stosunku

pracy zostały poddane regulacji zawartej w art. 498 ust. 1 Prawa upadłościowego i

naprawczego. Temu celowi służy art. 500 Prawa upadłościowego i naprawczego. Z

treści art. 500 nie wynika w żaden sposób, że przepis ten miałby obejmować kwestię

rozwiązywania stosunków pracy.

Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że przedstawione zagadnienie

prawne powinno być rozstrzygnięte w sposób przedstawiony w sentencji uchwały:

art. 411 § 1 k.p. nie ma zastosowania w razie ogłoszenia upadłości pracodawcy z

możliwością zawarcia układu (art. 14 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze), ma natomiast zastosowanie w razie ogłoszenia upadłości w

celu likwidacji majątku upadłego dłużnika (art. 15 tej ustawy).