I PZP 18/96 · Sąd Najwyższy

Uchwała Składu Siedmiu Sędziów Sądu Najwyższego

z dnia 22 października 1996 r.

I PZP 18/96

Przewodniczący: Prezes SN Jan Wasilewski, Sędziowie SN: Teresa FlemmingKulesza, Józef Iwulski, Andrzej Kijowski (sprawozdawca), Jerzy Kwaśniewski

(współsprawozdawca), Janusz Łętowski, Walerian Sanetra.

Sąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Prokuratury Krajowej Jana Szewczyka,

po rozpoznaniu na posiedzeniu w dniu 22 października 1996 r. wniosku

Ogólnopolskiego Porozumienia Związków Zawodowych skierowanego przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego do rozpoznania przez skład siedmiu sędziów Izby

Administracyjnej, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego o podjęcie

uchwały zawierającej odpowiedź na następujące zagadnienie prawne:

Czy przepis art. 32 ust. 1 cyt. wyżej ustawy o związkach zawodowych ma

zastosowanie w przypadku zaistnienia okoliczności, o których mowa w art. 43 ust. 2 pkt

2 i 3 ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o Państwowej Straży Pożarnej (Dz. U. Nr 88,

poz. 400 ze zm.) ?

p o d j ą ł następującą uchwałę:

Przepis art. 32 ust. 1 ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych (Dz. U. Nr 55, poz. 234 ze zm.) nie ma zastosowania do rozwiązania

stosunku służbowego z funkcjonariuszem pożarnictwa na podstawie art. 43 ust. 2

pkt 2 i 3 ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o Państwowej Straży Pożarnej (Dz. U. Nr

88, poz. 400 ze zm.).

Uzasadnienie

Powołując się na upoważnienie zawarte w art. 22 ust. 2 ustawy z dnia 23 maja

1991 r. o związkach zawodowych (Dz. U. Nr 55, poz. 234 ze zm.), powoływanej dalej

jako "ustawa związkowa" albo "ustawa", Ogólnopolskie Porozumienie Związków

Zawodowych zgłosiło w dniu 14 czerwca 1996 r. wniosek o rozpoznanie przez skład

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego zagadnienia prawnego sformułowanego w

sentencji uchwały, jako budzącego "wątpliwości w praktyce".

W uzasadnieniu powyższego wniosku podniesiono, że nakaz uzyskania przez

pracodawcę uprzedniej zgody zarządu zakładowej organizacji związkowej na

wypowiedzenie lub rozwiązanie stosunku pracy w czasie trwania oraz w okresie roku od

wygaśnięcia mandatu członka zarządu albo komisji rewizyjnej takiej organizacji

związkowej (art. 32 ust. 1 ustawy), ma na celu usunięcie obaw przed angażowaniem się

pracownika w działalność społeczną, narażającą go na konflikty z pracodawcą.

Wspomniana ochrona obejmuje także działaczy związkowych będących funkcjonariuszami Państwowej Straży Pożarnej, co wynika wyraźnie z analizowanych w świetle art.

2 ustawy związkowej przepisów art. 28-49 ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o

Państwowej Straży Pożarnej (Dz. U. Nr 88, poz. 400 ze zm.), powoływanej dalej jako

"ustawa o PSP".

Tymczasem w praktyce stosowania tych przepisów uznaje się, że zgoda zakładowej organizacji związkowej na zwolnienie ze służby strażaka pełniącego związkową

funkcję, jest konieczna jedynie przy zwolnieniu fakultatywnym na podstawie art. 43 ust.

3 ustawy o PSP. Taki pogląd wyrażał niejednokrotnie Naczelny Sąd Administracyjny.

Natomiast Sąd Najwyższy akcentuje powszechność i bezwzględność szczególnej

ochrony trwałości zatrudnienia działaczy związkowych. Takie jest również stanowisko

wnioskodawcy, który wobec tego uważa, że zgoda zakładowej organizacji związkowej

jest konieczna dla skutecznego ustania stosunku służbowego działaczy związkowych

zatrudnionych w służbie pożarniczej zarówno przy zwolnieniach fakultatywnych, jak i

zwolnieniach obligatoryjnych na podstawie art. 43 ust. 2 pkt 2 i 3 ustawy o PSP. O

zbyteczności takiej zgody można by mówić jedynie przy zwolnieniu obligatoryjnym, z

którego żądaniem występuje sam zainteresowany (art. 43 ust. 2 pkt 5 ustawy o PSP).

Za pełną ochroną trwałości stosunku służbowego strażaków pełniących funkcje

związkowe przemawia też wniosek, który należy - zdaniem OPZZ - wyprowadzać a

contrario z przepisu art. 6 ust. 2 ustawy związkowej, ograniczającego związkowe

uprawnienia funkcjonariuszy Policji i Straży Granicznej.

Prokurator wniósł, aby na przedstawione zagadnienie prawne udzielić odpowiedzi twierdzącej.

Sąd Najwyższy rozważył, co następuje:

Przepisy powołane we wniosku wzbudzają rzeczywiście szereg wątpliwości, więc

konieczne jest wyinterpretowanie z nich norm prawnych, które byłyby wzajemnie spójne i

miały zarazem aksjologiczne uzasadnienie w systemie wartości, które w demokratycznym

państwie prawnym można przypisywać racjonalnemu ustawodawcy.

Za punkt wyjścia należy przyjąć przepisy ustawy związkowej. Przepis art. 32 ust.

1 tej ustawy stanowi, że pracodawca nie może bez zgody zarządu zakładowej

organizacji związkowej wypowiedzieć ani rozwiązać stosunku pracy z pracownikiem

będącym członkiem zarządu lub komisji rewizyjnej zakładowej organizacji związkowej w

czasie trwania mandatu oraz w okresie roku po jego wygaśnięciu. To kategoryczne

sformułowanie odnosi się jednak expressis verbis tylko do ustania stosunku pracy w

następstwie zmierzających do takiego skutku jednostronnych czynności prawnych, a

one są w powszechnym prawie pracy przedmiotem uprawnień (kompetencji)

pracodawcy, nie połączonych z nakazem czynienia z nich użytku. Z przepisu art. 32 ust.

1 ustawy związkowej wynika zatem jedynie to, że pracodawca mogący skądinąd

wypowiadać i rozwiązywać stosunki pracy, "nie może" tego wobec pracownika

pełniącego funkcje związkowe uczynić bez zgody zarządu zakładowej organizacji

związkowej. Innymi słowy, chodzi tu "tylko" o ograniczenie swobody rozwiązania

stosunku pracy, chociaż nieuzyskanie wspomnianej zgody wyklucza legalność takiego

rozwiązania w czasie trwania związkowego mandatu i w okresie roku po jego ustaniu.

Cytowany przepis ustawy związkowej nie dotyczy natomiast ustania stosunku

pracy przez jego wygaśnięcie (np. wskutek ukończenia pracy, dla wykonania której

umowa była zawarta - art. 30 § 1 pkt 5 KP, określający takie ustanie mianem "rozwiązania umowy"). Zdarzenie takie powoduje bowiem ustanie stosunku pracy ex lege,

zaś pracodawca co najwyżej ewidencjonuje taki skutek, po czym spełnia wynikające zeń

obowiązki (np. w zakresie wydania świadectwa pracy - art. 97 § 1 KP).

W świetle uregulowań powszechnego ustawodawstwa pracy nie rodzi się zatem

pytanie, czy przepis art. 32 ust. 1 ustawy związkowej ma zastosowanie również w

sytuacji, w której rozwiązanie stosunku pracy jest dla pracodawcy przedmiotem jego

prawnego obowiązku. Kwestia ta aktualizuje się natomiast na gruncie przepisów

licznych pragmatyk pracowniczych, normujących stosunki pracy nawiązywane na

podstawie aktu mianowania. Ustawodawca przewiduje w nich bowiem często nie tylko

fakultatywne, ale również obligatoryjne rozwiązanie stosunku pracy, które oddziela też

niekiedy od instytucji wygaśnięcia stosunku pracy. Wprawdzie w przeciwieństwie do

zdarzeń powodujących wygaśnięcie stosunku pracy, do jego ustania nie prowadzą

zdarzenia aktualizujące nakaz rozwiązania, ale dla rozpatrywanego tu problemu

stosowania art. 32 ust. 1 ustawy związkowej jest to bez znaczenia.

Ocenę taką uzasadnia świadomość, że kwalifikowanie zdarzeń do kategorii

powodującej wygaśnięcie, względnie aktualizującej obowiązek rozwiązania stosunku

pracy, nie opiera się na jakimś ogólnym kryterium porządkującym, a próby jego wyinterpretowania z konkretnej regulacji prawnej prowadzą do wniosków ryzykownych, jeśli nie

wręcz przypadkowych. Można natomiast uznać, że w każdej z tych kategorii chodzi o

zdarzenia, w świetle których kontynuowanie stosunku pracy jest niemożliwe lub

niecelowe. Są to wreszcie zdarzenia całkowicie oderwane od działalności związkowej,

więc bez względu na ewentualnie pełnioną funkcję związkową powinny powodować

jednakowy skutek wobec ogółu zatrudnionych, chyba że ustawodawca stanowi

wyraźnie, iż nawet obligatoryjność rozwiązania nie może naruszać szczególnej ochrony

pracownika w zakresie wypowiedzenia i rozwiązania stosunku, jak to np. wynika z art.

44 ust. 4 ustawy z dnia 5 lipca 1996 r. o służbie cywilnej (Dz. U. Nr 89, poz. 402).

Analogiczne postanowienie zawiera też przepis art. 16 ustawy z dnia 16 września 1982

r. o pracownikach urzędów państwowych (Dz. U. Nr 31, poz. 214 ze zm.).

Problem zakresu zastosowania art. 32 ust. 1 ustawy związkowej wydaje się

natomiast prima facie bezprzedmiotowy wobec strażaków, którzy nie pozostają w

stosunku pracy, gdyż ustawa o PSP przewiduje zatrudnienie ich w stosunku służbowym.

Spośród takich osób ustawa związkowa obejmuje jedynie funkcjonariuszy Policji i

Straży Granicznej, stanowiąc w art. 2 ust. 6, że jej przepisy stosuje się wobec nich

odpowiednio oraz z uwzględnieniem ograniczeń wynikających z odrębnych ustaw.

Sugestia o pozbawieniu strażaków uprawnień związkowych jest jednak bezpodstawne.

Zostały one bowiem w trzy miesiące po uchwaleniu ustawy związkowej uregulowane w

art. 58 ustawy o PSP, postanawiającym, że strażacy mogą się zrzeszać w związkach

zawodowych na zasadach określonych w ustawie o związkach zawodowych.

Cytowany przepis jest sformułowany nieprecyzyjnie. Jego redakcja akcentuje

bowiem wobec strażaków wolność koalicji związkowej, ale nie ogranicza się do niej i

odsyła do ustawy związkowej w całym zakresie jej normowania. Odesłanie nie zawiera

też ograniczeń charakterystycznych dla funkcjonariuszy służb zmilitaryzowanych, co

świadczy o doniosłości przywiązywanej przez ustawodawcę do faktu, że jako formacja

umundurowana, nie została straż pożarna wyposażona w broń, tylko w specjalistyczny

sprzęt do walki z pożarami, klęskami żywiołowymi i innymi miejscowymi zagrożeniami

(art. 1 ust. 1 ustawy o PSP).

Ustawa związkowa mogłaby zatem być wobec związkowych uprawnień stra-

żaków stosowana wprost i w całej rozciągłości, nie wyłączając uregulowań o szczególnej ochronie działaczy związkowych. Brak generalnego ograniczenia w zastosowaniu

ustawy związkowej wobec funkcjonariuszy PSP nie oznacza jednak, że nie istnieją one

wobec żadnego z jej przepisów, a więc, że art. 32 ust. 1 ustawy związkowej dotyczy

każdego przypadku rozwiązania stosunku służbowego strażaków. Prawodawca

zakładał, że nie zawsze będzie to możliwe i dlatego prawo zrzeszania się strażaków w

związkach zawodowych odniósł w art. 58 ustawy o PSP nie tyle do przepisów ustawy

związkowej, ile do zawartych w nich "zasad", a więc reguł ogólnych, dopuszczających

odstępstwa usprawiedliwione konstrukcją stosunku służbowego, charakteryzującego się

władczym zwierzchnictwem przełożonego nad podwładnym.

Ustawa o PSP stanowi w art. 43 ust. 1, że zwolnienie ze służby następuje w

drodze rozwiązania stosunku służbowego, zaś w ust. 2 i 3 tego przepisu wymienia

taksatywnie przyczyny zwolnienia obligatoryjnego i zwolnienia fakultatywnego. Zgodnie

z art. 43 ust. 2 ustawy strażaka "zwalnia się ze służby" w przypadkach: orzeczenia

trwałej niezdolności do służby przez komisję lekarską (pkt 1); nieprzydatności do służby,

stwierdzonej w opinii służbowej w okresie przygotowawczym (pkt 2); wymierzenia kary

dyscyplinarnej wydalenia ze służby (pkt 3); skazania prawomocnym wyrokiem sądu za

przestępstwo umyślne, ścigane z oskarżenia publicznego (pkt 4); zgłoszenia przez

niego pisemnego żądania zwolnienia - w terminie do 3 miesięcy (pkt 5).

Wnioskodawca uważa, że zgoda zakładowej organizacji związkowej na zwolnienie jej działacza jest zbędna tylko wtedy, gdy on sam tego żąda, z czym nie sposób

polemizować. Jest jednak znamienne, że zakres pytania nie obejmuje pozostałych

sytuacji określonych w art. 43 ust. 2 ustawy i ogranicza się do przypadków wskazanych

w pkt 2 i 3. Pominięcie orzeczonej przez komisję lekarską trwałej niezdolności do służby

oraz prawomocnego skazania przez sąd za przestępstwo umyślne, ścigane z

oskarżenia publicznego pozwala przypuszczać, że sytuacje te również nie są według

wnioskodawcy objęte zakresem zastosowania art. 32 ust. 1 ustawy związkowej, choć

obligatoryjne zwolnienie działacza związku zawodowego pozostaje wówczas poza

zasięgiem jego woli.

Znaczyłoby to, że pozostałe przyczyny obligatoryjnego zwolnienia ze służby

pożarniczej, tj. zwolnienia na podstawie art. 43 ust. 2 pkt 1 - 4 ustawy o PSP, dzieli

wnioskodawca z punktu widzenia art. 32 ust. 1 ustawy związkowej na dwie grupy,

różniące się zakresem wpływu władzy służbowej na zaistnienie przyczyny obligatoryjnego rozwiązania stosunku służbowego. Wnioskodawca dopuszcza wyłączenie art. 32

ust. 1 ustawy związkowej, jeżeli wpływ taki jest praktycznie wykluczony (art. 43 ust. 2

pkt 1 i 4 ustawy o PSP), a w przeciwnym razie wpływ ten chciałby zmajoryzować

obowiązkiem uzyskiwania zgody związkowej, której brak wykluczałby rozwiązanie

stosunku służbowego.

Wnioskodawca nie twierdzi jednak, iżby przedmiotem opinii służbowych,

względnie przedmiotem deliktu dyscyplinarnego mogły być zachowania funkcjonariusza

bezpośrednio związane z realizowaniem statutowych zadań zakładowej organizacji

związkowej. Taka ewentualność nawet pośrednio wydaje się nad wyraz abstrakcyjna.

Pod nieprawdziwymi zarzutami o merytorycznej nieprzydatności do służby stałej bądź

naruszenia dyscypliny służbowej lub popełnienia przestępstwa albo wykroczenia,

należałoby bowiem ukryć faktyczny odwet przełożonego za związkową aktywność

danego funkcjonariusza, i to w warunkach aktywnej jego obrony, wspieranej przez

zarząd zakładowej organizacji związkowej.

Postępowanie w sprawie opiniowania służbowego i postępowanie dyscyplinarne

nie toczą się zresztą według swobodnego uznania, gdyż są szczegółowo unormowane

w aktach wykonawczych do ustawy o PSP. Przepisy rozporządzenia Ministra Spraw

Wewnętrznych z dnia 11 czerwca 1992 r. w sprawie postępowania dyscyplinarnego w

stosunku do strażaków Państwowej Straży Pożarnej (Dz. U. Nr 52, poz. 243), jak też

przepisy zarządzenia nr 34 tego Ministra z dnia 19 marca 1992 r. w sprawie świadectw

służby i opinii funkcjonariuszy pożarnictwa Państwowej Straży Pożarnej (Dz. Urzęd.

MSW Nr 1, poz. 29), uwzględniają przy tym prawa zainteresowanego w stopniu

przyjmowanym de lege lata jako standard dla zatrudnienia w stosunku służby militarnej

lub paramilitarnej w ogólności.

Nadmienić jednak trzeba, że na posiedzeniu Sądu Najwyższego w niniejszej

sprawie pełnomocnik wnioskodawcy oświadczył, iż wobec jednoosobowego opiniowania

służbowego i karania dyscyplinarnego standardy te w odniesieniu do strażaków

pełniących związkowe funkcje okazały się już w praktyce niewystarczające. Obligatoryjne zwolnienie ze służby w związku z jednoosobowym orzeczeniem o nieprzydatności do niej, dotyczy jednak okresu przygotowawczego, który "z natury rzeczy"

charakteryzuje się niestabilnością zatrudnienia i nie sprzyja piastowaniu związkowych

funkcji. Inaczej wolno oceniać przyjętą w art. 121 ustawy o PSP koncepcję jednoosobowego wykonywania przez służbowego przełożonego władzy dyscyplinarnej, ze stosowaniem kary wydalenia ze służby włącznie. Jest bowiem wątpliwe, czy dobro służby

pożarniczej wymaga rezygnacji z komisji dyscyplinarnych, ale kwestię tę można

rozważać jedynie na płaszczyźnie de lege ferenda i w odniesieniu do wszystkich

strażaków.

Dlatego przyjęcie wykładni proponowanej we wniosku byłoby de lege lata nie tyle

stosowaniem prawa, ile próbą jego poprawiania w kierunku uprzywilejowania niektórych

funkcjonariuszy pożarnictwa tylko z powodu uzyskania formalnego mandatu do

pełnienia związkowej funkcji. Tymczasem nie ma racjonalnych powodów, aby ochrona

działaczy związkowych pozostających w służbie pożarniczej była szersza, niż dla

pracowników poddanych ogólnemu reżimowi umów o pracę, czy też szczególnym

uregulowaniom pragmatyk o stosunkach pracy na podstawie aktu mianowania. Na

rzecz takiej konkluzji przemawia też fakt, że ustawa o PSP nie zna instytucji

wygaśnięcia stosunku zatrudnienia służbowego, a przynajmniej niektóre ze zdarzeń

objętych jej przepisem art. 43 ust. 2, można by kwalifikować jako równoważne

przesłankom wygaśnięcia, przy którym problem uzyskiwania związkowej zgody staje się

bezprzedmiotowy.

Z wyżej podanych względów na przedstawione zagadnienie prawne Sąd

Najwyższy udzielił odpowiedzi, jak w sentencji uchwały.