I PZP 11/04 · Sąd Najwyższy

Uchwała z dnia 11 stycznia 2005 r.

I PZP 11/04

Przewodniczący SSN Herbert Szurgacz (sprawozdawca), Sędziowie SN:

Krystyna Bednarczyk, Barbara Wagner.

Sąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Prokuratury Krajowej Iwony Kaszczyszyn, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 11 stycznia 2005 r. sprawy z powództwa

Magdaleny K.-S. przeciwko O. Centrum Kultury i Sportu w J. o przywrócenie do

pracy, na skutek zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Okręgowy-Sąd

Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Krakowie postanowieniem z dnia 14 września

2004 r. [...]

„Czy po dniu 2 czerwca 1996 roku "powołanie" dokonane na podstawie art. 15

ust. 1 ustawy z dnia 25 października 1991 roku o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej (Dz.U. Nr 114 poz. 493 z póź. zm.) stanowi, w znaczeniu o jakim

mowa w art. 68 § 1 kp., podstawę nawiązania stosunku pracy z dyrektorami instytucji

kultury, do jakich ma zastosowanie wskazana wyżej ustawa ?"

p o d j ą ł uchwałę:

Powołanie dokonane na podstawie art. 15 ust. 1 ustawy z dnia 25 października 1991 r. o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej (Dz.U.

Nr 114, poz. 493 ze zm.) stanowi podstawę nawiązania stosunku pracy w rozumieniu art. 68 k.p. z dyrektorami instytucji kultury.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w Krakowie, rozpoznając apelację powódki Magdaleny K.-S.

od wyroku Sądu Rejonowego-Sądu Pracy w Nowym Targu z dnia 17 września 2003

r., powziął poważną wątpliwość co do rozumienia prawa i postanowił przedstawić

Sądowi Najwyższemu pytanie prawne o następującej treści: „Czy po dniu 2 czerwca

1996 r. „powołanie” dokonane na podstawie art. 15 ust. 1 ustawy z dnia 25 paździer-

nika 1991 r. o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej (Dz.U. Nr 114,

poz. 493 z późn. zm.) stanowi, w znaczeniu o jakim mowa w art. 68 § 1 kp, podstawę

nawiązania stosunku pracy z dyrektorami instytucji kultury, do jakich ma zastosowanie wskazana wyżej ustawa?”

Stan faktyczny, w związku z którym powstało pytanie prawne, przedstawia się

następująco. Zarząd gminy w J. w dniu 22 sierpnia 2000 r. powołał powódkę na stanowisko dyrektora O. Centrum Kultury i Sportu w J. W grudniu 2001 r. Centrum Kultury nadano statut, który przewidywał między innymi, że dyrektora Centrum Kultury

zatrudnia i zwalnia zarząd gminy, po zasięgnięciu opinii związków zawodowych oraz

stowarzyszeń zawodowych i twórczych działających na terenie gminy. W dniu 31

grudnia 2002 r. wójt gminy odwołał powódkę z zajmowanego stanowiska informując

równocześnie, że odwołanie to jest równoznaczne z 3-miesięcznym okresem wypowiedzenia. Wójt nie zasięgał opinii stowarzyszeń zawodowych i twórczych, w szczególności Związku Artystów Plastyków. Powódka domagała się w pozwie uznania odwołania za niezgodne z prawem i uznania wypowiedzenia za bezskuteczne, ewentualnie przywrócenia do pracy.

Wyrokiem z dnia 17 września 2003 r. Sąd Rejonowy w Nowym Targu zasądził

na rzecz powódki kwotę 7.672,50 zł tytułem odszkodowania i oddalił powództwo w

pozostałym zakresie. Oceniając zasadność powództwa Sąd Pracy stwierdził w

pierwszej kolejności, że legitymację bierną jako pracodawca powódki posiada nie

Gmina J., lecz wezwane do udziału w sprawie O. Centrum Kultury i Sportu w J.

Przepis art. 15 ust. 1 ustawy z 25 października 1991 r. o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej, stanowi, iż dyrektora instytucji kultury powołuje organizator po zasięgnięciu opinii właściwych związków zawodowych działających w tej

instytucji kultury oraz stowarzyszeń zawodowych i twórczych oraz że odwołanie następuje w tym samym trybie. W konsekwencji, pozwany pracodawca przy rozwiązaniu stosunku pracy z powódką miał obowiązek zasięgnięcia opinii stowarzyszeń

zawodowych i twórczych działających w zatrudniającej ją instytucji kultury, jeżeli powódka do nich należała. Przynależność powódki do Towarzystwa Przyjaciół O. [...]

nie rodziła przewidzianego ustawą obowiązku konsultacji, ponieważ w ocenie Sądu

Rejonowego, z treści statutu tego stowarzyszenia wynika, że nie jest to stowarzyszenie zawodowe skupiające osoby pracujące twórczo w dziedzinie kultury oraz że jego

cele i działania odbiegają od celów, które przyświecają stowarzyszeniom twórczym,

które określone zostały w art. 1 ust. 1 powołanej ustawy (działalność kulturalna pole-

ga na tworzeniu, upowszechnianiu i ochronie kultury). Wynikający z art. 15 ustawy

obowiązek zasięgnięcia opinii wiązał natomiast pracodawcę powódki w związku z jej

przynależnością do Związku Polskich Artystów Plastyków Okręg Z. Związek ten posiada status stowarzyszenia twórczego, które grupuje osoby pracujące twórczo w

dziedzinie sztuk plastycznych, i jest on stowarzyszeniem zawodowym i twórczym w

rozumieniu powołanego art. 15 ust. 1 ustawy. Sąd Pracy stwierdził, że skoro wymogu

konsultacji nie dochowano, to naruszony został tryb postępowania określony w art.

15 ust. 1 ustawy z dnia 25 października 1991 r., co uzasadniało zastosowanie art. 45

k.p.

Jednak - mimo uchybień pracodawc -, przywrócenie powódki do pracy na poprzednich warunkach, chociaż teoretycznie możliwe, jest niecelowe, gdyż wiązałoby

się z koniecznością zmiany obowiązującego statutu, który nie przewiduje możliwości

zatrudnienia dwóch osób na tym samym stanowisku, a w związku z tym z powstaniem chaosu organizacyjnego związanego ze sprawowaniem przez dwie osoby funkcji dyrektora. Przeciwko przywróceniu powódki do pracy przemawiał w ocenie Sądu

również „obiektywny interes pozwanego”. W konsekwencji powyższej oceny i na

podstawie art. 47 k.p. Sąd zasądził na rzecz powódki odszkodowanie za naruszenie

przepisów o rozwiązywaniu stosunku pracy. Z uwagi na „dotychczasowy stosunek

powódki do pracy oraz jej aktualną sytuację osobistą” odszkodowanie to zasądzone

zostało w kwocie wyższej niż wynagrodzenie za adekwatny do okresu zatrudnienia

powódki okres wypowiedzenia.

W apelacji od powyższego wyroku powódka zarzuciła błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 45 § 1 w związku z § 2 i § 3 k.p. przez przyjęcie, że jako

pracownik podlegający ochronie przed wypowiedzeniem lub rozwiązaniem umowy o

pracę nie jest objęta możliwością wyboru odpowiedniego roszczenia z art. 45 § 1 k.p.

w związku z ustaleniem przez Sąd, że wypowiedzenie jej umowy o pracę narusza

przepisy o wypowiadaniu umów o pracę oraz zakwestionowała ustalenie Sądu co do

istnienia obiektywnego interesu pozwanego pracodawcy w tym, że przywrócenie powódki na dotychczasowe stanowisko pracy jest niecelowe.

Powódka wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku w całości przez przywrócenie jej do pracy na stanowisko dyrektora O. Centrum Kultury i Sportu, przy zachowaniu dotychczasowych warunków pracy i płacy, zasądzenie od strony pozwanej na jej

rzecz wynagrodzenia za cały okres pozostawania bez pracy, tj. od dnia 1 kwietnia

2003 r. do dnia podjęcia pracy, w wysokości wielokrotności miesięcznego wynagro-

dzenia 2.557,50 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia należnego wynagrodzenia

do dnia zapłaty, pod warunkiem podjęcia przez powódkę pracy w ciągu 7 dni licząc

od daty uprawomocnienia się orzeczenia, ewentualnie uchylenie wyroku Sądu pierwszej instancji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania i zasądzenie od

strony pozwanej na jej rzecz kosztów sądowych.

Pozwane O. Centrum Kultury i Sportu wniosło o oddalenie apelacji.

Rozpoznając apelację Sąd Okręgowy stwierdził, że orzeczenie Sądu Rejonowego oraz stanowisko pozwanych stron oparte zostały w tej sprawie na przyjęciu, że

podstawą nawiązania stosunku pracy powódki było powołanie. Rozważania Sądu

Rejonowego zdeterminował pogląd, że art. 15 ustawy z dnia 25 października 1991 r.

o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej jest, w sensie o jakim mowa w

art. 68 k.p., przepisem odrębnym, określającym podstawę nawiązywania stosunków

pracy z dyrektorami instytucji kultury, do jakich stosuje się ustawę. Mimo że zarówno

Sąd pierwszej instancji, jak i powódka oparli swe stanowisko o treść wyroku Sądu

Najwyższego z dnia 21 marca 1997 r., I PKN 65/97, zasadność tego rodzaju stanowiska wzbudza jednak poważne wątpliwości prawne. Wątpliwości te mają uzasadnienie w następujących okolicznościach:

Po nowelizacji, dokonanej ustawą z dnia 2 lutego 1996 r. o zmianie ustawy

Kodeks pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. Nr 24, poz. 110 ze zm.), art. 68

§ 1 k.p. otrzymał następujące brzmienie: „Stosunek pracy nawiązuje się na podstawie powołania w przypadkach określonych w odrębnych przepisach albo w przepisach wydanych na podstawie art. 298”. Z przepisu wynika więc, że na gruncie prawa

polskiego nawiązanie stosunku pracy „na podstawie powołania” może mieć miejsce

tylko w dwóch sytuacjach: gdy możliwość nawiązania stosunku pracy na podstawie

powołania przewidują wyraźnie „odrębne przepisy”, albo gdy możliwość taka dopuszczona została w przepisach rozporządzenia Rady Ministrów wydanego na podstawie

upoważnienia ustawowego wynikającego z art. 298 k.p. (taki pogląd prawny wyrażony został także w wyroku Sądu Najwyższego z 16 kwietnia 2003 r., I PK 92/02

(OSNP 2004 nr 15, poz. 261). Jak stwierdził Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 21 lutego 2003 r., III PZP 19/02 (OSNP 2003 nr 14, poz. 329) „nadanie przepisowi art. 68

§ 1 k.p. nowego brzmienia w wyniku nowelizacji Kodeksu pracy ustawą z dnia 2 lutego 1996 r. upoważnia do wyrażenia poglądu, iż zamiarem ustawodawcy było ograniczenie sytuacji, w których nawiązanie stosunku pracy następuje w sposób inny niż

umowny, tj. na podstawie powołania, względnie mianowania. Nawiązanie stosunku

pracy w trybie powołania zostało ograniczone do przypadków ściśle określonych w

odrębnych przepisach. O istnieniu takiej intencji ustawodawcy świadczy zarówno

treść znowelizowanego art. 68 § 1 k.p., jak również wola ustawodawcy wyrażona w

art. 8 ustawy nowelizującej. Zgodnie z tym ostatnim przepisem stosunki pracy z pracownikami zatrudnionymi na podstawie powołania na stanowiskach niewymienionych

w odrębnych przepisach, o których jest mowa w art. 68 § 1 k.p., przekształciły się z

dniem wejścia w życie ustawy, w stosunki pracy na podstawie umowy o pracę.

Oznacza to, że przepis art. 68 § 1 k.p., od chwili nowelizacji, nie ma już samoistnej

treści normatywnej, gdyż nie określa stanowisk, na których zatrudnienie następuje w

trybie powołania”. Taka interpretacja art. 68 k.p. znalazła swój wyraz w orzeczeniu

Sądu Najwyższego z dnia 7 grudnia 2000 r., I PKN 62/00 (OSNAPiUS 2002 nr 14,

poz. 328).

Ustawa o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej w brzmieniu

obowiązującym w okresie od 2 czerwca 1996 r. do 1 stycznia 2004 r., a więc zarówno w dacie powołania powódki uchwałą Gminy J. z dnia 22 sierpnia 2000 r. i wręczenia jej przez wójta gminy aktu powołania na dyrektora gminnej instytucji kultury (12

października 2000 r.), jaki i w dacie w jakiej otrzymała ona od wójta zakwestionowane pozwem odwołanie z 27 grudnia 2002 r., nie zawierała (i nie zawiera nadal) przepisu o znaczeniu normatywnym, o jakim mowa w art. 68 k.p. Art. 15 ust. 1 ustawy z

dnia 25 października 1991 r. stanowi, że „dyrektora instytucji kultury powołuje organizator na czas określony lub nie określony, po zasięgnięciu opinii właściwych związków zawodowych działających w tej instytucji kultury oraz stowarzyszeń zawodowych

i twórczych” oraz że „odwołanie następuje w tym samym trybie”. Ani w tym przepisie,

ani w żadnym innym przepisie ustawy nie stwierdzono, że powołanie dyrektora na

stanowisko oznacza nawiązanie z osobą powołaną, stosunku pracy lub że powołany

dyrektor instytucji kultury pozostawać musi w stosunku pracy z taką instytucją. Rozstrzygnięcie kwestii, czy art. 15 ust. 1 ustawy jest „przepisem odrębnym” w sensie o

jakim mowa w art. 68 § 1 k.p., ma dla orzekania o roszczeniach osoby zatrudnionej w

ramach stosunku pracy na stanowisku jakie zajmowała powódka, a w konsekwencji

także dla oceny prawnomaterialnych zarzutów apelacji, znaczenie podstawowe.

Gdyby bowiem ocenę kwestii charakteru wskazanego wyżej przepisu rozstrzygnąć

na korzyść stanowiska, iż jest on „przepisem odrębnym” ze skutkami z art. 68 § 1

k.p., to zakres roszczeń pracowniczych wywiedzionych przez odwołanego ze stanowiska dyrektora instytucji kultury z art. 45 k.p., powinien zostać ograniczony zgodnie

z dyspozycją art. 69 k.p. Przy stanowisku przeciwnym natomiast ograniczenia te nie

miałyby zastosowania, a akt powołania i odwołania osoby zatrudnionej w ramach

stosunku pracy na stanowisku dyrektora instytucji kultury, należałoby traktować jako

przesłankę warunkującą możliwość powierzenia tego stanowiska w ramach stosunku

pracy, a nie jako czynności prowadzące odpowiednio do nawiązania lub rozwiązania

stosunku pracy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Dokonana ustawą z dnia 2 lutego 1996 r. nowelizacja Kodeksu pracy objęła

również art. 68 Kodeksu. Przed nowelizacją przepis ten przewidywał, że nawiązanie

stosunku pracy z kierownikiem zakładu pracy i jego zastępcą następuje na podstawie

powołania przez właściwy organ. Po nowelizacji uzyskał on brzmienie, że stosunek

pracy nawiązuje się na podstawie powołania w przypadkach określonych w odrębnych przepisach albo w przepisach wydanych na podstawie art. 298 k.p. Stanowiło to

jednoznaczne ograniczenie zakresu zatrudniania pracowników na podstawie powołania. Zarówno piśmiennictwo prawa pracy, jak i judykatura stoją na stanowisku, że

interpretacja art. 68 k.p. musi mieć charakter ścisły, jako przepisu wprowadzającego

szczególną podstawę nawiązania stosunku pracy, odrębną od powszechnego sposobu, którym jest zatrudnianie na podstawie umowy o pracę. Za ścisłą interpretacją

art. 68 k.p. przemawia również wzgląd na stabilizację zatrudnienia, które w przypadku powołania doznaje istotnego osłabienia. W szczególności pracownik zatrudniony

na podstawie powołania może być w każdym czasie - niezwłocznie lub w określonym

terminie - odwołany ze stanowiska przez organ, który go powołał (art. 70 § 1 k.p.).

W przepisach prawa termin „powołanie” występuje w różnym znaczeniu. W

niektórych wypadkach powołanie może prowadzić wyłącznie do powierzenia stanowiska (funkcji) bez nawiązywania stosunku pracy. Na przykład powierzenie funkcji

dyrektora szkoły nauczycielowi mianowanemu lub dyplomowanemu nie prowadzi do

nawiązania stosunku pracy z powołania, a jedynie do przekształcenia dotychczasowego stosunku pracy z nominacji w jakim pozostawał z daną szkołą nauczyciel przed

podjęciem funkcji dyrektora. W innych przypadkach w przepisach prawa używa się

pojęcia „powołanie” w znaczeniu czysto technicznym, jako powierzenie stanowiska,

chociaż podstawą zatrudnienia była umowa o pracę. W związku z powołaniem ustawodawca niejednokrotnie wyraźnie wskazuje, że dana osoba pozostaje w stosunku

pracy, jak np. w art. 39 ustawy z dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych w odniesieniu do dyrektora przedsiębiorstwa państwowego (jednolity tekst:

Dz.U. z 1991 r. Nr 18, poz. 80 ze zm.). Rozpoznawane zagadnienie prawne wynikło

na tle regulacji prawnej, w związku z którą ustawodawca poza wskazaniem, że dyrektora instytucji kultury powołuje organizator na czas określony lub nieokreślony

(art. 15 ust. 1 ustawy), nie stwierdził wyraźnie jaki charakter ma zatrudnienie dyrektora tej instytucji. Należy przyjąć, że w razie wątpliwości odnośnie do charakteru zatrudnienia ich rozstrzygnięcie musi uwzględniać szerszy kontekst danej regulacji

prawnej. Jeśli np. w stosunku do pracowników mianowanych w odniesieniu do niektórych kwestii ich zatrudnienia ustawodawca używa terminu „powołanie”, trudno

byłoby przyjmować istnienie w tych przypadkach powołania w rozumieniu art. 68 k.p.

Zdaniem Sądu Najwyższego w składzie orzekającym, na gruncie ustawy z dnia 25

października 1991 r. o organizacji i prowadzeniu działalności kulturalnej należy przyjąć, że powołanie dyrektora instytucji kultury, o którym mowa w art. 15 tej ustawy,

oznacza powołanie na stanowisko w rozumieniu art. 68 k.p. Przemawiają za tym następujące argumenty:

W pierwszym rzędzie należy podkreślić, że ustawa nie przewiduje żadnej innej

podstawy dla zajmowania stanowiska dyrektora instytucji kultury. Równocześnie należy mieć na uwadze, że zgodnie z art. 17 tej ustawy dyrektor instytucji kultury zarządza instytucją i reprezentuje ją na zewnątrz. Nie może budzić wątpliwości, że zarządzanie instytucją kultury oznacza zarządzanie całą tą instytucją w rozumieniu jej substratu materialnego, organizacyjnego oraz kierowania zatrudnionymi w tej instytucji

ludźmi (pracownikami), które angażują czas i siły dyrektora instytucji kultury - pracodawcy. W tych warunkach trudno byłoby przyjąć, że powołanie dyrektora instytucji

kultury oznacza jedynie powierzenie funkcji, zwłaszcza w sytuacji, kiedy przepisy

powołanej ustawy nie przewidują innej formy prawnej zatrudnienia niż powołanie na

stanowisko.

Dla interpretacji przepisów ustawy o organizowaniu i prowadzeniu działalności

kulturalnej w zakresie wiążącym się z pytaniem prawnym pewne znaczenie posiada

okoliczność, że w wydanym na podstawie art. 31 ustawy rozporządzeniu z dnia 31

marca 1992 r. w sprawie zasad wynagradzania pracowników niektórych instytucji

kultury (Dz.U. Nr 35, poz. 151 ze zm.) w załączniku nr 1, zawierającym tabele zaszeregowania stanowisk pracy, w części zatytułowanej „Pracownicy artystyczni” pod

poz. 1 zostało wymienione stanowisko dyrektora naczelnego i artystycznego. Wy-

mienione rozporządzenie stosuje się wprawdzie do pracowników zatrudnionych w

instytucjach kultury prowadzących działalność kulturalną w formie teatru, opery, operetki, filharmonii, orkiestry oraz estrady i zespołu pieśni i tańca, to jednak również w

tych instytucjach zatrudnienie dyrektora następuje na podstawie powołania. W końcu

należy wskazać, że sytuacja prawna dyrektora instytucji kultury była rozważana

przez Sąd Najwyższy w kontekście przepisu art. 15 ustawy przewidującego, że odwołanie dyrektora instytucji kultury następuje po zasięgnięciu opinii właściwych

związków zawodowych działających w tej instytucji kultury oraz stowarzyszeń zawodowych i twórczych. W wyroku z dnia 31 marca 1997 r., I PKN 65/97 (OSNAPiUS

1998 nr 1, poz. 6), Sąd Najwyższy stwierdził, że z przewidzianego w art. 15 obowiązku zasięgnięcia opinii wynika odstępstwo od wprowadzonego w art. 69 k.p. wyjątku i

konieczności odpowiedniego zastosowania przepisu art. 45 k.p. Sąd Najwyższy nie

rozważał charakteru prawnego zatrudnienia dyrektora instytucji kultury, przyjął jednak, że jest to zatrudnienie na podstawie powołania w rozumieniu art. 68 k.p.

Z przytoczonych motywów należało udzielić odpowiedzi jak w sentencji

uchwały.