I PZ 6/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I PZ 6/11

POSTANOWIENIE

Dnia 4 kwietnia 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Bogusław Cudowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Halina Kiryło

SSN Maciej Pacuda

w sprawie z powództwa J. W.

przeciwko Towarzystwu Budownictwa Społecznego "I." Spółce z o. o. w upadłości

w K.

o ustalenie istnienia stosunku pracy i wynagrodzenie za pracę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 4 kwietnia 2011 r.,

zażalenia powoda na postanowienie Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w Ł.

z dnia 5 października 2010 r.,

oddala zażalenie.

Uzasadnienie

Wyrokiem z 14 kwietnia 2010 r. Sąd Rejonowy Sąd Pracy w P. oddalił

powództwo J. W. przeciwko Towarzystwu Budownictwa Społecznego I. spółki z

ograniczoną odpowiedzialnością w K. o ustalenie istnienia stosunku pracy (pkt 1),

zasądził od powoda na rzecz pozwanego kwotę 90 złotych tytułem zwrotu kosztów

zastępstwa procesowego (pkt 2 ) oraz nie obciążył powoda kosztami procesu w

pozostałej części (pkt 3 ).

Sąd I instancji stwierdził, że zawarta wbrew obowiązującym przepisom

kodeksu handlowego umowa o pracę z powodem była umową pozorną. Zdaniem

Sądu jedynym celem jej zawarcia było zapewnienie możliwości korzystania z

zysków oddziału a zatem ominięcie przepisów umowy spółki zakazujących podziału

zysków i ustawy o niektórych formach popierania budownictwa mieszkaniowego.

Sąd zbadał zatem, czy pomiędzy stronami nie doszło do nawiązania stosunku

pracy w sposób dorozumiany i ustalił, że stosunek istniejący pomiędzy powodem a

pozwaną spółką nie zawierał cech stosunku pracy z art. 22 § 1 k.p. O kosztach

zastępstwa procesowego Sąd orzekł w oparciu o art. 98 k.p.c. w związku z § 11 pkt

3 i § 2 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w

sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb

Państwa

kosztów

pomocy

prawnej

udzielonej

przez

radcę

prawnego

ustanowionego z urzędu (Dz. U. z 2002 r. Nr 163, poz. 1349 ze zm.). O pozostałych

kosztach procesu orzeczono w oparciu o art. 102 k.p.c.

Powód zaskarżył wyrok w całości apelacją. Wyrokiem z 5 października 2010

r. Sąd Okręgowy Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Ł. oddalił apelację

(pkt 1) i zasądził od powoda na rzecz pozwanej spółki 960 zł tytułem zwrotu

kosztów zastępstwa procesowego za II instancję (pkt 2).

Sąd w uzasadnieniu stwierdził, że trafnie w I instancji uznano, że powoda z

pozwaną spółką nie łączył stosunek pracy. W zakresie kosztów podniesiono, że

stronę pozwaną, która w postępowaniu apelacyjnym wygrała sprawę w całości,

reprezentował pełnomocnik z wyboru. Zatem zgodnie z art. 98 k.p.c. i § 11 ust. 1

pkt 2 i 3 w związku z § 12 ust. 1 pkt 1 w związku z § 6 pkt 5 rozporządzenia

Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 roku w sprawie opłat za

czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy

prawnej udzielonej przez adwokata ustanowionego z urzędu (Dz. U. z 2002 r., nr

163. poz. 1348 ze zm.). Sąd Okręgowy zasądził od powoda na rzecz pozwanego

960 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego za drugą instancję. W tym

zakresie Sąd podkreślił, że wniosek powoda o nieobciążanie kosztami procesu nie

został uwzględniony, ponieważ odwołujący nie przywołał jakichkolwiek okoliczności

mogących przemawiać za jego zasadnością lub celowością.

Powód wniósł zażalenie na pkt 2. wyroku Sądu Okręgowego. Zarzucono

naruszenie: 1) art. 382 k.p.c. w związku z art. 233 § 1 k.p.c. poprzez

nieuzasadnione przyjęcie, że powód nie przywołał jakichkolwiek okoliczności

mogących przemawiać za zasadnością lub celowością nie obciążania go

obowiązkiem zwrotu kosztów procesu. W opinii skarżącego okoliczności te zostały

przywołane wraz z potwierdzającymi je dowodami zarówno w postępowaniu

pierwszoinstancyjnym, jak i odwoławczym. Żadna z okoliczności podnoszonych

przed Sądem I instancji w trakcie orzekania przez Sąd II instancji nie straciła na

aktualności. Sąd II instancji powinien je zatem rozważyć w oparciu o cały materiał

dowodowy zgromadzony w sprawie, 2) art. 102 k.p.c. przez jego niezastosowanie.

Materiał zgromadzony w całym postępowaniu i szczególny charakter sprawy

przemawiały za nieobciążaniem powoda obowiązkiem zwrotu kosztów procesu, 3)

art. 391 § 1 k.p.c. w związku z art. 328 § 2 k.p.c. przez nie wskazanie w

uzasadnieniu wyroku w części dotyczącej kosztów procesu, dlaczego dotychczas

podnoszone przez powoda okoliczności wraz z uzasadniającymi je dowodami nie

przemawiają za zasadnością lub celowością nieobciążania powoda kosztami

zastępstwa procesowego. Okoliczności te były podstawą do zastosowania art. 102

k.p.c. w postępowaniu przed Sądem I instancji i istniały również w trakcie

postępowania apelacyjnego.

Wniesiono o: uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy

Sądowi II instancji do ponownego rozpoznania sprawy, ewentualnie o zmianę

zaskarżonego postanowienia i orzeczenie o nie obciążaniu powoda obowiązkiem

zwrotu kosztów procesu za drugą instancję, zwolnienie powoda z obowiązku

uiszczenia opłaty od zażalenia z uwagi na jego trudną sytuację rodzinną i

majątkową. W przypadku oddalenia zażalenia wniesiono o nie obciążanie powoda

obowiązkiem zwrotu kosztów postępowania zażaleniowego z powołaniem się na

okoliczności i dowody wskazane w uzasadnieniu.

Z powołaniem się na art. 3941 § 3 k.p.c. w związku z art. 394 § 3 k.p.c.

wskazano

nowe

okoliczności

uzasadniające

złożenie

zażalenie,

w

tym

potwierdzające szczególna sytuację powoda, tj. toczące się przeciwko niemu

postępowanie egzekucyjne w sprawie KM …/10 prowadzonej przez Komornika

Sądowego w P. na kwotę przekraczającą 450 000 zł z tytułu kredytu poręczonego

za pozwaną spółkę. Wniesiono jednocześnie o dopuszczenie jako dowodów w

sprawie dokumentów w postaci: 1) zawiadomienia o wszczęciu egzekucji w sprawie

KM …/10 przeciwko powodowi, 2) umowy o pracę powoda, 3) zaświadczenia z

Urzędu Miejskiego w P. o zawieszeniu działalności gospodarczej prowadzonej

przez powoda, 4) zawiadomienia banku PKO BP S.A. o wysokości raty kredytu, 5)

faktur VAT o nr 400/2010, 260/2010, 267/2010, 282/2010 za leki, 6) orzeczenia o

zaliczeniu powoda do znacznego stopnia niepełnosprawności, na okoliczności

wskazane w ich treści oraz dla uzasadnienia wniosku o zwolnienie od kosztów

sądowych.

W uzasadnieniu zażalenia podniesiono przede wszystkim, że wszystkie

okoliczności uzasadniające trudną sytuację rodzinną i majątkową powoda były w

aktach i powinny być znane Sądowi II instancji orzekającemu na podstawie

całokształtu materiału zgromadzonego w sprawie. W opinii skarżącego art. 102

k.p.c., który przewiduje możliwość nie obciążania kosztami ustępowania w całości

lub części strony przegrywającej sprawę, nie zwalnia sądu od samodzielnej oceny i

ustalenia, czy strona przegrywająca proces jest w stanie ponieść koszty procesu.

Art. 102 k.p.c. nie przesądza o tym, że sąd rozważając decyzję o nie obciążeniu

strony kosztami procesu, nie może działać z urzędu i dokonywać ustaleń we

własnym zakresie. Dotyczy to również ustalania sytuacji rodzinnej, finansowej

strony na dzień orzekania w postępowaniu odwoławczym, jeżeli tylko sąd uzna, że

dla oceny zasadności bądź celowości wniosku potrzebuje nowych dowodów lub

nowych

faktów

potwierdzających

okoliczności

już

udokumentowane

w

gromadzonym materiale.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Reguła odpowiedzialności za wynik procesu jest jedną z podstawowych

zasad rozstrzygania o kosztach procesu (art. 98 § 1 k.p.c.). Strona przegrywająca

(merytorycznie albo formalnie) zobowiązana jest zwrócić swemu przeciwnikowi

poniesione przez niego koszty procesu (zob. m.in. uchwała składu siedmiu sędziów

SN – zasada prawna z 23 czerwca 1951 r., C 67/51, OSN(C) 1951, nr 3, poz. 63;

postanowienie SN z 10 września 1963 r., I CZ 97/63, OSNC 1964, nr 4, poz. 85).

Wyjątkiem od tej reguły jest art. 102 k.p.c., który wyraża zasadę słuszności w

orzekaniu o kosztach.

Decydujące znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy ma ocena charakteru

kompetencji sądu do stosowania art. 102 k.p.c. i ocena jego niezastosowania w

przez Sąd Okręgowy w Ł. W pierwszej kolejności należy stwierdzić, że również w

odniesieniu do zastosowania w wyroku kończącym sprawę w instancji art. 102

k.p.c. obowiązuje ogólna zasada orzekania, zgodnie z którą sąd wydaje wyrok,

biorąc za podstawę stan rzeczy istniejący w chwili zamknięcia rozprawy (art. 316 §

1 k.p.c.). Tym samym Sąd Okręgowy był obowiązany uwzględnić tylko te

okoliczności, które zostały ujawnione w toku postępowania do chwili zamknięcia

rozprawy (postanowienie SN z 18 października 2010 r., I PZ 19/10, niepubl.).

Zgodnie z przyjętym w orzecznictwie Sądu Najwyższego poglądem

skorzystanie z art. 102 k.p.c. jest suwerennym uprawnieniem jurysdykcyjnym sądu

orzekającego i to do jego oceny należy przesądzenie, czy wystąpił szczególnie

uzasadniony wypadek, który uzasadnia odstąpienie od generalnej zasady (art. 98 §

1 k.p.c.) obciążenia kosztami procesu strony przegrywającej spór (postanowienia

SN z: 17 marca 2010 r., II CZ 105/09, niepubl., 11 lutego 2010 r., I CZ 112/09, LEX

564753, 2 grudnia 2009 r., I CZ 92/09, niepubl., 18 października 2010 r., I PZ

15/10, niepubl., 2 czerwiec 2010 r., I PZ 2/10, niepubl., 11 luty 2010 r., I CZ 112/09,

LEX nr 564753, 13 grudnia 2007 r., I CZ 110/07, LEX nr 621775). Ocena ta nie

może być dowolna oraz wymaga uzasadnienia zawierającego przedstawienie

okoliczności, które sąd uznał za wypadki szczególnie uzasadnione w rozumieniu

tego przepisu (postanowienie SN z 11 lutego 2010 r., I CZ 111/09, niepubl.).

Nie jest więc obowiązkiem sądu odstępowanie od zasady zwrotu kosztów,

jeżeli nie dopatrzy się w sprawie szczególnie uzasadnionego przypadku (wyrok SN

z 8 listopada 2001 r., II UKN 581/00 LEX nr 567859). W niniejszej sprawie to

skarżący podnosił konieczność zastosowania art. 102 k.p.c. Na Sądzie Okręgowym

nie ciążył zatem szczególny obowiązek uzasadnienia stosowania reguły ogólnej z

art. 98 k.p.c. a tym bardziej podejmowania działań z urzędu, czego domagał się

skarżący, w celu ewentualnego sprawdzenia okoliczności, które miałyby uzasadnić

zastosowanie wyjątku z art. 102 k.p.c.

Z tego względu zażalenie, pozbawione uzasadnionych podstaw, podlegało

oddaleniu na podstawie art. 3941 § 3 k.p.c. w związku z art. 39814 k.p.c.